Кіріспе

1981 жылы Жаң Бодриярдың "Смулякра және симуляция" кітабы – философ және мәдени теорияшы Жан Бодриярдың 1981 жылғы философиялық трактаты. Онда ол шындық, символдар және қоғам арасындағы қарым-қатынастарды, әсіресе мәдениет пен медианың ортақ өмірді түсінуді құруға қатысатын мағыналары мен символикасын зерттеуге ұмтылады. Смулякралар – түпнұсқасы болмаған немесе енді түпнұсқасы жоқ нәрселерді бейнелейтін көшірмелер. Симуляция – нақты әлемдегі процестің немесе жүйенің уақыт өте келегі жұмысын имитациялау.

Анықтама

Симулякр ешқашан шындықты жасыратын нәрсе емес, ол шындықтың мүлдем жоқ екенін жасырады. Симулякр – шындық. "Симулякра және Симуляция" ең көп танымал символдар, белгілер және олардың қазіргі заманмен (бір уақытта болумен) қатысы туралы талқылауларымен белгілі. Бодрияр қазіргі қоғамның барлық шындық пен мағынаны символдар мен белгілермен алмастырғанын, ал адам тәжірибесінің шындықтың симуляциясы екенін айтады. Бұл симулякралар тек шындықтың аралық буыны емес, тіпті оның алдамшы аралық буыны да емес; олар шындыққа негізделмеген, шындықты жасырмайды, тек қана шындыққа ұқсас ештеңе де адамдардың қазіргі өмірді түсінуі үшін маңызды емес екенін жасырады. Бодриярдың айтуынша, симулякралар – мәдениет пен медианың мағыналары мен символикасы, олар қабылданатын шындықты құрастырады, адам өмірі мен ортақ өмірді түсінуге мүмкіндік беретін білімді қалыптастырады. (Бұл идеялар бұрын Гай Дебордың 1967 жылғы "Көрермендер қоғамы" кітабында көрінген болатын.) Бодрияр қоғамның осы симулякралармен және адам өмірінің қоғамның құрылымдарымен толып кеткендігіне сенді, сондықтан барлық мағыналар шексіз өзгергіштік арқасында мағынасыз болып барады; ол бұл құбылысты "симулякралардың процессиясы" деп атады.

Екінші кезек

Үш реттік симулякраның бір бөлігі – екінші реттік симулякра, Жан Бодриярдың енгізген термині, түпнұсқаға адал емес бейнелеудің белгілері болып табылады. Мұнда белгілер мен бейнелер шындықты дәл көрсетпейді, бірақ белгінің өзі толық сипаттай алмайтын нақты нәрсенің бар екендігіне меңзеу жасауы мүмкін. Бірінші реттік симулякра – түпнұсқаның адал көшірмесі, ал үшінші реттік – анықталатын нысаны жоқ символдар, яғни нақты объектіні бейнелемейтін, бірақ түпнұсқаның адал көшірмесі болып көрінетін символдар. Қарапайым тілмен айтқанда, үшінші реттік симулякра – шындыққа айналған символдар және символизмнің қосымша қабаты. Бұл символ бастапқы нысаннан маңыздырақ немесе беделдірек саналғанда, шынайылық көшірмемен алмастырылады (осылайша шындық – ауыстырушымен алмастырылады). Екінші реттік симулякраның таралуының салдары – әсер еткен контексте ештеңе «нақты» емес, бірақ иллюзияға түскендер мұны сезе алмайды. Тәжірибелерді бастан өткерудің орнына, адамдар нақты немесе метафоралық бақылау экраны арқылы көріністерді тамашалайды. Шындықтың орнына симуляция мен симулякра, гиперреальность пайда болады. «Симулякраның прецессиясы» атты эссесінде Бодрияр Борхестің әңгімесінен бір оқиғаны еске алады, онда патша аумақпен бір-бірге сәйкес келетіндей (яғни карта бейнелейтін нақты аймақ) ең егжей-тегжейлі картаны (символды) жасауды сұрайды; бұл карта-аумақ қатынасының философиялық тұжырымына сілтеме жасайды. Бодрияр постмодерн дәуірінде аумақ жоғалып, тек карта ғана қалды дейді; немесе, тіпті карта мен аумақ ұғымдарының өзі ажыратылмайды, олардың арасындағы бұрынғы айырмашылық жойылады. Екінші реттік симулякраның үшінші реттікке таралуымен байланысты көптеген мәселелердің арасында Бодрияр тарихтың аяқталуын қарастырады. Бұл аяқталудың себебі – қоғамдағы қарсылық элементтердің болмауы, халық «үнсіз көпшілікке» айналды, ол суреттерді пассивті түрде сіңіріп алып, өзі үшін сөйлейтіндермен жаңартылған медиаға айналады (яғни халық өкілді басқарушы агенттер мен нарық статистикасымен символдық түрде бейнеленеді, халықтың өзін шеттету). Бодрияр үшін бұл – бірлік этикасының табиғи салдары, онда іс жүзіндегі агонистік қарама-қарсылықтар негізінен бірдей болып есептеледі. Мысалы, Бодрияр моральдық универсализмді (адам құқықтары, теңдік) жаһанданумен теңестіреді, ол өзгермейтін құндылықтармен емес, жаһандық нарық және бұқаралық ақпарат құралдары сияқты алмасу және теңестіру құралдарымен байланысты.

Салыстырмалар

Бодрияр қолданатын нақты бір аналогия – Хорхе Луис Борхестің «Ғылымдағы дәлдік» еңбегінен алынған жыр. Онда зор империя өзінің аумағындай үлкен, өте толыққанды карта жасады. Империя жаңа жерлер бағындырған немесе жоғалтқан сайын нақты карта да кеңейтіліп, жаңартылып отырды. Империя құлағанда, тек карта ғана қалды. Бодриярдың түсіндіруінше, бұл жағдайда адамдар картада өмір сүреді, шындықтың симуляциясында, империя халқы өз бейнесіндегі орнын дұрыс белгілеп, карта жасаушылардың егжей-тегжейлі жасауы үшін өмірін арнайды; ал шындық пайдаланылмағандықтан құлдырап бара жатыр. Бір нәрсені жасыратын белгілерден, ештеңе жоқ екенін жасыратын белгілерге өту – шешуші бұрылыс нүктесін көрсетеді. Біріншісі шындық пен құпиялылықтың дінтануын білдіреді (оған идеология ұғымы да кіреді). Екіншісі симулякрлар мен симуляция дәуірін ашады, онда өзінің жандарын тануға ешқандай Құдай жоқ, шындықты жалғаннан, нақтысын жасалма қайта тірілуден ажыратуға соңғы сот болмайды, себебі бәрі-ақ өлген және алдын ала қайта тірілген.