Кіріспе

Англиядағы каналданған өзен

Лутс кеме жолы – Луд өзенінің каналданған арнасы болды. Ол Англияның Линкольншир графтығындағы Лут қаласынан басталып, Хамбер өзенінің сағасына дейін, Тетни-Хейвенге дейін 18 шақырымға созылды. 1763 жылы Парламент актісімен бекітіліп, 1770 жылы инженер Джон Гранди кіші, кейін Джеймс Хоггардтың қадағалауымен аяқталды. Биіктік айырмашылығын жеңу үшін сегіз шлюз қажет болды, олардың алтауы төрт бөліктен тұратын қабырғаларымен салынды. Актіде құрылысқа капитал жинаудың қалыпты шаралары көзделмеген, себебі қаржыландыру тек жол ақысын жалға беру арқылы ғана мүмкін болды. Құрылыс аяқталғаннан кейін комиссарлар жол ақысын Чарльз Чаплинге жалға берді, ол он акцияға ие болды және комиссар да болды, бастапқы жеті жылға. Жалға мерзімі ұзартылғанда басқа талапкерлер табылмады, және Чаплинге актіде рұқсат етілмегеніне қарамастан, 99 жылға жалға берілді. Ол жол ақысын жинады, бірақ кеме жүруді тиісінше ұстап тұра алмады. Шағымдар түскеннен кейін 1828 жылы Парламент жаңа акт қабылдады (9 Geo. 4. c. xxx), жол ақысын өзгерту және Чаплиннің ұзақ мерзімді жалға алуын заңдастыру үшін. 1847 жылы жалға алу құқығы екі теміржол компаниясына берілді, ал 1876 жылы комиссарларға қайтарылды. Каналдың жұмысы жиырмасыншы ғасырдың басына дейін орташа табыс әкелді, содан кейін табыс күрт төмендеді және 1924 жылы канал ресми түрде жабылды. Канал сонымен қатар жерді кептіру арнасы болғандықтан, оны толтыру жолымен жаппады, қазір ол қоршаған ортаны қорғау агенттігі басқаратын маңызды өзен болып табылады, ол Линдсей батпақтарының ішкі дренаждық кеңесі басқаратын айналасындағы жерлерді кептіреді. Ол Ковенхэм суқоймасын толықтырады, одан тазартылған су халыққа сумен жабдықтау жүйесіне беріледі. Уэйт Дикеден келген су қосымша көмектеседі, ол канал бойымен ағынға қарсы ағып, қажет болған жағдайда, Ұлы Эуданнан келген құбыр арқылы қосымша су каналға сорылады.

Тарих

Теңізден төмен жағалау жазығымен бөлінгеніне қарамастан, бұл кең әлеммен байланыс орнатуды қиындатты, 18 ғасырда Лут – болашаққа бағытталған қалалық кеңесі бар дамыған сауда қаласына айналды. Солтүстік теңізімен байланыс сауда мен кеңеюге мүмкіндік беретінін түсінген олар 1756 жылдың қазан айында инженер Джон Гранди кішіге маршрутты зерттеуді тапсырды. Ол Луттан Тетни-Хейвенге дейінгі маршрутты ұсынды, ал 1760 жылдың 28 қаңтарында толық зерттеу және Парламент актісін қаржыландыру үшін жазылымдар қабылданды. Қор тез арада 850 фунт стерлингке жетті, ал 1760 жылдың 18 ақпанында қалалық хатшы Джон Смитонға зерттеу жүргізуді тапсырды. Смитон сақтық танытып, заң жобасын дайындау алдында мүмкіндігінше көп жер иесінің келісімін алуға кеңес берді, себебі Парламенттегі қарсылықты жеңу қиын болуы мүмкін еді. Тамыз айында Смитон Грандидің өзен арқылы кеме қатынасын жүзеге асыру жоспарын қарады. Луд өзенін түзу үшін каналдар қазылып, өзен Хэмберге қосылған жерде теңіз шлюзі мен шлюз орнатылатын еді. Жалпы ұзындығы 18 шақырымнан астам болатын канал бойында бірнеше көпірлермен қатар тоғыз шлюз салу қажет болды. Әртүрлі өлшемдегі каналдардың құны көрсетілді, екі баржалық канал үшін 15 590 фунт стерлингтен бастап, 1 метр су айырына жарамды канал үшін 10 884 фунт стерлингке дейін. Комитет Грандиден Линкольн жарысына бірге баруын сұрады, онда олар жоспарларды ақсүйектерге және джентльмендерге көрсетті. Бұл жағымды жауапты тудырды, және жергілікті қарсылықтардың аздығына байланысты жобаның қарқыны баяулады. Есептер 1761 жылдың қыркүйегінде басылып шығарылды, ал заң жобасы 1762 жылдың 6 желтоқсанында Парламентке ұсынылды. Канал 1763 жылдың 24 наурызында Парламент актісін алды, бірақ каналды салу үшін қажетті капиталды жинауға ешқандай нақты шаралар көзделмеген еді. Ақшаны күтілетін жол ақысына ғана қарызға алуға болатын, бұл қиындықтар тудырды. 30 мамырда комиссарлар барлық жол ақысын алу құқығы үшін 14 000 фунт стерлинг қарыз беруге дайын адамды табуға тырысты. Бір жылдан кейін олар әрқайсысы 100 фунт стерлинг құралатын ауыстырылатын акциялар арқылы 12 000 фунт стерлинг жинауға тырысты, бірақ жинау баяу болды. 1765 жылдың 13 ақпанына дейін толық сома жиналды, және Гранди жылына 300 фунт стерлинг жалақымен бас инженер болып тағайындалды. Ол Джеймс Хогардты резидент-инженер ретінде жұмысқа алды, ал жұмыс наурыз айында басталды. 1767 жылдың ортасына қарай Тетни-Хейвендегі шығыс шлюзі мен шлюз, сондай-ақ алғашқы 11 км канал аяқталды. Каналдың тереңдігі жер бетінен шамамен 1 метр төмен болды, сондықтан кеме қатынасы канал ретінде ғана емес, жерді кептіру үшін де пайдаланылуы мүмкін еді. Тетни-Хейвеннен Файр-Бикон-Лейнге дейінгі алғашқы 8 км 1767 жылдың мамыр айында ашылды. Содан кейін Хогард Грандиден бас инженерлік қызметті жылына 140 фунт стерлинг жалақымен қабылдап, жеті шлюзді қоса алған соңғы бөліктің құрылысын бастады. Жұмысты қаржыландыру үшін қосымша жазылымдар табу қажет болды, бірақ канал Лут қаласындағы Риверхед бассейніне жетті, ал 1770 жылдың мамыр айында ресми ашылу салтанаты өтті. Жалпы құны 27 500 фунт стерлинг болды. Лутта Луд өзені бастапқы бағытынан Риверхед бассейнінің солтүстігіне бұрылып, оңтүстік жағынан жаңа бағытпен ағып өтті. Ол Бейннің су диірменін қамтамасыз етті, одан су бассейнге ағып, оның деңгейін сақтап тұрды. Диірмен жұмыс істемегенде, су деңгейі 1 метр диаметрі бар су құбыры арқылы толықтырылып, қора мен астық қоймасының астынан өтіп, бассейнге жетті. Бастапқыда Риверхедтің айналасындағы сауда орталығы Луттың негізгі халқынан бөлек болды, бірақ теміржол келгеннен кейін, қаланың дамуы екі аймақты байланыстырды. Сегіз шлюздің алтауы ерекше конструкциямен салынған, шлюз камерасының қабырғалары төрт эллипстік бөліктен тұрды, бұл оларға қоршаған жердің қозғалысына қарсы тұруға көмектесті. Құрылысқа қатысқан инженерлердің қайсысы осы құлыптарды, британдық сирек кездесетін құлыптарды жобалағаны белгісіз. Қалған екі шлюздің қабырғалары дәстүрлі тік болды. Шлюздер стандартты өлшемде салынбаған, ұзындығы мен ені әртүрлі болған, бірақ барлығының су айырының деңгейі 2 метрден аспады, бұл кеме қатынасын пайдаланған кемелерге сәйкес келетін.

Операция

Заң комиссия мүшелеріне жол ақысын жеті жылға дейін жалға алуға мүмкіндік берді, ал алғашқы жалға беру 1770 жылдың қаңтарында Шарль Чаплинге, он акцияны иеленген комиссия мүшесіне берілді. Ол басқа акционерлерге жылына 4 процент жалдау ақысын төлеуге және жылына 500 фунт стерлинг мөлшерінде ұстау шығындарына үлес қосуға келісті. Егер 500 фунттан артық қажет болса, комиссия мүшелері қосымша қаражатты ұсынуға міндетті болды. Чаплинде 7 жылдан кейін жалға алу шартын жаңарту опциясы болғанымен, ол оны пайдаланбады және басқа үміткерлер табылмады. Комиссия мүшелері Чаплинмен келіссөздер жүргізіп, шарттарды қайта қарады. 99 жылға жалға беру шарты бойынша ол барлық жөндеу жұмыстарын қаржыландырып, канал қызметкерлерінің жалақысын төлейтін болды және абоненттерге 5 процент пайыз төлейтін. Әрине, 99 жылдық жалға беруді қадағалаушы заң рұқсат етпеген, бірақ оның заңдылығына 50 жылдан астам уақыт бойы ешкім дау айтқан жоқ. Чаплин келісімнің өзінің бөлігін орындауда жауапкершілік танытпады және 1782 және 1788 жылдары пайыз төлемегендігі туралы еске салынды. 1792 жылы су деңгейімен мәселелер туды. Ұстамаушылықтың салдарынан лайлану пайда болды, ал кемелерді сүйреу үшін жылқылар қолданылды. Кемелердің тоқтауына жол бермеу үшін су деңгейі көтерілді, бұл қоршаған жерлерден табиғи дренажға кедеріс келтіріп, су тасқынына әкелді. Чаплинге жөндеу жұмыстарын жүргізу бұйырылды, бірақ ол орындалмады және ол көп ұзамай қайтыс болды. Оның ұлы Томас жалға алу құқығын мұрагерлік етіп алды және жалға алу шартын тоқтатуға тырысты. Құжат бойынша бұл қабылданған сияқты көрінеді, бірақ оның іске асырылғаны нақты емес, өйткені Томас Чаплиннің ұлы Джордж 1811 жылы навигацияны кеңейтіп, тереңдетуге ақы төледі және 1814 жылы жөндеуге тағы 400 фунт стерлинг жұмсады. Нақты жол ақысы туралы жазбалар жоқ, бірақ бағалаулар бойынша олар 1770 жылдары шамамен 2000 фунт стерлингтен 1820 жылдары 5000 фунтқа дейін өсті. Пайыздық төлемдер жылына 1375 фунт стерлинг құрады, ал Чаплин бұл оның үшін тек 1820 жылдары ғана пайдалы кәсіпорынға айналғанын мәлімдеді. Каналды пайдаланушылар 1770 жылдан бері өзгермеген жол ақысының тым жоғары екенін айтты, өйткені навигацияны пайдаланатын көлік көлемі артқан. Жағдайды түзету үшін Парламент жаңа заң қабылдады (9 Geo. 4. c. xxx, 1828), ол жол ақысын төмендетіп, 1777 жылғы 99 жылдық жалға беруді ресімдеді. 1847 жылы Шығыс Линкольншир теміржол компаниясы Лоут навигациясының жалға алу құқығын сатып алуға рұқсат беретін заң алды, ал сол жылы Ұлы Солтүстік теміржол компаниясы (GNR) Шығыс Линкольншир теміржолы мен каналын сатып алуға немесе жалға алуға рұқсат беретін тағы бір заң алды. Олар оны қалған 29 жыл бойы жалға алушылардың қарсылығын болдырмау үшін тактикалық қадам ретінде сақтап қалды. Жалға алу мерзімі аяқталғаннан кейін GNR бас директоры жол ақысын заң бойынша мүмкіндігінше жоғары ұстағанын, бірақ жалға алуды жаңартудан бас тартуды ұсынғанын мәлімдеді. Комиссия мүшелері жол ақысын төлеуге ниет білдіргендерді таба алмады және үш айдан кейін үміткер табылғанға дейін оларды өздері жинады. Жол ақысы теміржол компаниясының иелігінде болған кезден төмен болғанымен, кіріс 1900 жылдардың басына дейін қанағаттанарлық болды.

Құлдырау

ХХ ғасырдың басында каналды пайдалану жылдам төмендеді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс қалған трафикті тоқтатты. 1916 жылғы кіріс бар болғаны 66 фунт стерлингті құрады. Соңғы соққы 1920 жылы Лоут тасқынынан Риверхед аймағына келтірілген қиратушылық болды, бұл аймақ каналдың соңғы бекеті еді. Комиссарлар Көлік министріне каналды күтіп-ұстау міндеттемесінен босату туралы өтініш білдірді. 1924 жылы округтік кеңес және ауылдық округтік кеңес көпірлерді күтіп-ұстауды өздеріне жүктеуге келісті. Соңғы жылдық бас жиналыс 1924 жылдың 5 қыркүйегінде өтті, ал кемеге қатысты активтер 8 қазан күні сатылды. Сатудан 6 240 фунт стерлинг түсті, оның 1 500 фунты кеңестерге көпір жұмыстары үшін төленді. Қалғаны 1927 жылы акционерлер арасында бөлістірілді.

Қазіргі функция

Кеме қатынасының тоқтатылуы және шлюздердің тозуы салдарынан су деңгейі бұрынғыдан едәуір төмендеді. Каналдың барлық бөлігі, сондай-ақ Люд өзенінің ескі арнасының бір бөлігі, Қара Дик, Пултон дренажы және Уэйт Дик, олар аналық дренажға қосылғанға дейін каналға құяды, – бәрі де негізгі өзендер ретінде белгіленген және олардың күтіміне Қоршаған орта агенттігі жауапты. Каналдың төменгі ағысындағы жазық жерлердегі жерді кептіру жұмыстары Линдси Марш ішкі дренаж кеңесінің (IDB) міндетіне жатады. Бұл кеңес 2000 жылдың қараша айында Лоут IDB, Альфорд IDB және Скегнесс аудандық IDB біріккен кезде құрылды. Линдси Марш IDB каналға су сорғылайтын бес сорғы станциясын пайдаланады, ал су деңгейінің төмендеуіне байланысты, гравитациялық түрде каналға құятын бірнеше дренаждар да бар. Шығыс жағында Джексон қоймасы орналасқан, онда он бөлік, екі қабат және шатыр бар. 2003 жылы ол тұрғын үйге айналдырылды, нәтижесінде есіктер мен терезелерге ұсақ өзгерістер енгізілді, бірақ ашық жоспарлы интерьер сақталды. Екі ғимаратқа II дәрежелі тізімге енген Woolpack Inn үйі қосымша сән беріп тұр. Бассейнге су жеткізетін Бэйнс ұн диірмені 1800 жылға дейін салынған, қызыл кірпіштен жасалған және жапырақты шатыры бар. Негізгі бөлігі үш қабаттан тұрады және екі қабатты кеңселік бөлімшесі бар. Диірменге іргелес 1826 жылы салынған Лут газ шамдары компаниясының жұмысы орналасқан. Бейнс 1878 жылы жер дауынан кейін өз жері мен Газ шамдары компаниясының арасындағы шекараны белгілеу үшін тас орнатты. Жақын арада жоғарғы шлюздің орнына келді. Ол бассейндегі су деңгейін бақылайтын көлбеу бөгетпен алмастырылды. Кеддингтон, ондағы шіркеудің көп бөлігі XII-XIV ғасырларға жатады, Кеддингтон шіркеу шлюзінің орны болды, бірақ оның көп бөлігі сақталмаған. Тиклпенни шлюзі жақсы сақталған, төрт ойыс бөлімдері ағаш тіреулермен бөлінген. Үшінші бөлімінің жартысы ХХ ғасырға жататын бетон көпірмен жасырылған, ол кішігірім жолды шлюз камерасы арқылы алып өтеді. Жақын жерде 1139 жылы салынған цистерциандық аббат Лут аббатханасының қираған қалдықтары орналасқан. Уиллоус шлюзі де жақсы сақталған және Тиклпенни шлюзімен ұқсас құрылысқа ие, Салтер Фен шлюзі сияқты, бірақ оңтүстік-шығыс жағында ағып кетуге арналған үлкен тесігі бар. Канал мен Луд өзені арасында сарқыма суларды тазарту станциясы орналасқан. Тазартылған сарқыма су шлюздің астындағы каналға құйылады. Станциядан кейін Альвингэм балық шаруашылығы және содан кейін Лок Роудты каналдан өткізетін көпір орналасқан. Альвингэм шлюзінің батыс қабырғасында екі жартылай дөңгелек ағынды тесігі бар, ал кері сифон Луд өзенінен суды шлюздің астына алып келіп, Альвингэм диірменінің диірмен тоғанын толтырады. Содан кейін канал XI-XIV ғасырларға жататын Гилбертин монастырының шаплигі болған Сент-Мария шіркеуінен өтеді. Бұл Солтүстік Кокерингтонның приход шіркеуі болды және I дәрежелі тізімге енген. Сол шіркеу ауласында Сент Адельвольд шіркеуі орналасқан, ол да I дәрежелі тізімге енген және XIII, XV және XVI ғасырларда салынған. Шіркеулер Альвингэм су диірменін каналдан бөліп тұрады. Қазіргі ғимарат 1782 жылы Джон Мэддисон салған, 1900 жылы кеңейтілген және 1972 жылы қалпына келтірілген. Машиналардың көп бөлігі, соның ішінде диаметрі 3 метрлік су дөңгелегі 1782 жылдан бері сақталған және қалпына келтірілгеннен кейін үнемі пайдаланылып келеді. Ғимарат бұрынғы құрылысты алмастырды, өйткені 1155 жылдан бері бұл жерде су диірмені болғандығы белгілі. Диірмен арнасынан ағып жатқан су Вестфилд дренажына құйылып, өзеннен төмен қарай каналға қайта оралады. Бұл тек каналдағы су деңгейінің төмендеуіне байланысты мүмкін болды. Кеме қатынасы тоқтатылар алдында каналдың астында тағы бір кері сифон болған, ол суды Луд өзеніне қайтарған, бірақ ол толығымен жабылып, тасталып кеткен. Жоғары көпірде канал солтүстікке бұрылады, ал Луд өзені солтүстік-шығысқа қарай Ескі Эу болып жалғасады. Аутфен шлюзі тік қабырғалы шлюздердің бірі болды. Батыс қабырғасы құлап кеткен, бірақ шығыс қабырғасы сақталған. Айналасындағы жерлер өте тегіс және жазық, көптеген дренаж арналарымен кесілген. Қара Дик батыстан каналға кіреді. Аустен Феннен суды каналға Аустен Фен шығыс және батыс сорғы станциялары сорғылайды. Бұл және каналға құятын басқа сорғы станциялары Линдси Марш ішкі дренаж кеңесінің меншігінде және басқарылады. Биергейт шығыс және батыс сорғы станциялары 1960 жылдары ауыз сумен қамтамасыз ету үшін салынған Ковенэм су қоймасының жанында орналасқан. Суды тазарту жұмыстары Fire Beacon Farm және көпірдің жанында орналасқан, құрылыс кезінде ашылған су жолының уақытша соңғы нүктесі. Фулстоу шығыс және батыс сорғы станциялары Хилгейт фермасына жақын орналасқан. Каналды кесіп өтетін жалғыз маңызды жол – А1031, ол Торесби көпірінде каналдан өтеді. Көпірдің жанында 1821 жылы салынған жеті бөлімі және үш қабаты бар тағы бір сақталған қойма және Торесби көпірі сорғы станциясы орналасқан. Соңғы тік қабырғалы шлюз Тетниде болды, бірақ оның ешқандай қалдықтары қалмаған. Ол көтерілетін секторлы есіктері бар шлюзбен алмастырылды. Соңғы бөлік қазір Тетни Хейвендегі шығыс шлюзімен қоршалған, онда екі жиектелген есік жиынтығы бар.