Инесса Арман: Француз-революционер және большевик саяхатшысы
Inessa Armand
Инесса Арманд: француз-рус революционер, феминистка, большевик. Ключевая фигура в движении до и после революции, близкая соратница Ленина. История жизни.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз коммунистік саясаткері (1874–1920)
French communist politician (1874–1920)
Инесса Фёдоровна Арман (туған Елизавета Инес Стефан д’Эрбенвиль; 8 мамыр 1874 – 24 қыркүйек 1920) – француз-орыс коммунистік саясаткері, большевиктер мүшесі және өмірінің көп бөлігін Ресейде өткізген феминист. Арман Революцияға дейінгі ресейлік коммунистік қозғалыстың маңызды тұлғасы болғандықтан және коммунистік дәуірдің басындағы кезеңде, 1990 жылдары кеңестік мұрағаттардың ішінара ашылуына дейін ұмытылған болатын (дегенмен, оның өміріне қатысты көптеген құнды дереккөздер ресейлік мұрағаттарда әлі де қолжетімсіз). Тарихшы Майкл Пирсон оның туралы былай деп жазды: "Ол оған (Ленинге) беделін қайтаруға көмектесіп, большевиктерді патшадан да зор билікке ие болатын күшке айналдыруға жардам етті, ал 1919 жылға қарай Мәскеудегі ең беделді әйелге айналды".
Inessa Fyodorovna Armand (born Elisabeth Inès Stéphane d'Herbenville; 8 May 1874 – 24 September 1920) was a French Russian communist politician, member of the Bolsheviks and a feminist who spent most of her life in Russia. Armand, being an important figure in the pre Revolution Russian communist movement and the early days of the communist era, had been almost forgotten for some time, until the partial opening of Soviet archives during the 1990s (despite this, many valuable sources regarding her life still remain inaccessible in Russian archives). Historian Michael Pearson wrote about her: "She was to help him (Lenin) recover his position and hone his Bolsheviks into a force that would acquire more power than the tsar, and would herself by 1919 become the most powerful woman in Moscow."
Ерте өмір және неке
Арман Париж қаласында дүниеге келген. Оның анасы, Натали Вайлд, жартылай француз, жартылай ағылшын тегінен таралған комедия актері болса, әкесі Теодор Пешо д'Хербенвилл француз опера әншісі еді. Әкесі бесінші жасында қайтыс болғаннан кейін, оны Мәскеуде тұратын әжесі мен тәтесі тәрбиеледі, екеуі де мұғалім болған. Он тоғыз жасында ол Ресейдің бай тоқыма өндірушісінің ұлы Александр Армандқа үйленді. Осы некеден төрт бала дүниеге келді. Инесса және оның күйеуі Мәскеудің шетінде шаруа балаларына арналған мектеп ашты. Ол сондай-ақ қаланың мұңайған әйелдеріне көмек көрсетуге арналған қайырымдылық ұйымға қосылды.
Armand was born in Paris. Her mother, Nathalie Wild, was a comedienne of half French and half English descent, and her father, Théodore Pécheux d'Herbenville, was a French opera singer. Her father died when she was five and she was brought up by her aunt and grandmother living in Moscow, both teachers. At the age of nineteen she married Alexander Armand, the son of a wealthy Russian textile manufacturer. The marriage produced four children. Inessa and her husband opened a school for peasant children outside of Moscow. She also joined a charitable group dedicated to helping the city's destitute women.
Өмір
1902 жылы ол күйеуін тастап, оның жас інісі Владимирге тұрмысқа шықты. Олардың некесі ашық болған. 1903 жылы ол заңсыз Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды. Арманд заңсыз үгіт-насихат таратты; 1907 жылдың маусымында тұтқындалғаннан кейін ол Солтүстік Ресейдегі Мезенде екі жылға ішкі қуғын-сүргінге кесілді. 1908 жылдың қарашасында Арманд Мезеннен қашып құтылуға үлгерді және ақырында Ресейден Парижге қоныстанды, онда ол Владимир Ленинмен және басқа да шетелде тұтқындықта жүрген большевиктермен кездесті. 1911 жылы Арманд Батыс Еуропадағы барлық большевиктік топтарды үйлестіру үшін құрылған Шетелдік ұйымдар комитетінің хатшысы болды. 1912 жылдың шілдесінде Арман Ресейге оралды. Бұл қауіпті тапсырма болды. Ленин оған Прага конференциясының қаулысын жеткізуге, большевиктердің өз жақтастарын Думаға сайлауға тарту науқанын ұйымдастыруға көмектесуге және "Правдада" не болып жатқанын білу үшін қажет болды. Хелен Раппапорт Лениннің Ресейге кіруі оның дереу тұтқындалуына әкелетінін білетінін, бірақ ол оны елемейтінін, партиялық жұмыстарға деген қамқорлығы оған деген жеке сезімдерін жеңіп кеткенін айтады. Екі айдан кейін ол тұтқындалып, түрмеге қамалды, бірақ 1913 жылдың наурыз айында Александрдың жомарт қолдауымен кепілдікпен босатылды. Ресейден тағы да заңсыз жолға шығып, Галисияға Владимир Ленин мен Надежда Крупскаямен бірге тұруға кетті. Ол сонымен қатар "Работницаны" редакциялаумен де айналысты. Крупская Арманның шаршап-шалдығып, бірден партия жұмысына кіріскенін айтып, оған таңғалды. Ленин оған хат жазып, өзінің ортасындағы басқаларға қарағанда оған көбірек сенді. Окрана Арманды Лениннің оң қолы деп санады. "Искра кезеңіндегі Троцкийден де гөрі ол Лениннің "құлынан ұстап ұстайтын" адамына айналды – болшевиктерді қайтадан өз жолына түсіріп, саяси қарсыластарына келісімсіз хабарлар жеткізді, Ленин өзі аулақ жүруді ұнататын ыңғайсыз тапсырмаларды орындады". Арманд Еуропадағы көптеген социалистердің Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс күш-жігеріне қарсы күресуді таңдамағаны үшін ренжіді. Ол Ленинмен бірге одақтас әскерлерді өздерінің офицерлеріне қарсы мылтықтарды бұрып, социалистік революция бастауға шақыратын үгіт-насихатты таратуға көмектесті. Ленин оны 1914 жылдың шілдесінде Брюсселдегі Халықаралық Социалистік бюро конференциясына большевиктердің өкілі етіп тағайындады. Бертрам Вольф былай деп атап өтті: "Ол оны Каутский, Вандервельде, Гюйсман, Люксембург, Плеханов, Троцкий және Мартов сияқты ірі тұлғалармен кездесуге және күресуге жіберді. Ол оның Интернационалдың барлық тілдерін меңгергеніне, оған және оның көзқарастарына деген сөзбе-сөз берілгендігіне, атыс кезінде табандылығына сенім білдірді". Ол оған былай деп жазды:
In 1902, she left her husband, with whom she had an open marriage, to marry his younger brother Vladimir, who shared her radical political views, and bore him her fifth child, Andrei. In 1903, she joined the illegal Russian Social Democratic Labour Party. Armand distributed illegal propaganda; after her arrest in June 1907 she was sentenced to two years' internal exile in Mezen in Northern Russia. In November 1908 Armand managed to escape from Mezen and eventually left Russia to settle in Paris, where she met Vladimir Lenin and other Bolsheviks living in foreign exile. In 1911 Armand became secretary for the Committee of Foreign Organisations established to coordinate all Bolshevik groups in Western Europe. Armand returned to Russia in July 1912. This was a risky mission. Lenin needed her to pass on the resolution of the Prague Conference, to help organise the Bolshevik campaign to get its supporters elected to the Duma, and find out what was going on in Pravda. Helen Rappaport notes that Lenin knew her entry into Russia would invite immediate arrest, yet he made light of it, his concerns for party works overcoming his personal feelings for her. Two months later she was arrested and imprisoned, only to be released against bail in March 1913, thanks to Alexander's generous support. Once again illegally leaving Russia, she went to live with Vladimir Lenin and Nadezhda Krupskaya in Galicia. She also began work editing Rabotnitsa. Krupskaya, with admiration, noted that exhausted as Armand was, she threw herself immediately into the party works. Lenin wrote to her and trusted her more than anyone else in his circles. The Okhrana considered Armand to be the right hand of Lenin. "Even more than Trotsky during the Iskra period, she became Lenin’s ‘cudgel’ — someone to beat wavering Bolsheviks back into line, to convey uncompromising messages to his political opponents, to carry out uncomfortable missions which Lenin himself preferred to avoid". Armand was upset that many socialists in Europe chose not to fight against the war effort during World War I. She joined Lenin in helping to distribute propaganda that urged Allied troops to turn their rifles against their officers and to start a socialist revolution. Lenin appointed her as the Bolshevik representative to the International Socialist Bureau conference in Brussels in July 1914. Bertram Wolfe remarked, "He was sending her to meet and do battle with such large figures as Kautsky, Vandervelde, Huysmans, Luxemburg, Plekhanov, Trotsky and Martov. He counted on her mastery of all the languages of the International, her literal devotion to him and his views, her steadfastness under fire". He wrote to her:
Мен сенің жауапты лауазымға жалғыз қалғанда дамып, нығайып, күштірек және батыл болатындардың бірі екеніңе сенімдімін. Мен сенің "сенің" "сенің" дегенің түк те емес екеніңді айтқан пессимистерге сенбеймін. 1915 жылдың наурыз айында Арман Швейцарияға барып, соғысқа қарсы Халықаралық социалистік әйелдер конференциясын ұйымдастырды.
I am convinced that you are one of those who develops, grows stronger, becomes more energetic and bolder when alone in a responsible post I stubbornly disbelieve the pessimists who say that you — are hardly — nonsense and again nonsense. In March 1915 Armand went to Switzerland where she organised the anti war International Conference of Socialist Women.
Ресей революциясы
1917 жылы 2 наурызда патша Николай II тақтан бас тартып, елді Уақытша үкіметтің билігіне қалдырды, ол Ресей Республикасын жариялады. Күштен қуылған большевиктер елге қайтып, елдің болашағын қалыптастыруға көмектесуге асықты. Ресейде большевиктердің ықпалы Шығыс майданындағы соғысты аяқтауға септігін тиеді деген үмітпен Германия Сыртқы істер министрлігі Армандқа, Владимир Ленинге және тағы 26 революционерге Петроградқа бару үшін арнайы пойыз ұсынды. Ол көптеген революциялық оқиғаларға қатыспады, орнына ауру ұлы Андрейге күтім жасауды жөн көрді. Ол 1905, 1908 және 1913 жылдары балалары үшін революциялық қызметін тоқтатқан болса да, билікті басып алудың осы шешуші кезеңінде неге белсенді болмағаны әлі де белгісіз. 19 сәуірде ол Мәскеу облыстық конференциясына қатысып, офицерлерді сайлау қажеттігі, жауынгерлік күштердің арасындағы достық қарым-қатынас және Екінші Интернационал жетекшілерінің мүмкіндікшілдігі туралы құлшыныспен сөз сөйледі. Қазан революциясынан кейін Арманд Мәскеу экономикалық кеңесіне жетекшілік етті және Мәскеу кеңесінің атқарушы мүшесі болды. Ол Кеңес үкіметінің Брест-Литовск шартты қол қою туралы шешімін қатаң сынады. Петроградқа оралғаннан кейін ол Коммунистік партия мен кеңестік кәсіподақтарда әйелдер теңдігі үшін күрескен (Zhenotdel 1930 жылға дейін жұмыс істеді) Женоделдің алғашқы директоры болды. Ол әйелдерге ажырасуға, аборт жасауға, мемлекеттік істерге қатысуға және жаппай асханалар мен аналар орталықтары сияқты мүмкіндіктерді құруға құқық беретін реформаларды жүзеге асырды. 1918 жылы Свердловтың көмегімен, Зиновьев пен Радектың қарсылығына қарамастан, ол Лениннің баяндама жасаған жұмысшы әйелдердің жалпыұлттық съезін өткізуге қол жеткізді. Элвудтың сөзінше, партия жетекшілігі Армандтың қоғамдық пайдалы нысандар үшін жүргізген үгітін қолдауға келіскен себебі, Азамат соғысы әйелдерді зауыттарда жұмыс істеуге және Қызыл Армияда көмекші міндеттерді орындауға тартуды қажет етті, бұл оларды дәстүрлі міндеттерден босатуға мүмкіндік берді. Арманд 1920 жылы Коммунистік әйелдердің бірінші халықаралық конференциясын төрағалық етті. 1920 жылдың көктемінде Армандтың бастамасымен «Коммунистка» журналы жарық көрді, ол «әйелдердің эмансипациясының кең ауқымы және тұрақты өзгерістерге қол жеткізу үшін жыныстар арасындағы қарым-қатынасты өзгерту қажеттігі» туралы мәселелерді қамтыды.
On 2 March 1917 Tsar Nicholas II abdicated, leaving the Provisional Government in control of the country, which declared the Russian Republic. The Bolsheviks in exile became desperate to return to Russia to help shape the future of the country. The German Foreign Ministry, which hoped that Bolshevik influence in Russia would help bring the war on the Eastern Front to an end, provided a special train for Armand, Vladimir Lenin and 26 other revolutionaries to travel to Petrograd. She did not participate in most of the revolutionary events, choosing to take care of her ill son Andrei instead. It is still unclear why she chose to be inactive during this crucial period of seizing power, although she had interrupted her revolutionary activities for the sake of her children in 1905, 1908 and 1913. On 19 April, she did attend a Moscow Oblast Conference, in which she made forceful speeches on the necessity of the election of officers and the fraternization of combatant forces, as well as on the opportunism of the Second International's leaders. After the October Revolution, Armand headed the Moscow Economic Council and served as an executive member of the Moscow Soviet. She became a staunch critic of the Soviet government's decision to sign the Treaty of Brest Litovsk. On her return to Petrograd, she became the first director of Zhenotdel, an organisation that fought for female equality in the Communist Party and the Soviet trade unions (Zhenotdel operated until 1930), with powers to make legislative decisions. She drove through reforms to allow women rights to divorce, abort, participate in government affairs and create the facilities like mass canteens and mother centers. In 1918, with Sverdlov's assistance against opposition from Zinoviev and Radek, she succeeded in getting a national congress of working women held, with Lenin as a speaker. According to Elwood, the reason the party leadership agreed to back up Armand’s agitation for communal facilities was that the Civil War required enlisting women into factory work and auxiliary tasks in the Red Army, which created the need to release women from traditional duties. Armand also chaired the First International Conference of Communist Women in 1920. The spring of 1920 saw the appearance, again on Armand’s initiative, of the journal Kommunistka, which dealt with "the broader aspects of female emancipation and the need to alter the relationship between the sexes if lasting change was to be effected".
Өлім
Ленин Арманды жұмыс жүктемесінен шаршағанын түсінген соң, оны Кавказға демалысқа баруға шақырды, бірақ ол аймақта эпидемия болып жатқанын және Қызыл Армия оны басып алмағанын білмеді. Ол және басқа науқастар аймақтан эвакуацияланды. 1920 жылдың 21 қыркүйегінде кешке ол Нальчик Атқару комитетімен кездесуге шықты, мүмкін, өз тобына тұруға орын табу үшін, сонда холерамен ауырады. Ол 24 қыркүйекте таңертең 46 жасында қайтыс болды. Мемлекеттік жерлеу рәсімі ұйымдастырылды, оның барысында көпшілік Интернационал әнін шырқады. Ол Мәскеудегі Қызыл алаңдағы Кремль қабырғасының некрополіндегі №5 үлкен қабірге жерленді, бұл құрметке ие болған алғашқы әйел болды. 1926 жылы жарық көрген Ұлы Кеңес Энциклопедиясының бірінші басылымында ол "қадірлі және адал большевик" және "Лениннің жақын досы және көмекшісі" ретінде еске алынды, бірақ 1930 жылдары оның еңбегі ұмытылды. 1930 жылы Женотдел таратылды.
Realizing that she was exhausted from an overload of work, Lenin had urged Armand to go to the Caucasus for a holiday, without knowing that the area was suffering an epidemic and had not been pacified by the Red Army. She and other patients had to be evacuated from the region. On the evening of 21 September 1920, she ventured out to meet the Nal'chik Executive Committee, perhaps to get accommodation for her group, and contracted cholera. She died in the morning hours of 24 September, aged 46. A state funeral was organized, with a mass singing of the Internationale. She was buried in Mass Grave No. 5 of the Kremlin Wall Necropolis in Red Square, Moscow, being the first woman to receive this honour. In the first edition of the Great Soviet Encyclopedia, published in 1926, she was commemorated as a "senior and dedicated Bolshevik" and as "a close friend and aide of Lenin", but by the 1930s her work had been forgotten. The Zhenotdel was abolished in 1930.
Әдебиет пен кинода
Инесса Арманд 1923 жылы Ленин мен Армандты білетін Александра Коллонтайдың "Ұлы махаббат" романының ойдан туған басты кейіпкерінің прототипі деп саналады. Романның қаһарманы революциялық көшбасшыға ғашық, ол Лениннің бейнесінде бейнеленген, ол оның сезімін "өзгеріссіз қабылдап, оған наразылық пен күдікпен жауап береді". Арманд "Ленин Парижде" (1981, Клод Джейд ойнады), "Ленин Поезд" (1988, Доминик Санда ойнады) және "Барлық Лениндерім" (1997, Янне Севченко ойнады) фильмдерінде сомдалды. Ол сондай-ақ Лениннің Ресейге қайта оралуы туралы көркем әңгімеде, Том Хайманның "Петроградқа жеті күн" (1988, Penguin Books) кітабында басты рөлде бейнеленген.
Inessa Armand is assumed to be the model for the fictional heroine of the novel A Great Love, written in 1923 by Alexandra Kollontai, who knew both Lenin and Armand. The heroine is in love with a revolutionary leader, assumed to be based on Lenin who "takes her devotion to him for granted and returns it with resentment and suspicion." Armand has been portrayed in the films Lenin in Paris (1981, played by Claude Jade), Lenin The Train (1988, played by Dominique Sanda) and All My Lenins (1997, played by Janne Sevchenko). She was also portrayed as the heroine in the fictionalised account of Lenin's Russian return: Seven Days to Petrograd (1988 by Tom Hyman, Penguin Books).