Уэльстің географиясы: Жер бедері мен орналасуы

Кіріспе

Уэльстің географиялық шолуы

Уэльс – Ұлыбританияның құрамына кіретін мемлекет. Оның физикалық географиясы әртүрлі жағалау сызығы және көбінесе таулы ішкі аймақтарымен сипатталады. Оның шығысында Англия, солтүстігінде және батысында Ирланд теңізі, оңтүстігінде Бристоль шығанағы орналасқан. Оның жалпы ауданы – және солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 170 миль (274 км), ал ені кемінде 60 миль (97 км) құрайды. Ол Ұлыбританияның жерінің 8,35 пайызын құрайды. Оның бірнеше аралдары бар, олардың ең ірісі – Англси. Жағалау сызығының ұзындығы, Англсиді қоса алғанда, шамамен 1680 миль (2704 км) жетеді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Уэльстің халқы шамамен 3,092,000 адамды құрады; Кардифф – астанасы және ең ірі қаласы, Оңтүстік-Шығыс Уэльстің қалалық аймағында орналасқан. Уэльстің күрделі геологиялық тарихы бар, ол оны көбінесе таулы елге айналдырды. Жағалау жазығы солтүстікте және батыста тар, ал оңтүстікте кеңірек, онда Гламорган аңғары ең жақсы ауыл шаруашылығы жерлеріне ие. Өнеркәсіптік революция кезінде Оңтүстік Уэльс көмір кенішін пайдалану Оңтүстік Уэльс аңғарларында қалалық экономиканың дамуына және көмір экспорты үшін Ньюпорт, Кардифф және Суонси порт қалаларының кеңеюіне әкелді. Солтүстік Уэльстің кішкентай көмір кеніші де сол кезде дамыды, бірақ елдің басқа жерлерінде ландшафт ауылдық және қауымдастықтар шағын, экономика негізінен ауыл шаруашылығы мен туризмге тәуелді. Климат елдің Атлант мұхитына жақын орналасуымен және батыстан соққан желдің басымдығымен анықталады; сондықтан ол жұмсақ, бұлтты, ылғалды және желді болады.

Физикалық география

Уэльс Ұлыбританияның оңтүстік-орталық бөлігінің батыс жағында орналасқан. Солтүстік және батысында Ирландия теңізі, оңтүстігінде Бристоль шығанағы жатыр. Англияның Чешир, Шропшир, Херефордшир және Глостершир графтықтары шығысқа қарай орналасқан. Ірі Англси аралы солтүстік-батыс жағалауда, Уэльс материгінен Менай бұғазымен бөлініп жатыр, сондай-ақ бірнеше кіші аралдар бар. Кембрий таулары солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып, елдің орталық бөлігінің көп бөлігін алып жатыр. Бұл таулар дөңгелек және толқынды, сортаңдық және қалың шөпті далалармен жабылған. Елдің оңтүстігінде Поуис қаласының орталық бөлігінде Брекон маяктары, Оңтүстік-шығыс Уэльстегі Поуис және Монмутширдің аймақтарында Қара таулар (Y Mynyddoedd Duon) орналасқан, ал Кармартеншир мен Поуис шекарасындағы батыс бөлігінде Қара тау (Y Mynydd Du) жатыр. Уэльстің жазық аймағына солтүстік жағалау жазығы, Англси аралы, Ллиен түбегінің бір бөлігі, Кардиган шығанағы бойындағы тар жағалау жолағы, Пемброкширдің көп бөлігі, оңтүстік Кармартеншир, Говер түбегі және Гламорган аңғары кіреді. Кардиган шығанағы – елдегі ең үлкен шығанақ, ал Бала көлі (Llyn Tegid) – ең үлкен көл. Басқа ірі көлдерге Ллин Траусфайнидд, Ллин Брениг, Ллин Селин және Ллин Алау жатады. Бала көлі мұздық аңғарда, терминалдық моренамен жабылған, ал қалған көлдер – ауыз су, гидроэлектр станциялары немесе су тасқынынан қорғану үшін өзендерге тоған салып жасалған су қоймалары, олардың көпшілігі демалыс үшін пайдаланылады.

Геология

Уэльстің геологиясы күрделі және әр түрлі. Ең ерте кездескен тау жыныстары 700 миллион жыл бұрынғы, кембрийге дейінгі дәуірге жатады. Олар Англси, Ллиен түбегінде, Пемброкширдің оңтүстік-батысында және Англия шекарасына жақын жерлерде табылады. Төменгі палеозой кезеңінде теңіздер жерді мезгіл-мезгіл су басып, қайта шегінгенде, Уэльс алабы деп аталатын теңіз алабында мыңдаған метр шөгінді және жанартаулық жыныстар жиналды. 1977 жылы Кармартенширдегі Ллангиног ауылының жанындағы карьерде табылған тау жыныстары Жердегі ең көне қазбаларды қамтиды, олар 564 миллион жыл бұрынғы Эдиакаран кезеңіне жатады, сол кезде Уэльс Авалония микроконтинентінің бір бөлігі болған. Ордовик кезеңінің ерте және орта тұсында (485-460 миллион жыл бұрын) жанартаулық белсенділік күшейді. Қазіргі Сноудон аймағындағы бір үлкен жанартау жүйесі зымырандай көптеген қалдықтар шығарды. Дольгелау маңында Робелл Фавр жанартауы пайда болды. Осы кезеңде Уэльстің оңтүстігінде құм, қиыршық тас және саздың үлкен жинақтары қалыптасты, олар біртіндеп консолидацияланды. Кейде тұрақсыз массалар терең суға құлап, су асты көшкіндерін тудырды. Бұл теңізде үлкен бұлыңғырлыққа әкелді, содан кейін бөлшектер мөлшеріне қарай шөгінді. Осылайша қалыптасқан қабаттар турбидиттер деп аталады, және олар Орталық Уэльсте кең таралған, әсіресе Аберистуит маңындағы теңіз жарталарында жақсы көрінеді.

Климат

Уэльсте теңіз климаты басым, негізгі желдер Атлант мұхитынан соғатын оңтүстік-батыс және батыс желдері. Бұл Уэльсте ауа райының көбінесе жұмсақ, бұлтты, ылғалды және желді болатынын білдіреді. Елдің кең географиялық ерекшеліктері күн сәулесінің, жауын-шашынның және температураның жергілікті айырмашылықтарын тудырады. Уэльстегі жауын-шашын мөлшері әртүрлі: ең жоғары орташа жылдық көрсеткіштер Сноудония және Брекон Бикон аймақтарында, ал ең төменгі көрсеткіштер жағалауға жақын және шығыс, Англия шекарасына жақын жерлерде байқалады. Уэльс бойынша қыс айлары жаз айларына қарағанда едәуір ылғалды болады. Уэльсте теңіз деңгейіне жақын қар сирек түседі, бірақ төбелерде жиірек болады, ал биік таулы аймақтар қыста төмен жатқан жерлерге қарағанда ауыр жағдайларға тап болады. Уэльстегі орташа жылдық температура жағалауда және төменгі жатқан ішкі аймақтарда шамамен. Биіктік көтерілген сайын температура төмендейді, орташа жылдық температураның төмендеуі әр метр биіктікке шамамен. Сәйкесінше, Сноудонияның жоғары бөліктерінде орташа жылдық температура. Егіс алқабының көлемі бойынша Уэльсте егілетін егістік дақылдары: мал азықтық дақылдар, көктемгі арпа, бидай, жүгері, қысқы арпа, басқа дәнді дақылдар, майлы тұқымдық дақылдар, картоп және басқа да дақылдар. Жайлымдардың басым бөлігі – тұрақты жайылымдар, жайылымдардың тек 10% бес жылдан кіші.

Табиғи ресурстар

Уэльсте өнеркәсіптік революция кезінде және 20-шы ғасырдың басында көмірдің көп мөлшері өндірілді. Кейін көмір қоры азайды, қалған шахталар шетелдік көмірдің төмен бағада қолжетімді болуына байланысты экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Уэльстегі соңғы терең шахта 2008 жылы жабылды. Оңтүстік Уэльс көмір алабының солтүстік жиегіндегі темір кендері темір өндірісі үшін кеңінен пайдаланылды және Оңтүстік Уэльсте өнеркәсіптік революцияның басталуына үлкен үлес қосты. Қорғасын, күміс және аздаған мөлшерде мырыш ғасырлар бойы Иствит және Рейдол өзендерінің таулы аймақтарында, сондай-ақ Северн өзенінің бастауында қазылды. Римдіктердің Британияны жаулаған кезінде Флинтширдегі Пентре Халкинде шағын кен орындары да табылды. Мыс – Англсидегі Парис тауынан шығарылатын маңызды экспорттық тауар болды, ол өркендеген кезінде әлемдегі ең ірі мыс кені болған. Солтүстік Уэльстегі маңызды өнеркәсіп – тас карьерлері. Cilgwyn карьері 12-шы ғасырда жұмыс істеген, бірақ кейін Blaenau Ffestiniog өндіріс орталығына айналды. Таулы ландшафты мен мол жауын-шашынының арқасында су Уэльстің ең көп кездесетін ресурстарының бірі болып табылады. Елде көптеген жасалма су қоймалары бар, Англияға су экспортталады және гидроэлектр станциялары арқылы электр энергиясы өндіріледі. Уэльсте жел де көп. Gwynt y Môr – Солтүстік Уэльс жағалауындағы және Англсидегі бірнеше теңіздік жел электр станцияларының бірі және әлемдегі екінші ірі жел электр станциясы.

Уэльс пен Англия арасындағы шекара

Уэльс пен Англия арасындағы қазіргі шекара негізінен 1535 және 1542 жылдарғы Уэльс заңдары арқылы, ортағасырлық Марш лордтықтарының шекараларына сүйене отырып белгіленді. Уэльстік тарихшы Джон Дэвистің айтуынша:

Осылайша Уэльс пен Англия арасындағы шекара құрылды, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. Ол Оффаның Дикінің бұрынғы жолын немесе Уэльс діндемелік округтарының шығыс шекарасын қайталай қоймады; Освестри және Эвиас сияқты аудандарды шегерді, онда Уэльс тілінде сөйлеу ғасырлар бойы жалғасты, мұндай аудандарды «Кембрия ирредента» деп санаудың өзі қиял емес. Алайда, заңның мақсаты Уэльсті Англия құрамына енгізу болғандықтан, шекараның орналасуы оны жасағандар үшін маңызды болған жоқ. Шекара ешқашан референдум арқылы бекітілмеген және Шекара комиссиясы тарапынан қарастырылмаған. Шекара сызығы шамамен Оффаның Дикінің бойымен оңтүстіктен солтүстікке қарай, солтүстік жағалаудан 64 шақырымдай жерге дейін өтеді, бірақ содан кейін шығысқа қарай бұрылады. Оның бірқатар ерекшеліктері бар, бірақ олардың кейбіреулері 1844 жылғы округтер (ажыратылған бөліктер) заңымен түзетілді. Мысалы, ол Найтонды теміржол стансасынан бөліп тұрады және Лланымнех ауылын бөледі, онда паб шекара сызығының бойында орналасқан.

Жергілікті билік

Уэльс 22 бірлік әкімшілікке бөлінеді, олар білім беру, әлеуметтік жұмыс, қоршаған орта және жол қызметтерін қоса алғанда, барлық жергілікті мемлекеттік қызметтерді ұсынуға жауапты. Кейбір аймақтарда олардан төмен жергілікті қауымдастық кеңестері бар, олар кеңес аумағындағы нақты белгілі бір аудандарды қамтиды. Бірлік әкімшілік аймақтары "басты аудандар" деп аталады. Король Уэльстің сақталған сегіз округінде оны өкілдік ету үшін Лорд-лейтенанттарды тағайындайды. Ұлттық статистика басқармасының аймақтық жіктеуі бойынша жергілікті әкімшілік органдары алты негізгі санақ өлшемдеріне (демографиялық, үй шаруашылығы құрамы, тұрғын үй, әлеуметтік-экономикалық, жұмыспен қамту және салалық өнеркәсіп) сүйенген топтарға біріктіріледі. Уэльстің орталық және батыс бөлігіндегі жергілікті әкімшілік органдарының көпшілігі "Жағалау және ауылдық жерлер" супертобына жатады. Оңтүстік Уэльстің көп бөлігі, Флинтшир және Врексам "Тау-кен және өндіріс" супертобында; Кардифф "Қалалар және қызметтер" супертобының құрамында, ал Гламорганың аңғары "Гүлденген Ұлыбритания" супертобына кіреді.

Әлеуметтік география

Уэльстің бірқатар тарихшылары Уэльстің біртұтас, біріккен ұлттық ерекшелігі туралы түсінікті күмәндандырды. Мысалы, 1921 жылы Уэльс университетінің Аберистуит қаласындағы халықаралық қатынастар кафедрасының алғашқы профессоры Альфред Циммерн «бір емес, үш Уэльс» бар екенін айтты: түпкілікті «Уэльс Уэльсі», индустриалды немесе «Америкалық Уэльсі» және жоғарғы топ «Англия Уэльсі». Әрқайсысы елдің әртүрлі бөліктерін және әртүрлі дәстүрлерді көрсетеді. 1985 жылы саяси талдаушы Деннис Балсом осыған ұқсас «Үш Уэльс моделі» ұсынды. Балсомның аймақтары – солтүстік пен батыстың уэльс тілінде сөйлейтін ядросы, Y Fro Gymraeg; Оңтүстік Уэльс аңғарларындағы уэльстік санасы бар, бірақ уэльс тілінде сөйлейтін емес «Уэльстік Уэльс» және қалған бөлігіндегі көбірек бейтарап «Британ Уэльсі», негізінен шығыста және оңтүстік жағалауда. Бұл бөлініс, негізінен, Plaid Cymru, Labour және консерваторлар мен либерал-демократтар ең көп саяси қолдау көрсеткен аймақтарды көрсетеді. Топография дәстүрлі түрде Солтүстік және Оңтүстік Уэльс арасындағы интеграцияны шектеді, екі жартысы өнеркәсіптік дәуірге дейін дербес экономикалық және әлеуметтік бірліктер ретінде жұмыс істеді, ал британ үкіметінің көлік саясаты оны түзетуге көмектеспеді. Бүгінде негізгі жол және теміржол желілері шығыстан батысқа қарай созылады, бірақ бұрын солтүстіктен оңтүстікке теміржол желісі болған, оны әртүрлі топтар қайта жаңғыртуға тырысуда. Соғыс аралық жылдары Оңтүстік Уэльстегі өнеркәсіп Авонсайд пен Англияның орталық аймақтарымен, ал Солтүстік Уэльстегі өнеркәсіп Мерсисайдпен байланысты болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ливерпульді көбінесе «Солтүстік Уэльстің астанасы» деп атаған. 1901 жылы Мерсидің екі жағында 20 000 Уэльсте туған адам тұрғандықтан, қалада көптеген уэльс шіркеулері мен мәдени орталықтар болды, 1884, 1900 және 1929 жылдары Ұлттық Эстеддфодты қабылдады және 20 ғасырда Уэльс өміріндегі бірнеше жетекші тұлғаларды тәрбиеледі. Ливерпуль Daily Post Солтүстік Уэльстің күнделікті газетіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ливерпульдің құлдырауы және уэльстік көші-қон үлгілерінің өзгеруі уэльстік қатысудың азаюына әкелді. 1960 жылдары қалаға су беру үшін Триверин аңғарының суға батуы Уэльстегі көптеген адамдармен қарым-қатынасты нашарлатты. Уэльстегі негізгі халық және өнеркәсіптік аймақтар Оңтүстік Уэльсте, атап айтқанда Кардифф, Суонси және Ньюпорт, сондай-ақ олармен шектес Оңтүстік Уэльс аңғарларында орналасқан. Кардифф – елдің астанасы, 2011 жылғы халық санауы бойынша оның халқы шамамен 346 000 адамды құрайды. Одан кейін Суонси (239 000), Ронда Синон Таф (234 400), Кармартеншир (183 800), Кэрфилли (178 800), Флинтшир (152 500), Ньюпорт (145 700), Нит Порт Талбот (139 800), Бридженд (139 200) және Врексам (134 800) біріккен әкімшілік бірліктері орналасқан. Кардифф Уэльстегі ең көп халқы бар аймақ болып табылады, бір шаршы километрге 2482 адам (бір шаршы мильге 6428 адам) шаққа дейін, ал Поуисте бар болғаны 26 адам. Уэльс халқының үлкен бөлігі кішкентай елді мекендерде тұрады: Англиядағы 10%-ға қарағанда, шамамен 20%-ы 1500 адамнан аз тұратын ауылдарда тұрады. Уэльстегі халықтың салыстырмалы түрде аз бөлігі ірі елді мекендерде тұрады: бар болғаны 26%-ы 100 000-нан астам халқы бар қалалық аймақтарда тұрады, ал Англиядағы халықтың шамамен 40%-ы Уэльстегі ең үлкен қалалардан гөрі үлкен қалалық аймақтарда тұрады. Уэльстегі қоныстану үлгісінің тағы бір ерекшелігі – ең сирек қоныстанған ауылдық аймақтарда тұратын халықтың үлесі: 15%, Англияда бар болғаны 1,5%.

A number of historians of Wales have questioned the notion of a single, cohesive Welsh identity. For example, in 1921, Alfred Zimmern, the inaugural professor of international relations at the University of Wales, Aberystwyth, argued that there was "not one Wales, but three": archetypal 'Welsh Wales', industrial or 'American Wales', and upper class 'English Wales'. Each represented different parts of the country and different traditions. In 1985, political analyst Dennis Balsom proposed a similar 'Three Wales model'. Balsom's regions were the Welsh speaking heartland of the north and west, Y Fro Gymraeg; a consciously Welsh but not Welsh speaking 'Welsh Wales' in the South Wales Valleys and a more ambivalent 'British Wales' making up the remainder, largely in the east and along the south coast. The division reflects, broadly, the areas where Plaid Cymru, Labour, and the Conservatives and Liberal Democrats respectively enjoyed the most political support. Topography has traditionally limited the integration between North and South Wales, with the two halves virtually functioning as separate economic and social units in the preindustrial era, with successive British Government transport policy doing little to rectify it. Today, the main road and rail links run east west, although there was once a north south rail link that pressure groups are attempting to reinstate. By the interwar years, industry in South Wales was increasingly linked to Avonside and the English Midlands, and that in north Wales to Merseyside. Liverpool was often called "the capital of north Wales" in the late 19th and early 20th century. With 20,000 Welsh born people living on either side of the Mersey in 1901, the city had an array of Welsh chapels and cultural institutions; hosted the National Eisteddfod in 1884, 1900 and 1929 and gave rise to several leading figures in Welsh life in the 20th century. The Liverpool Daily Post became, effectively, the daily newspaper for north Wales. The decline of Liverpool after the Second World War and changing patterns of Welsh migration, caused the Welsh presence to diminish. In the 1960s, the flooding of the Tryweryn Valley to provide the city with water soured relations with many people in Wales. The main population and industrial areas in Wales are in South Wales, specifically Cardiff, Swansea and Newport and the adjoining South Wales Valleys. Cardiff is the capital city and had a population of around 346,000 at the 2011 census. This was followed by the unitary authorities of Swansea (239,000), Rhondda Cynon Taf (234,400), Carmarthenshire (183,800), Caerphilly (178,800), Flintshire (152,500), Newport (145,700), Neath Port Talbot (139,800), Bridgend (139,200) and Wrexham (134,800). Cardiff was the most heavily populated area in Wales with 2,482 people per square kilometre (6,428 per sq mile) while Powys had just 26. A high proportion of the Welsh population lives in smaller settlements: nearly 20% live in villages of less than 1,500 persons compared with 10% in England. Wales also has a relatively low proportion of its population in large settlements: only 26% live in urban areas with a population over 100,000; in comparison, nearly 40% of the English population live in urban areas larger than the largest in Wales. Another feature of the settlement pattern in Wales is the share of the population living in the sparsest rural areas: 15% compared with only 1.5% in England.

Байланыс

Уэльстегі коммуникациялар елдің табиғаты мен таулы ландшафтымен шартталған: Оңтүстік және Солтүстік Уэльс арасындағы негізгі теміржол және автомобиль жолдары шығысқа қарай бұрылып, көбінесе Англия арқылы өтеді. Уэльстегі жалғыз автобаны – Лондоннан Оңтүстік Уэльске дейінгі M4 автобаны, ол Екінші Северн көпірі арқылы елге кіріп, Ньюпорт, Кардифф және Суонси қалаларының жанынан өтеді, ал батысқа қарай Понт Абрахам сервисіне дейін созылып, кейін солтүстік-батысқа қарай А48 жолымен Кармартенге дейін жалғасады. M48 автобаны Чепстоу арқылы Ауст пен Магор арасында M4 автобанымен қатар жүреді. A40 – Лондонды Брекон және Кармартен арқылы Фишгардқа байланыстыратын маңызды магистраль. A487 жағалау жолы Кардиганды Аберистуитпен, ал A44 Аберистуитті Раядер, Леоминстер және Ворстермен байланыстырады. Солтүстік Уэльстегі негізгі магистраль – Честерден Сент-Асаф және Абергельден өтіп, жағалау бойымен Бангорға дейін жалғасатын, Англси аралдарынан өтіп, Холихедте аяқталатын A55 қос жол магистралі. A483 Суонсиден Честерге дейін Лландвори, Лландринод Уэллс, Озвестри (Англияда) және Рексем қалалары арқылы өтеді. Оңтүстік Уэльс магистралі Лондон Паддингтонын Суонсимен байланыстырып, Уэльске Северн туннелі арқылы кіреді. Мидлендс пен Солтүстік Англиядан келген басқа да магистральдық пойыздар Ньюпортта осы магистральға қосылады. Филиалдық желілер Оңтүстік Уэльс аңғарларына, Барриге және Суонсиден тыс жерлерге, соның ішінде Фишгард пен Пемброк доктегі паром терминалдарына қызмет көрсетеді. Уэльс жүрегі желісі Лланеллиді Шропширдегі Крейвен Армзбен байланыстырады. Кембрий желісі Уэльстің ортасымен өтеді, Шрусбериден Уэльшпулге, Аберистуитке және Пвиллгелиге пойыздар қатынайды. Солтүстік Уэльс жағалау желісі Крю мен Честерді Бангор мен Холихедке байланыстырады, ал олардан Ирландияға паром қызметтері бар. Жолаушылар Шоттоннан Врексемді Вирал түбегіндегі Бидстонмен байланыстыратын Бордерлендс желісіне, ал Конвиден Конви аңғары желісімен Бленау Фестиниогқа дейін ауыса алады. Англиядағы Честер мен Шрусбери арасындағы Шрусбери-Честер желісі Уэльстегі Рексам, Чирк және Руабон қалалары арқылы өтеді. Кардифф әуежайы – Уэльстегі халықаралық рейстерді ұсынатын жалғыз әуежай. Бағыттарға Ұлыбританияның басқа аймақтары, Ирландия және Еуропаның кейбір бөліктері кіреді. Әуежай маусымдық кезеңде чартерлік рейстер үшін де пайдаланылады. 2018 жылы әуежайды шамамен 1,6 миллион жолаушы пайдаланды. Уэльс порттары мен Ирландия арасында бірнеше паром қызметтері жұмыс істейді: Холихед – Дублинге; Фишгвард – Росслэрге; Пемброк док – Росслэрге; Суонси – Коркқа.

Communications within Wales are influenced by the topography and the mountainous nature of the country: the main rail and road routes between South and North Wales loop to the east and pass largely through England. The only motorway corridor in Wales is the M4 motorway from London to South Wales, entering the country over the Second Severn Crossing, passing close to Newport, Cardiff and Swansea and extending as far west as the Pont Abraham services before continuing northwest as the A48 to Carmarthen. The M48 motorway parallels the M4 between Aust and Magor via Chepstow. The A40 is a major trunk road connecting London to Fishguard via Brecon and Carmarthen. The A487 coast road links Cardigan with Aberystwyth, and the A44 links Aberystwyth with Rhayader, Leominster and Worcester. The main trunk road in North Wales is the A55 dual carriageway road from Chester past St Asaph and Abergele, continuing along the coast to Bangor, crossing Anglesey and terminating at Holyhead. The A483 runs from Swansea to Chester passing Llandovery, Llandrindod Wells, Oswestry (in England) and Wrexham. The South Wales Main Line links London Paddington with Swansea, entering Wales through the Severn Tunnel. Other main line services from the Midlands and the North of England join this at Newport. Branch lines serve the South Wales Valleys, Barry, and destinations beyond Swansea which include the ferry terminals at Fishguard and Pembroke Dock. The Heart of Wales Line links Llanelli with Craven Arms in Shropshire. The Cambrian Line crosses the centre of Wales, with trains from Shrewsbury to Welshpool, Aberystwyth and Pwllheli. The North Wales Coast Line links Crewe and Chester to Bangor and Holyhead, from where there is a ferry service to Ireland. Passengers can change at Shotton for the Borderlands Line, which links Wrexham with Bidston on the Wirral Peninsula, and at Conwy for the Conwy Valley Line to Blaenau Festiniog. The Shrewsbury–Chester line between Chester and Shrewsbury in England, passes through Wrexham, Chirk and Ruabon in Wales. Cardiff Airport is the only airport in Wales which offers international scheduled flights. Destinations available include other parts of the United Kingdom, Ireland and parts of continental Europe. The airport is also used for charter flights on a seasonal basis. In 2018, around 1.6 million passengers used the airport. Several ferry services operate between Welsh ports and Ireland: Holyhead to Dublin; Fishguard to Rosslare; Pembroke Dock to Rosslare; and Swansea to Cork.

Қорғалатын аумақтар

Уэльсте үш ұлттық саябақ бар. Уэльстің солтүстік-батысындағы Сноудония ұлттық саябағы 1951 жылы Ұлыбританиядағы үшінші ұлттық саябақ ретінде құрылды, бұрынғылары – Пик-Дистрикт және Лейк-Дистрикт. Ол Сноудония тауларының 827 шаршы миль (2142 км²) және 60 км жағалау жолағын қамтиды. Келесі жылы Батыс Уэльстің таңғажайып жағалау көрінісін қорғау мақсатында Пемброкшир жағалауы ұлттық саябағы құрылды. Оған Калди аралы, Даугледдау сағасы, Пресели таулары және Пемброкшир жағалау жолының барлық ұзындығы кіреді. Брекон-Биконс ұлттық саябағы бес жылдан кейін құрылды және Поуис округінің оңтүстік бөлігін, Монмутширдің солтүстік-батыс бөлігін, Кармартенширдің шығыс бөлігін және Оңтүстік Уэльс аңғарлары округтерінің солтүстік бөліктерін қамтиды. Әрбір жағдайда ұлттық саябақ басқармасы арнайы мақсаттағы жергілікті билік органы ретінде әрекет етеді және саябақтағы тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік құрылыстарды жоспарлауды бақылайды. Билік өкілдері аймақтың табиғи сұлулығын сақтауға және жұртшылыққа саябақтың ерекше қасиеттерін тамашалауға мүмкіндік беруге міндетті. Уэльсте табиғи сұлулығымен ерекшеленетін бес аймақ та бар. Олар ұлттық саябақтардан өзгеше, себебі жергілікті билік органдары ландшафттың табиғи сұлулығын сақтау және күшейтуге міндетті, бірақ жұртшылықтың ләззатын арттыруға міндетті емес. AONB-ны басқаруға құрылған серіктестіктер жоспарлауды бақылай алмайды, оның жауапкершілігі құрамына кіретін жергілікті билік органдарында қалады. 1956 жылы Гоуэр түбегі Ұлыбританиядағы алғашқы AONB мәртебесін алды. Басқа AONB-лер: Англси жағалауы, Ллиен түбегі, Клаудиан жотасы және Ди аңғары, сондай-ақ Уай аңғары, оның бір бөлігі Англияда орналасқан. Уэльсте көптеген сарқырамалар бар, олардың ішінде Ұлыбританиядағы ең әсерлілері де кездеседі. Солардың бірі – Лланраэдр-им-Мохнант ауылының жанындағы 73 метрлік Пистилл-Раадр сарқырамасы. Ол тау өзенінің жартастан құлауынан және төменгі ағысында Афон-Раадр өзеніне айналуынан пайда болады. Уэльс ауылдық кеңесі бұл орынды Уэльстегі ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын 1000-шы орын деп жариялады, себебі ол Уэльстің геоморфологиясын зерттеу үшін маңызды. 19 ғасырдың ағылшын жазушысы Джордж Борроу осы сарқырама туралы: «Мен ешқашан судың осылайша әдемі түрде, жұқа әрі нәзік жіптерге ұқсап төмен құлайтынын көрген емеспін», – деген еді.

Wales has three designated national parks. Snowdonia National Park in northwestern Wales was established in 1951 as the third national park in Britain, following the Peak District and the Lake District. It covers 827 square miles (2,142 km2) of the mountains of Snowdonia and has 37 mile (60 km) of coastline. The Pembrokeshire Coast National Park was established the following year to protect the spectacular coastal scenery of West Wales. It includes Caldey Island, the Daugleddau estuary and the Preseli Hills, as well as the entire length of the Pembrokeshire Coast Path. The Brecon Beacons National Park was established five years later and extends across the southern part of Powys, the northwestern part of Monmouthshire, parts of eastern Carmarthenshire and the northern parts of several South Wales Valleys county boroughs. In each case, the national park authority acts as a special purpose local authority and exercises planning control over residential and industrial development in the park. The authorities have a duty to conserve the natural beauty of the area, and to promote opportunities for members of the public to enjoy and appreciate the park's special qualities. Wales also has five Areas of Outstanding Natural Beauty. These differ from National Parks in that the local authorities have a duty to conserve and enhance the natural beauty of the landscape but do not have an obligation to promote the enjoyment of the public. Partnerships established to administer AONBs do not have control over planning, responsibility for which remains with the constituent local authorities. In 1956, the Gower Peninsula became the first designated AONB in Britain. Other AONBs are: the coast of Anglesey; the Llŷn Peninsula; the Clwydian Range and Dee Valley; and the Wye Valley, part of which is in England. Wales has many waterfalls, including some of the most striking in the United Kingdom. One such is the 240 feet (73 m) Pistyll Rhaeadr near the village of Llanrhaeadr ym Mochnant. It is formed as a mountain stream drops over a cliff and changes character to a lowland river, the Afon Rhaeadr. The site was designated by the Countryside Council for Wales as the 1000th Site of Special Scientific Interest in Wales, because of its importance to an understanding of Welsh geomorphology. The 19th century English author George Borrow remarked of the waterfall, "I never saw water falling so gracefully, so much like thin, beautiful threads, as here."