Кіріспе
Бразилиялық физик Чезаре Мансуэто Джулио Латтес (11 шілде 1924 – 8 наурыз 2005), сондай-ақ Сезар Латтес деп те белгілі, бразилиялық тәжірибелік физик, пионды – кварк пен антикварктан құралған күрделі субатомдық бөлшекті – ашқандардың бірі.
Cesare Mansueto Giulio Lattes (11 July 1924 – 8 March 2005), also known as César Lattes, was a Brazilian experimental physicist, one of the discoverers of the pion, a composite subatomic particle made of a quark and an antiquark.
Өмір
Латтес Бразилияның Парана штатындағы Куритиба қаласында итальян иммигранттарының отбасында дүниеге келген. Ол алғашқы білімін сол жерде және Сан-Паулуда алды. Кейін Сан-Паулу университетіне түсіп, 1943 жылы математика және физика мамандықтары бойынша бітірді. Ол Глеб Ватагин және Джузеппе Окиалини сияқты еуропалық ұстаздармен жұмыс істеген жас бразилиялық физиктердің алғашқы тобының мүшесі болды. Латтес олардың ішіндегі ең дарындысы деп есептелді және өте жас кезінде батыл зерттеуші ретінде көзге түсті. Оның әріптестері, кейіннен маңызды бразилиялық ғалымдар болған Оскар Сала, Марио Шенберг, Роберто Сальмерон, Марсело Дами де Соуза Сантос және Джейме Тиомно еді. 25 жасында Рио-де-Жанейродағы Бразилия физикалық зерттеулер орталығының (Centro Brasileiro de Pesquisas Físicas) негізін қалаушылардың бірі болды. 1946 жылдан 1948 жылға дейін Латтес өзінің негізгі зерттеу бағытын ғарыш сәулелерін зерттеуге арнады. 1946 жылдың ақпан айында Англияға сапар шегіп, алдыңғы жылы келген ұстазы Окиалиниге қосылды және Бристоль университетінің H. H. Уиллз физика зертханасында Сесил Пауэлл басқаратын топта жұмыс істеді. Ол Пауэлл қолданған ядролық эмульсияны борыны молдату арқылы жетілдірді. 1947 жылы Пауэлл, Окиалини және Хью Мьюрхедпен бірлесіп пионды (немесе пи-мезонды) эксперименттік жолмен ашты. Сол жылы Пауэлл мен Окиалинимен бірге жаңа бөлшектің массасын анықтады. 1947 жылғы сәуірде Боливиядағы 5200 метрлік Шакалтайя тауындағы метеостанцияға барды, онда фототақталар арқылы сәулелерді тіркеп, пионның ыдырау оқиғаларын анықтады. Бір жылдан кейін, Юджин Гарднермен (1913-1950) бірге Беркли университетінде жұмыс істеген Латтес көміртек атомдарын альфа бөлшектерімен бомбалау арқылы зертхананың циклотронында пионды жасанды түрде өндіруге қол жеткізді. Ол сол кезде 24 жаста еді. 1949 жылы Латтес Рио-де-Жанейро Федералды университетінің профессоры және зерттеушісі ретінде, сондай-ақ Бразилия физикалық зерттеулер орталығына оралды. АҚШ-та тағы бір қысқа уақыт болғаннан кейін (1955 жылдан 1957 жылға дейін) Бразилияға қайтып, өзінің альма-матерінде, Сан-Паулу университетінің физика кафедрасында жұмыс істеді. 1967 жылы Латтес Кампинас мемлекеттік университетінің (Уникамп) жаңа "Глеб Ватагин" физика институтының толық профессоры болып тағайындалды, оның құрылуына көмектескен еді. Ол сонымен қатар Космикалық сәулелер, хронология, жоғары энергиялар және лептондар кафедрасының меңгерушісі болды. 1969 жылы ол және оның тобы табиғи жоғары энергиялы соқтығыстардың нәтижесінде пайда болатын және оның өзі ойлап тапқан арнайы қорғасын камералы ядролық эмульсиялық тақталар арқылы анықталған "от шары" деп аталатын құбылыстың массасын анықтады, бұл тақталар Боливия Анд тауларының Шакалтайя шыңына орналастырылған еді. Латтес 1986 жылы зейнеткерлікке шықты, ол кезде Unicamp-тен құрметті доктор және профессор emeritus атақтарын алды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол университет кампусына жақын маңдағы үйінде тұруын жалғастырды. 2005 жылдың 8 наурызында Кампинас, Сан-Паулу штатында жүрек талмасынан қайтыс болды.
Мұра
Латтес – Бразилияның ең көрнекті және құрметті физиктерінің бірі, оның еңбегі атом физикасының дамуына зор үлес қосты. Ол сонымен қатар Бразилия физикасының көрнекті ғылыми басшысы болды және маңызды Бразилия Ұлттық Ғылыми Даму Кеңесін (Conselho Nacional de Desenvolvimento Científico e Tecnológico) құруға белсенді түсірді. Осы процеске салған үлесі үшін Бразилияның ұлттық ғылыми деректер базасы Латтес платформасы оның атымен аталады. Ол «Британника энциклопедиясында» Бразилия ғалымдарының санаулы бірі ретінде тіркелген. Пионды сипаттаған тарихи «Nature» журналындағы мақаланың негізгі зерттеушісі және бірінші авторы болғанына қарамастан, 1950 жылы «ядролық процестерді зерттеудің фотографиялық әдісін жасағаны және осы әдіс арқылы мезондарды ашқаны үшін» Сесил Пауэлл ғана физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды. Бұл түсініксіздіктің себебі – Нобель комитетінің 1960 жылға дейінгі саясаты бойынша сыйлық тек зерттеу тобының басшысына берілетін. 1987 жылы ол TWAS сыйлығын алды. Оның қайтысынан кейін ЮНИКАМП орталық кітапханаға оның есімін беру туралы шешім қабылдады.
Цитата
Ғылым әлемдік болуы керек, күмәнсіз. Дегенмен, оған сөзсіз сенуге болмайды.
Мәдениет
Гилберто Гилдің 1998 жылы «Грамми» сыйлығын жеңіп алған Quanta альбомында Латтеске арналған "Ciência e Arte" әні бар.