Кіріспе
Дублиндегі ірі еңбек дауы – Ирландияның Дублин қаласында шамамен 20 000 жұмысшы мен 300 жұмыс беруші арасында болған маңызды еңбек дауы. 1913 жылдың 26 тамызынан 1914 жылдың 18 қаңтарына дейін жалғасқан бұл дау Ирландия тарихындағы ең ауыр және маңызды өндірістік дау ретінде қарастырылады. Даудың негізгі мәселесі – жұмысшылардың кәсіподақ құруға және оған мүше болуға құқығы болды.
The Dublin lock out was a major industrial dispute between approximately 20,000 workers and 300 employers that took place in Dublin, Ireland. The dispute, lasting from 26 August 1913 to 18 January 1914, is often viewed as the most severe and significant industrial dispute in Irish history. Central to the dispute was the workers' right to unionise.
Кедейлік пен тұрғын үй
Дублиннің көптеген жұмысшылары пәтерлерде өте жаман жағдайда өмір сүрді. Мысалы, Генриетта көшесіндегі грузин стиліндегі пәтерлерде 15 үйге 830-нан астам адам сыйып тұрды. Генриетта көшесі, 10-да Ирландиялық қайырымдылық әпкелері 50-ден астам жалғыз әйелдер тұратын Магдалина кір жуу орнын басқарды. Жыл сайын шамамен төрт миллион кепілдікке берілген заттар кепілханаларда тіркелді. Кедейлер арасындағы нәресте өлімі 1000 туған баланың 142-сіне жететін, еуропалық қала үшін тым жоғары көрсеткішті құрады. Бұл жағдайды шалаптардағы жоғары ауру деңгейі, денсаулық сақтаудың жетіспеушілігі және тығыз жағдайда өмір сүру одан әрі ушықтырды. Сол кезде Дублин шалаптарында ең көп таралған ауру туберкулез (ТБ) болды, ол пәтерлерде өте жылдам таралып, кедейлердің көптеген өліміне себеп болды. 1912 жылы жарияланған мәліметтерге сәйкес, Ирландияда туберкулезден болған өлім-жітім Англия мен Шотландияға қарағанда 50%-ға жоғары болды. Ирландияда туберкулезден болған өлім-жітімдердің көп бөлігі кедей топтарында тіркелді. Бұл есеп 1903 жылғы доктор Джон Ламсденнің зерттеуіне негізделген. Дублинде кедейліктің жалғасуына біліктілігі жоқ жұмысшылардың жұмыс таппауы себеп болды, олар кәсіби одақтар құрылғанға дейін өкілдікке ие болған жоқ. Біліктілігі жоқ жұмысшылар көбінесе күн сайын жұмыс үшін бір-бірімен бәсекелесіп, әдетте ең төмен жалақыға келіскен адам жұмысқа қабылданатын.
Джеймс Ларкин және ITGWU құрылуы
Джеймс Ларкин, даудың жұмысшылар тарапынан басты тұлғасы, Ливерпульде докер және кәсіподақ ұйымдастырушысы болды. 1907 жылы ол Ұлыбританиядағы National Union of Dock Labourers (NUDL) ұйымының жергілікті ұйымдастырушысы ретінде Белфастқа жіберілді. Белфастта Ларкин докерлер мен көлік жұмыскерлерінің ереуілін ұйымдастырды. Белфаста Ларкин жұмыс берушілермен тікелей еңбек дауына қатысы жоқ жұмыскерлердің, басқа ереуілдегі жұмыскерлерді қолдау үшін ереуілге шығуын қамтамасыз ететін, «ұқсас ереуіл» тактикасын қолдана бастады. Белфаст ереуілі орташа сәттілікке жетті және Ларкиннің ирланд жұмыскерлері арасындағы беделін арттырды. Дегенмен, оның тактикасы өте күрделі болды, сондықтан Ларкин Дублинге ауыстырылды. Дублиндегі біліктілігі жоқ жұмыскерлер жұмыс берушілеріне тәуелді болды. Жұмыс берушілер жұмыскерлерді ұйымдастыруға тырысып жатқан деп күдіктенсе, оларды қара тізімге енгізіп, болашақта жұмысқа орналасу мүмкіндігін жоя алатын. Ларкин Дублиннің біліктілігі жоқ жұмыскерлерін ұйымдастыруға кірісті, бұл NUDL-ді алаңдатты, себебі ол Дублиннің күшті жұмыс берушілерімен толыққанды өндірістік дауға түсуге дайын болмады. 1908 жылы ол Ларкинды NUDL-ден шеттетуге мәжбүр болды. Содан кейін Ларкин NUDL-ден шығып, Ирландияның көлік және жалпы жұмыскерлер одағын (ITGWU) құрды. ITGWU білікті және біліктілігі жоқ жұмыскерлерді қамтитын алғашқы ирландтық кәсіподақ болды. Құрылған алғашқы айларында ол тез танымал болды және көп ұзамай басқа ирланд қалаларына тарады. ITGWU Ларкиннің синдикалистік көзқарастарын іске асыру құралы ретінде пайдаланылды. Ол кәсіподақтарды құру және жалпы ереуілдерді ұйымдастыру арқылы социалистік революцияны жасауға сенді. ITGWU 1908 және 1910 жылдар аралығында бірнеше ереуілде жеңіліске ұшырады, бірақ 1913 жылдан кейін 1913 жылғы Слайго док ереуілі сияқты жүк тасушылар мен теміржолшыларды қамтитын ереуілдерде жеңіске жетті. 1911 және 1913 жылдар аралығында ITGWU мүшелерінің саны 4000-нан 10000-ға дейін өсті, бұл жұмыс берушілерді қорқытты. Ларкин 1910 жылғы Тонипанди көтерілісі мен 1911 жылғы Ливерпульдегі жалпы көлік ереуілінің тәжірибесінен сабақ алды.
Ларкин, Коннолли және Ирландияның Еңбек партиясы
Ирландияда ұйымдасқан жұмысшылар қозғалысының қалыптасуындағы тағы бір маңызды тұлға – Эдинбургте туған, ирландтық текті марксист Джеймс Коннолли. Коннолли дарынды шешен және көрнекті жазушы еді. Ол Дублин көшелерінде социализм мен ирланд ұлтшылдығын қолдаған сөздерімен танылды. 1896 жылы Коннолли Ирландияның Социалистік-республикалық партиясын және «The Workers’ Republic» газетін құрды. 1911 жылы Коннолли ITGWU-дың Белфаст ұйымдастырушысы болып тағайындалды. 1912 жылы Коннолли мен Ларкин британдық парламентте талқыланатын «Үй билігі туралы заң жобасы» мәселесінде жұмысшылардың мүддесін қорғау үшін Ирландияның Еңбек партиясын құрды. Үй билігі туралы заң жобасы Британ Парламентінің Төменгі палатасында қабылданғанымен, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда күшіне енбеді. Кейін жоспар бір жылға тоқтатылып, 1916 жылғы көтерілістен кейін күшті ұлтшылдық көтеріліске байланысты мерзімі шексізге соқтырылды.
Уильям Мартин Мерфи және жұмыс берушілер
Ирландиядағы жұмыс берушілердің арасында Ларкиннің ITGWU сияқты кәсіподақтарға қарсы шыққан Уильям Мартин Мерфи, Ирландияның ең белгілі капиталисі, Корк графтығының Кастелтонбере қаласында дүниеге келген. 1913 жылы Мерфи Дублин Біріккен трамвай компаниясының төрағасы болды және Клеридің универмагы мен Империал қонақ үйіне иелік етті. Ол Irish Independent, Evening Herald және Irish Catholic газеттерін басқарды, сондай-ақ B&I Line компаниясының ірі акционері болды. Мерфи ірландтық ұлтшыл және парламентте бұрынғы үкіметтік басшылықтың депутаты болған. Күні бүгінге дейін оның жақтастары оның жомарт адам, жақсы жұмыс беруші болғанын және жұмысшыларына лайықты жалақы төлегенін айтады. Дегенмен, оның көптеген кәсіпорындарындағы жағдай көбінесе нашар немесе одан да жаман болды, қызметкерлерге 10 күнде бір демалыс күні беріліп, күніне 17 сағатқа дейін еңбек етуге мәжбүр болды. Дублин трамвай қызметкерлері Белфаст және Ливерпульдегі әріптестерінен едәуір төмен жалақы алды және жазалау айыптары, алты жылға дейін созылатын тәжірибелік мерзімдер мен кеңінен қолданылатын компаниялық бақылау жүйесіне, оның ішінде жасырын хабар берушілердің көптеп пайдалануына ұшырады. Мерфи кәсіподақтарға, әсіресе шеберлік кәсіподақтарына принципиалды түрде қарсы болған жоқ, бірақ ол ITGWU-ға қатысты өте қарсы болды және оның басшысы Ларкинды қауіпті революционер деп санады. 1913 жылдың шілдесінде Мерфи 300 жұмыс берушінің отырысын жүргізіп, кәсіподақтардың өркендеуіне ұжымдық жауап беру туралы келісімге келді. Мерфи мен жұмыс берушілер ITGWU-ға Дублин жұмыс күшін біріктіруге рұқсат етпеуге бекінді. 15 тамызда Мерфи ITGWU мүшелігіне күдік келтірген 40 жұмысшыны жұмыстан шығарды, ал келесі аптада тағы 300 адам жұмыстан босатылды.
Жағдайдың күшейуі
Нәтижесінде туындаған еңбек дауы Ирландия тарихындағы ең ауыр дау болды. Дублиндегі жұмыс берушілер өз жұмысшыларын жұмыстан шығарып, Ұлыбританиядан және Ирландияның басқа аймақтарынан «қара жұмысшыларды» (strike-breakers) жұмысқа алды. Дублин жұмысшылары, сол кезде Ұлыбританиядағы ең кедейлердің бірі болғанына қарамастан, көмек сұрады және Британдық кәсіподақтар конгресі (TUC) және Ирландиядағы басқа да көздерден 150 000 фунт стерлинг көмек алды, бұл ақша ITGWU арқылы тиянақты түрде таратылды. Ирландиялық ереуілшілердің аштықтан зардап шеккен балаларын британдық кәсіподақтардың уақытша күтіміне алу жоспары («Балалар схемасы») Рим-католик шіркеуі және әсіресе Гибернияның ежелгі ордені тарапынан тоқтатылды. Олар католик балалары Ұлыбританияда протестанттық немесе атеистік ықпалға ұшырауы мүмкін деп мәлімдеді. Шіркеу дау кезінде жұмыс берушілерді қолдады және Ларкинды социалистік революционер деп айыптады. Айта кетерлігі, Дублиндегі ең ірі жұмыс беруші және ең ірі экспорттаушы «Guinness» компаниясы өз жұмысшыларын жұмыстан босатудан бас тартты. Ол Мерфидің тобына қосылудан бас тартты, бірақ жұмыс берушілер қорына 500 фунт стерлинг көмек жіберді. Компания симпатиялық ереуілдерге қарсы саясат ұстанды және Ирландиядағы орташа деңгейден жақсы жағдайдағы жұмысшыларының симпатиялық ереуілге қатысуын қаламады; мұндай іс-әрекет жасаған алты жұмысшы жұмыстан шығарылды. Компанияның 400 қызметкері ITGWU мүшесі болғандықтан, кәсіподақпен жұмыс қарым-қатынасы бар еді. Ларкин шығарылған алты жұмысшыны қайта жұмысқа алуға шақыру жасады, бірақ нәтиже болмады. Ереуілшілер ереуіл бұзушыларға қарсы жаппай пикеттер ұйымдастырып, оларды қорқытты, ал ереуіл бұзушылар да ереуілшілерге зорлық-зомбылық көрсетті. Дублин қалалық полициясы жұмысшылар митингілеріне штангамен шабуыл жасады. 1913 жылғы 31 тамызда ДМП Саквилл көшесіндегі (қазір О'Коннелл көшесі) бұрыннан тыйым салынған жиналысқа шабуыл жасады. Осы шабуылдың салдарынан екі жұмысшы – Джеймс Нолан мен Джон Бёрн қаза тапты. 300-ден астам адам жарақат алды. Штангамен шабуыл жасауға себеп – тыйым салынған жиналыста сөйлеуге келген Джеймс Ларкиннің қатысуы болды. Ол Томас Макдонаның жеңі күйеуі Нелли Гиффордтың көмегімен Уильям Мартин Мерфидің «Imperial» қонақ үйіне жасырын түрде кіргізіліп, балкондан сөйледі. Бұл оқиға «Қанды жексенбі» деп танылды, бұл атау 20 ғасырдағы Ирландиядағы екі басқа да трагикалық оқиғаға және Ливерпульдегі жалпы ереуіл кезіндегі полицияның қатыгездігіне берілді. Кейіннен тағы бір жұмысшы, Элис Брейди, ереуіл бұзушы тарапынан атып өлтірілді, ол кәсіподақ кеңсесінен азық-түлік жинағын әкеліп жатқанда. ITGWU өкілі Майкл Бёрн, Кингстауннан келген, полиция абаласында азаптаудан кейін қайтыс болды. Коннолли, Ларкин және бұрынғы британдық армия офицері Джек Уайт жұмысшылардың демонстрацияларын қорғау үшін жұмысшылар жасағын, «Ирландияның азаматтық армиясын» құрды. Жеті ай бойы жұмыстан босату Дублиндегі ондаған мың отбасыға әсер етті. Мерфиге тиесілі үш газет – «Irish Independent», «Sunday Independent» және «Evening Herald» Ларкинды жамандыққа толы тұлға ретінде көрсетті. Патрик Пирс, графня Маркиевич және Уильям Батлер Йейтс сияқты ықпалды тұлғалар бұқаралық ақпарат құралдарында жұмысшыларды қолдады.
Аяқтау
Ақыры, 1914 жылдың басында Ұлыбританиядағы TUC Ларкин мен Конноллидің қолдау ереуілі туралы өтінішін қабылдамағанда, бұл жұмыс тоқтату аяқталды. Көптеген жұмысшылар, олардың көпшілігі аштыққа ұшыраудың алдында тұрған, жұмыстарына оралып, ITGWU-ға қосылмауға міндеттеме берді. Бұл жұмыс тоқтатудағы жеңілістен ауыр зардап шекті, сондай-ақ 1914 жылы Ларкиннің Америка Құрама Штаттарына кетуі және 1916 жылы Пасха көтерілісінің көшбасшыларының бірі Конноллинің өлім жазасын алуы одан әрі әсер етті. Одақты Уильям О'Брайен мен Томас Джонсон жаңартты. 1919 жылға қарай, оның мүшелерінің саны 1913 жылғы көрсеткіштен асып түсті. Қара тізімге енгізілген жұмысшылардың көпшілігі отбасыларын асырау үшін басқа табыс көзі болмағандықтан, Британ армиясына қосылды және бір жыл ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстың окоптарында өмір сүрді. ITGWU және кіші UBLU-ның әрекеттері жұмысшылар үшін айтарлықтай жақсы жалақы мен жағдайға қол жеткізуге сәтті болмаса да, олар ирландиялық еңбек тарихындағы маңызды кезең болды. Кәсіподақ әрекеті мен жұмысшылардың ынтымақтастығы принципі берік орнатылды. Ешбір жұмыс беруші болашақта Мёрфи ITGWU-мен жасағандай, кәсіподақты «бұзуға» тырыспайды. Бұл жұмыс тоқтату Дублиндегі коммерциялық бизнеске зиян келтірді, көптеген компаниялар банкротқа ұшырады.