Кіріспе

Буркина-Фасоның тергеуші журналисі Норберт Зонго (31 шілде 1949 – 13 желтоқсан 1998), сонымен қатар Анри Сегбо немесе Х.С. аттарымен де белгілі, Буркина-Фасоның Уагадугу қаласындағы «L'Indépendant» газетін басқарған тергеуші журналист болған. Зонго басшылығымен «L'Indépendant» газеті Буркина-Фасо президенті Блез Компаоре үкіметіндегі қорқыту мен жазасыздыққа жол берушілікті әшкереледі. Ол газеті Компаоренің інісіне жүргізуші болып жұмыс істеген адамның қанына батқан істі тергеп-тексеруді бастағаннан кейін қанымен суаралды.

Ерте өмір және білім

Норберт Зонго 1949 жылғы 31 шілдеде Француз Жоғарғы Вольтасының Кудугу аймағында, Мосси халқының белгілі бір тобы – Гнугнусси отбасында дүниеге келді. 1964 жылы орта мектепте оқып жүрген кезінде ол "La Voix du Cours Normal" газетін шығарды, онда таңертеңгі хабарлардан алынған ақпаратты – Radio France Internationale, BBC World Service және басқа халықаралық радиостанциялардан – жаттығу дәптеріне жазып, бюллетеньдер дайындады. Мектеп әкімшілігі саяси тақырыптарды талқылағандықтан оның басылымын тоқтатып қойды. Жоғары мектепті бітірген соң Зонго Кот-д'Ивуардағы Абиджан университетінде құқық, ал Тогодағы Бенин университетінде журналистиканы оқыды. Соңғы университет оны шығарып жіберді, ал "Le Parachutage" атты саяси романын жариялағаннан кейін Буркина-Фасода тұтқынға алынды. Ол Камерунның Яунде университетінде журналистика білімін аяқтауға үлкерді. Зонго адам құқықтарын қолдады және Буркина-Фасодағы Адам және халықтар құқықтары қозғалысын құруға көмектесті. Норберт Зонгоның денесі Уагадугу қаласының шығысында орналасқан Гунгхин әскери бейіштесіне жерленген.

Мансап

1971 жылы Норберт Зонго Кадиого провинциясының Уагадугу қаласында мұғалім болып жұмыс істеумен айналысты. Зонго қатар жазушы да болды. Оның алғашқы романы «Le Parachutage» Того президенті Гнассингбе Эядемаға бағытталған, отарлық дәуірден кейінгі кезеңдегі саяси сын еді. 1988 жылы романның алғы сөзінде Зонго оны жазғаны үшін тұтқындалып, сақадалынғанын айтады. Осы романнан кейін екі жыл өткен соң «Ружбейнга» романын жазды, ол да басшылыққа саяси сатира болды. 1991 жылы Зонго ұлттық «Сидвайа» газетінде жұмыс істегеннен кейін Сатурнин Кимен бірге «La Clef» газетін құрды. Бұл Буркина-Фасодағы үкіметке ашық сын айтқан алғашқы газет болды, Зонго Анри Себго (немесе Х. С.) псевдонімімен мақалалар жазды. Газет 1993 жылы жабылды. Сол маусымда Зонго «L'Indépendant» апталық газетін құрды, ол негізінен үкіметтік жемқорлықты жариялады. 1996 жылы ол жоғары саяси лауазымды тұлғалармен және президент Блез Компаоренің отбасымен байланысы бар бірнеше тау-кен және өндіріс компанияларындағы алаяқтық пен парақорлықтың бірнеше ісін тергеуді бастады. Оның бұл жұмысы үкіметке үлкен ұят келтірді. Келесі жылы Зонго Парламенттің Конституцияға түзетулер енгізу туралы шешімін, Компаореге үшінші мерзімге кандидат болуға мүмкіндік беретін шешімді тікелей сынады.

Өлім

1997 жылдың желтоқсанында Франсуа Кампаоренің (президент Блез Кампаоренің ағасы) жүргізушісі Дэвид Уэдраогоның күдікті жоғалуы және мүмкін кісі өлтіруі Зонгоны тергеуге түрткі болды. Уэдраого ірі сомада ақша ұрлаған деген айыппен азаптап өлтірілді. Зонго осы оқиға туралы хабарлап, газетінде апта сайын шағын үзінділер жариялап отырды. Оған өлім туралы қорқытулар келіп түсті, бірақ үкімет оларға немқұрайлы қарады. Оның әйелі Женевив Зонго 1997 жылдан бастап 1998 жылы қайтыс болғанға дейін оған өлім қаупі төнгенін растады. Ол Норберттің мотоциклмен жүрген кезде көлікпен ұсталып қудаланғанын білген. Зонгоға да тергеуді тоқтатуға көндіруге тырысты, бірақ ол өліміне дейін тергеуді жалғастырды. 1998 жылдың 13 желтоқсанында Сапуй қаласының жанындағы жол бойында Toyota Land Cruiser көлігінде төрт адамның денелері атылып, өртелген күйде табылған. Денелер Норберт Зонго, Зонгоның інісі Емби Эрнест Зонго, әріптесі Блез Ильбудо және Зонгоның жүргізушісі Абдуле Аблассе Никиема екені анықталды. 1999 жылдың қаңтар айында Франсуа Кампаоре Уэдраогоның өліміне қатысты кісі өлтіргені және денесін жасырғаны үшін айыпталды. Бірақ, Франсуа Кампаоренің шағымынан кейін әскери сот айыптауды алып тастады. Алты президенттік күзетші күдікпен қарастырылды. 2000 жылдың тамызында президенттік қауіпсіздік қызметінің бес қызметкері Уэдраогоны өлтіргені үшін айыпталды. Норберт Зонго ісі бойынша да күдікпен қарастырылып жатқан Марсель Кафандо, Эдмонд Коама және Оусейни Яро сотталып, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. Эдмонд Коама 2001 жылдың 4 қаңтарында қайтыс болды. Марсель Кафандо қылмысқа кінәлі деп танылған жалғыз адам болды, бірақ 2006 жылдың 19 шілдесінде айыптаулар қайтадан алынып тасталды. Марсель Кафандо үш жылдан кейін, 2009 жылы қайтыс болды. "Шекарасыз репортерлер" бұл үкімді "осы заманғы құбылыс" деп атады. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы ұсынған құжаттарға қатысы бар бизнесмен 2011 жылдың қазан айында қайтыс болды. 2013 жылы отбасы Буркина-Фасоның бақылауында емес сот жүйесі арқылы жоғалғандары үшін әділдік іздеді. Африкалық Адам және Халықтар құқықтары жөніндегі сот Буркина-Фасо үкіметі істі жасырып, Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОУАС) қайта қарастырылған шартын бұзғанын, ол сөз бостандығы мен журналистиканы қамтамасыз ететінін мәлімдеді. ААХС істі қайта қарап, құрбандардың отбасыларына зиянды өтеу беру керектігін шешті.

Әсері

Оның жерлеу рәсімі кезінде шамамен 20 мың адам мәйітханадан зиратқа дейін қадам басқалымен оның есімін ардақтап, оның күресімен ынтымақтастығын білдірді. Норберт Зонгоның жесірі Женевьева күйеуі қайтыс болғаннан кейін де оның "L'Indépendant" газетін жандандырып, оны жариялауды жалғастырды. Ол қайтыс болған күйеуінің құрметіне қазірге дейін газеттің негізгі баспагері және редакторы болып табылады. 2020 жылдың наурыз айында Францияның министрлік жарлығы Компаоренің экстрадициясына рұқсат берді. Бірақ, 2021 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот экстрадицияны тоқтатты. Содан кейін, 2022 жылғы төңкерістен соң, 2023 жылдың 13 желтоқсанында Франция 2020 жылғы министрлік жарлықты күшін жойды.

Реакциялар

Журналистерді қорғау комитетінің Африка бағдарламасын үйлестіруші Сью Валентайн: "Біз Буркина Фасо билігін Зонгоның өліміне қатысы бар үш президенттік сарбазды қамауға алғаны үшін құттықтаймыз және осы өлімнің артындағы бас ұйымдастырушы анықталып, сотқа берілуін қамтамасыз етуге шақырамыз. 17 ұзақ жылдан кейін Норберт Зонгоның отбасы, достары мен әріптестері толық әділдікке жеткізетін мұқият және ашық тергеуге лайық." "Шекарасыз тілшілер" ұйымының Африка бюросының жетекшісі Клеа Кан Шрибер: "Бұл шешім Зонго ісіндегі маңызды бетбұрыс болып табылады, ол Буркина Фасоның сот жүйесінің осы жылдар бойы кешірген жазасыздығынан қатты зардап шекті." Тәуелсіз сарапшылар комиссиясы төмендегі мәлімдеме жасады: "Норберт Зонго таза саяси себептермен өлтірілді, өйткені ол зерттеуші журналистикамен айналысты. Ол демократиялық идеалды қорғады және өз газеті арқылы адам құқықтары мен әділеттілікті құрметтеу үшін, сондай-ақ мемлекеттік сектордың нашар басқарылуы мен жазасыздыққа қарсы күреске қатысуды таңдады."