Кіріспе
Ономатиология (грекше ὀνομάζω onomāzο – «атау», ал одан бұрын ὄνομα onoma – «аты») – лингвистиканың «X ұғымын қалай білдіруге болады?» деген сұрақпен айналысатын саласы. Көбінесе бұл лексикологияның, яғни сөздерді зерттеудің бір бөлігі ретінде қарастырылады (кейбір лингвистер бұл терминді грамматика мен сөйлеуге де қолданады). Ономазиология лексикологияның құрамында болғандықтан, идея, зат, қасиет, әрекет сияқты алдымен келетін ұғымнан басталады және оның атауын сұрайды. Ал, керісінше тәсіл – семазиология: онда сөзден бастап, оның мағынасы не екенін немесе қандай ұғымдарды білдіретінін анықтауға көшіндеді. Мысалы, ономазиологиялық сұрақ: «ұзын, жіңішке, терең майда қуырылған картоптың атауы қандай?» (жауаптар: АҚШ-та – french fries, Ұлыбританияда – chips және т.б.), ал семазиологиялық сұрақ: «chips терминінің мағынасы қандай?» (жауаптар: Ұлыбританияда – «ұзын, жіңішке, терең майда қуырылған картоп», АҚШ-та – «жұқа кесілген, қатты қуырылған немесе пісірілген картоп»). Ономазиология синхронды немесе диахронды, яғни тарихи тұрғыда зерттелуі мүмкін.
Onomasiology (from ὀνομάζω onomāzο 'to name', which in turn is from ὄνομα onoma 'name') is a branch of linguistics concerned with the question "how do you express X?" It is in fact most commonly understood as a branch of lexicology, the study of words (although some apply the term also to grammar and conversation). Onomasiology, as a part of lexicology, starts from a concept which is taken to be prior
(i. e. an idea, an object, a quality, an activity etc.) and asks for its names. The opposite approach is known as semasiology: here one starts with a word and asks what it means, or what concepts the word refers to. Thus, an onomasiological question is, e. g., "what are the names for long, narrow pieces of potato that have been deep fried?" (answers: french fries in the US, chips in the UK, etc. ), while a semasiological question is, e. g., "what is the meaning of the term chips?" (answers: 'long, narrow pieces of potato that have been deep fried' in the UK, 'slim slices of potatoes deep fried or baked until crisp' in the US). Onomasiology can be carried out synchronically or diachronically, i. e. historically.
Анықтама
Ономасиология 19 ғасырдың соңында бастау алды, бірақ 1902 жылы ғана өз атауын алды, осы кезде австриялық тіл білімі маманы Адольф Заунер роман тілдеріндегі дене мүшелерінің терминологиясы туралы зерттеуін жариялады. Роман тілдерін зерттеген тіл білімі мамандарының еңбектері ең маңызды ономасиологиялық еңбектердің жазылуына себеп болды. Алғашқы тілшілерді негізінен анық, өзгермейтін немесе нақты объектілер мен әрекеттерді білдіретін сөздердің этимологиясы қызықтырды. Кейіннен австриялық тіл білімі мамандары Рудольф Меренгер мен Хьюго Шухарт бұл бағытты дамытып, сөзді зерттеуде оның білдіретін ұғымды зерттеудің қажеттігін атап өтті. Шухарт сондай-ақ ономазиологтың сөздің тарихын зерттей келе фонетикалық заңдылықты ("дыбыс өзгерістерінің тұрақтылығын дәлелдеу немесе ерекшеліктерін түсіндіру") және семантикалық заңдылықты ("семантикалық өзгерістерді негіздеу") ескеруі керектігін айтты. Ономасиологиядан дамыған және оны бір мезгілде байытқан тағы бір сала – лингвистикалық география (аумақтық лингвистика), себебі ол ономазиологтарға құнды тілдік атластар ұсынды. Алғашқылары – Георг Венкер мен Фердинанд Вреденің 1888 жылы жариялаған «Германия империясының тілдері атласы», Жюль Жильеронның «Францияның тілдік атласы» (1902–1920), Карл Джаберг пен Якоб Джудтың «Италия және Оңтүстік Швейцарияның тіл және тұрмыс атласы» (1928–1940), Фердинанд Вреде және басқалардың «Германияның тілдік атласы» (1927–1956). Атластарда диалект сөйлейтін адамдармен (көбінесе егде жастағы ауыл тұрғындарымен) сұхбаттасу арқылы жиналған түрлі аймақтардағы ұғымдардың сәйкес келетін атауларын көрсететін карталар бар. Ағылшын тіл білімінде ономасиология мен лингвистикалық географияның рөлі шамалы болды – АҚШ үшін алғашқы тілдік атласты Ханс Курат, ал Ұлыбритания үшін алғашқы атласты Эуген Диет бастады. 1931 жылы неміс тіл білімі маманы Йост Триер «Der deutsche Wortschatz im Sinnbezirk des Verstandes» атты кітабында жаңа әдіс енгізді, ол лексикалық өріс теориясы деп аталады. Триердің пікірінше, лексикалық өзгерістерді дәстүрлі аспектілерден бөлек, әрқашан белгілі бір сөз өрісіндегі өзгерістермен байланысты қарастыру керек. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ономасиологиялық теория бойынша аз ғана зерттеулер жүргізілді (мысалы, Сесил Х. Браун, Стэнли Р. Витковски, Брент Берлин). Бірақ ономасиология Дирк Гераертс, Андреас Бланк, Питер Кохтың еңбектерімен және Иоахим Гжега, Альфред Баммесбергер мен Марион Шёнердің Католик университетінде (Эйхштетт-Ингольштадт) жариялаған «Onomasiology Online» журналымен соңғы кезде жаңа серпіліс алды. Синхронды ономасиологияның (сөзжасам процестеріне назар аудара отырып) соңғы өкілі – Павол Стекауэр.