Кіріспе

Мысыр перғауыны

Менкаухор Каю (сондай-ақ Икаухор деп те аталады және грек тілінде Mencherês, Μεγχερῆς) – Ежелгі Мысыр перғауыны. Ол б.з.д. 25 ғасырдың соңында немесе б.з.д. 24 ғасырдың басында (шамамен б.з.д. 2399–2390 жж.) Ескі Патшалық кезеңінде билеген, Бесінші Династияның жетінші билеушісі болған. Менкаухор патша Нюсерр Иниден кейін сегіз немесе тоғыз жыл билік жүргізді, ал одан кейін Дедкаре Исеси биледі. Менкаухордың тарихи дереккөздерде жақсы расталғанына қарамастан, оның билігінен сақталған артефактілердің саны аз. Осы себепті, оның алдыңғы және кейінгі билеушілермен туыстық байланысы белгісіз, және оның балалары анықталған жоқ. 2015 жылы оның қабірінен табылған мәліметтерге сәйкес, Хенткаус III Менкаухордың анасы болуы мүмкін. Ескерткіштер салудан басқа, Менкаухордың билік кезеңіндегі жалғыз белгілі іс-әрекет – Синайдағы мыс және бирюза кен орындарына жасалған экспедиция. Менкаухор "Раның көкжиегі" деген мағына беретін "Ахет Ра" деп аталатын күн ғибадатханасын салуды бұйырды. Соңғы болып салынған бұл күн ғибадатханасы, діни қызметкерлерінің қабірлерінде табылған жазуларға сәйкес, әлі табылған жоқ. Менкаухор Саккарадағы кішкентай пирамидада жерленген, оны ежелгі мысырлықтар Неджер Исут Менкаухор, "Менкаухордың қасиетті орындары" деп атаған. Бүгінде "Бассыз пирамида" деп танылатын бұл қиратылыс 2008 жылы қайтадан табылғанға дейін жылдар бойы құмға көміліп жатқан. Менкаухордың бейнесі Ескі Патшалық кезеңінің соңына дейін созылған, ұзақ мерзімді жерлеу культінің орталығында болды, ал кем дегенде жеті ауыл шаруашылық домендері қажетті құрбандықтар үшін тауар өндірді. Менкаухордың құдай статусына ие болған культі, сол кезде "Екі Жердің күшті билеушісі, әділ Менкаухор" деген атаумен белгілі болды, Жаңа Патшалық кезеңінде (шамамен б.з.д. 1550 – б.з.д. 1077 жж.) қайта пайда болды және кем дегенде 19-шы Династияға (шамамен б.з.д. 1292 – б.з.д. 1077 жж.) дейін, оның өлімінен шамамен 1200 жыл өткен соң да жалғасты.

Тарихи

Менкаухор туралы үш иероглифтік дерек көзі куәландырады, олардың бәрі де әлдеқайда кейінгі Жаңа Мемлекет кезеңінен. Оның аты Абидос патшалар тізімінің 31-ші жазбасында келтірілген, ол Сети I (б.з.д. 1290–1279 ж.) тұсындағы ғибадатхана қабырғаларына жазылған. Ол сондай-ақ Саққара тақташасында (30-шы жазба) және Турин канонында (үшінші бағана, 23-ші қатар) есімдері аталады, олардың екеуі де Рамзес II (б.з.д. 1279–1213 ж.) тұсында жазылған. Турин каноны Менкаухордың билігі сегіз жылға соққандығын көрсетеді. Бұл дереккөздер Менкаухордың Нюсерре Иниден кейін, ал Дедкаре Исесиден бұрын таққа отырғанын, оны Бесінші Династияның жетінші фараоны етіп көрсетеді. Менкаухор, Птолемей II (б.з.д. 283–246 ж.) тұсында 3-ші ғасырда египеттік жұбысы Манефон жазған Египет тарихы – Aegyptiaca-да айтылған болуы мүмкін, бірақ мәтіннің бірде-бір түрі сақталмаған, ол тек кейінірек жазылған Секстус Юлий Африкан мен Евсевийдің еңбектері арқылы ғана белгілі. Африкан Aegyptiaca-ның Бесінші Династияның жетінші патшасы ретінде тоғыз жыл билеген «Менхерес» фараоны туралы айтқанын хабарлайды. Менхерес – Менкаухордың грекшеленген түрі деп саналады, ал Африканның тоғыз жылдық көрсеткіші Турин канонындағы Менкаухордың сегіз жылдық билігімен сәйкес келеді, кейбір египтологтар, соның ішінде Хартвиг Альтенмюллер, соңғы көрсеткішті бұрынғысынан сенімдірек деп есептейді.

Қазіргі заманғы

Менкаухордың билігіне қатысты салыстырмалы түрде аз мәліметтер сақталған. Дегенмен, Менкаухордың есімі Бесінші династияның дін қызметкерлері мен шенеуніктерінің есімдері мен лауазымдарында, сондай-ақ оның жерлеу культімен байланысты ауыл шаруашылықтарының атауларында кеңінен кездеседі. Менкаухордың билік кезеңіне тән сақталған артефакттардың ішінде Неферефренің жерлеу ғибадатханасынан табылған, оның есімі жазылған екі тас ыдыс бар – бұл, мүмкін, Неферефренің жерлеу культіне Менкаухордың берген сыйы болған. Сондай-ақ сол ғибадатханадан және Абусирдегі «Дедкаре отбасы зираты» деп аталатын ауданнан бірнеше мөрлер табылды. Нюсерре Инидің жерлеу кешенінде, Гиза және Гебелейн некропольдерінде Менкаухордың Горус аты немесе оның пирамидасының атын көрсететін цилиндрлік мөрлердің іздері де анықталды. Менкаухордың каруышысы, оның пирамидасының атының бір бөлігі ретінде Дедкаре Исесидің серекімен бірге, алтыннан жасалған цилиндрлік мөр қазір Бостонның Көркем өнер мұражайында қойылған. Батыс Анатолиядағы Пактолус өзені аңғарынан табылған деген болжам бар, бұл мөр Бесінші династия кезіндегі кең ауқымды сауда байланыстарын көрсетеді, бірақ оның шығу тегі әлі расталмады. Ескі патшалық дәуірінен жеткен корольдің жалғыз сенімді бейнесі – бұл Хебседтің тар салтанатты киімін киген, таққа отырған Менкаухордың аяқталмаған алабастрдан жасалған мүсіні. Мүсін Мемфис қаласындағы Птах ғибадатханасының қасиетті көлінің батысындағы бөлменің еденінің астында, Жаңа патшалық дәуірінің соңында салынған жасырын сақтау орнынан табылған. Египтолог Джоселин Берландини әдетте Тетиге жатқызылатын тағы бір мүсіннің Менкаухор Каюға тиесілі екенін ұсынды. Берландини өз гипотезасын стильдік ерекшеліктерге және Менкаухордың отырған мүсінімен ұқсастыққа, сондай-ақ Тети пирамидасының шығысында, Менкаухор пирамидасына жақын жерде табылған екінші мүсіннің орналасуына негіздеді. Менкаухорға қатысты монументалды мәліметтер Синайдағы Вади Магарэдегі тас жазумен және Саккарадағы Мастаба 904-тен табылған, оның каруышысы жазылған дөңгелек стеламен шектеледі.

Атауы

Менкаухордың есімі Бесінші династия патшаларының есімдерінен өзгеше. "Мәңгілік Хорус күштері" деген мағына беретін Менкаухордың есімі, 80 жылдың ішінде күн құдайы Раға сілтеме жасамаған алғашқы фараон. Менкаухордың есіміне ұқсас есімдер Бесінші династияның ханзадаларында да кездеседі, мысалы, Нюсерр Инидің ұлы Кентйкаухор "Хорус күштері алда" және Джедкар Исесидің ұлы Несеркаухор.

Ұрпақ

Менкаухор туралы қазіргі заманғы деректердің аздығына байланысты оның алдыңғы ісімен, Нюсерр Инимен және оның мұрагері Дедкаре Исесимен қарым-қатынасы күмәнсіз анықталуы мүмкін емес. Менкаухор Нюсерр Инидің ұлы болуы мүмкін; шын мәнінде Нюсерр Ини ханзада Кентйкаухордың әкесі болғандығы белгілі, бұл ханзаданы Нюсерр Инидің анасы ханшайым Кенткаус II-нің мәйітхана кешенінен атаған релефте көрсетілген. Кентікаухордың мен Менкаухордың есімінің ұқсастығы египтологтар Мирослав Вернер мен Вивьен Каллендер екеуінің бір адам екенін, ал Кентікаухордың таққа көтерілгеннен кейін "Менкаухор" деген атау алғандығын ұсынды. Бұл болжамға 2008 жылы аты аталмаған патшаның үлкен ұлы Веркауредің мастабасында табылған жазу қарсы болуы мүмкін. Жазуда "Менкаухор" туралы айтылған, бірақ оған ешқандай патшалық атрибуттар берілмеген. Египетологтар Хана Вимазалова мен Филип Коппенс бұл болашақ перғауын Менкаухор Каюға, ол әлі де ханзада болған кезде, қатысты болуы мүмкін деп болжайды. Олар Мэнкаухор өзінің (мүмкін) туысының қабірін салу үшін жоғары сапалы тас блоктарын ұсынған болуы мүмкін деп айтады, бұл жазуды түсіндіреді. Бұл Менкаухорды Кентікаухормен сәйкестендіруге қайшы келеді; Вимазалова мен Коппенс Кентикаухор мен Менкаухор Нюсерр Инидің ағалары мен ұлдары болды деп болжайды. Менкаухордың анасының кім екені де белгісіз. 2015 жылдың қаңтар айында "Патшаның әйелі" мен "Патшаның анасы" Хенткаус III-нің қабірін чех археологтары тобы Абусирдегі Неферефрен пирамидасын қоршап тұрған некрополдан тапты. Қабірдегі саз мөрлер III Кенткаустың Нюсерр Инидің тұсында жерленгенін көрсетеді. Нюсерр Инидің өз анасы Хенткаус II болғаны белгілі болғандықтан, бұл табылғаннан оның Менкаухор Каюның анасы болғаны белгілі. Оның қабірінің Неферефренің пирамидасына жақын орналасуы оның осы патшаның жұбайы болғанын және осылайша Неферефренің Менкаухордың әкесі болғанын білдіруі мүмкін.

Жұбайлар

Менкаухордың ешбір патшайымы нақты анықталмаған. Египетолог Вильфрид Зейпель Хуит І Менкаухор патшайымы болған деген пікір білдірді. Сейпель Хуиттің жерленген жерін қоршап тұрған қабірлердің датасына сүйене отырып, ол Бесінші династияның ортасында өмір сүрген деп санайды. Ол белгілі патшаларды жою процесі арқылы сол кезеңнің әрбір патшасына береді, бұл оның патшасына үміткер ретінде тек Менкаухорды қалдырады. Бұл дәлелдерді египтолог Мишель Бод сынға алады. Мересанх IV патшайым да Саqqara-дағы қабірінің датасы мен орналасуына байланысты Менкаухордың жұбайы ретінде ұсынылды. Алайда ол Дедкаре Исесидің әйелі болуы мүмкін.

Ұрпақтар

Менкаухордың мұрагері Джедкаре Исеси оның ұлы болған деген болжамға қарсы немесе жақтап дәлел жоқ. Менкаухордың екі ұлы Саққарадағы қабірлерінің датасы мен жалпы орналасуына байланысты ұсынылды: княздар Раемка мен Каемтженент, екеуі де Мересанх IV балалары деп саналады. Сол себепті олар Дедкаре Исесидің ұлдары болуы мүмкін.

Ұзақтығы

Менкаухор туралы қазіргі заманғы куәліктердің жетіспеушілігін ескере отырып, қазіргі египтологтар оның билігін, кейінірек тарихи дереккөздер көрсеткендей, сегіз немесе тоғыз жыл болған деп санайды. Сед мейрамының шапанын киген Менкаухордың шағын отырған мүсіні биліктің ұзаққа созылғандығын білдіруі мүмкін, өйткені бұл мейрам әдетте билеуші тақта 30 жыл болғаннан кейін ғана атап өтілді. Алайда египтолог Хартвиг Альтенмюллер бұл болжамның мүмкін еместігін айтады. Фестивальдің жай суреттері міндетті түрде ұзақ билік етуді білдірмейді; мысалы, оның мәйіті ғибадатханасында Сед фестивалінің киіміне фараон Сахуре бейнеленген рельеф табылды, дегенмен тарихи дереккөздер мен археологиялық дәлелдер Сахуре Мысырды 14 жылдан аз уақыт билік еткенін көрсетеді.

Іс-шаралар

Менкаухордың билігіне қатысты артефактілер мен жазулар аз болғандықтан, оның қызметі туралы біраз нәрсе белгілі. Менкаухор Синайға Вади-Магаредегі түркіза және мыс кендерін игеру үшін экспедиция жіберді. Бұл экспедиция туралы дәлел ретінде, Меңкаухордың титулярлық аты-жөні көрсетілген, оның өмірінде болған бірнеше куәліктердің бірі. Синай кендері Үшінші династиядан (2686 б.з.д.2613 ж.б.) бастап пайдаланылған, ал Менкаухордың алдыңғы басшысы Нюсерр Ини мен оның мұрагері Дедкаре Исеси Вадди Магареге экспедиция жіберді.

Құрылыс қызметі

Менкаухор Каю өкіметтік кезінде екі маңызды ескерткіш салуға бұйрық бергені мәлім: Раға құрмет көрсету үшін күн ғибадатханасы және оның жерленуі үшін пирамида, қазір "Басы жоқ пирамида" деп белгілі.

Күн ғибадатханасы

Бесінші династияның негізін қалаушы Үсеркафтан бастау алған дәстүрге сәйкес, Менкаухор Ра күн құдайына ғибадатхана салдырды. Ол осылай істеген соңғы фараон болды. Оның ізбасарлары Джедкаре Исеси мен Унас бұл дәстүрді тоқтатты, себебі Ра культі Озирис культінің артынан қалып, маңызын жоғалтты. Менкаухордың күн ғибадатханасына қатысты құжаттардың аздығына байланысты, ол қысқа ғана уақыт бойы жұмыс істеген немесе толық аяқталмаған болуы мүмкін. Менкаухордың күн ғибадатханасы «Ахет Ра» деп аталды, ол «Раның көкжиегі» немесе «Раның шығуы» деп түрліше аударылады. Ғибадатхана әлі табылған жоқ, ол Саққара немесе Абусирдің құмдарының астында жатуы мүмкін. Оның бар екендігі Бесінші және Алтыншы династиялардың дін қызметкерлерінің қабірлерінде табылған жазулардың арқасында белгілі болды. Олардың ішінде Гизада жерленген Хему, ал Солтүстік Саққарада жерленген Нефериретптах және Раеманх бар. Нефериретптах «Ахет Ра» ғибадатханасындағы қызметімен қатар, Менкаухор пирамидасында дін қызметкері болып жұмыс істеді және патша сарайындағы құнды заттарға жауапты «патшалық әшекей» лауазымын атқарды. Осы жазулардан басқа, Абусирдегі Ниусерренің жерлеу ғибадатханасының жанында орналасқан ханшайым Хамернербтидің қабірінен «Ахет Ра» есімін көрсететін бір мөр табылды. Бұл мөр патшалық отбасының мүшелерінің қабірлеріне арналған жабдықтамалар Менкаухор ғибадатханасынан Ниусерре пирамида кешеніне жіберілгенін көрсететін үлкен ыдысқа қойылған.

Пирамида

Менкаухор Каю Солтүстік Саккарада пирамида салдырып, осылайша бесінші династия патшаларының шамамен 80 жыл бұрын Сахуре тұсында жерленген Абусир патшалық некрополын тастады. Бұл таңдаудың себебі, Мэнкаухор билікке келген кезде Абусир үстіртінде тым көп мазарлар болған болуы мүмкін. Ежелгі египеттіктер бұл пирамиданы бастапқыда Netjer isut Menkauhor деп атаған, яғни «Менкаухордың қасиетті жерлері» деген мағынаны білдіреді. Бүгінде бұл пирамида 1843 жылы оны ашқан археолог Карл Ричард Лепсиус берген Lepsius XXIX нөмірімен белгілі. Құрылыстың қираған халде болуына байланысты, араб тілінде бұл пирамида «Басы жоқ пирамида» деп аталады, және бұл ат қазірге дейін сақталған. 20 ғасырдың басында пирамида құмға көміліп, оның Менкаухорға тиесілігі күмәндалған. Керісінше, «Басы жоқ пирамида» Бірінші аралық кезеңге жататын және әлі табылмаған Мерикаренің мазары болуы мүмкін деген болжам айтылды. 2008 жылы Захи Хавастың жетекшілігімен археологтар тобы Лепсиус анықтаған құрылысты қайта тапты. Жергілікті қазба жұмыстары құрылыс техникасы арқылы Бесінші династияға жататынын көрсетті. Қазба жұмыстары пирамиданы салған патшаның атын анықтамаса да, Мэнкаухор осы династияның соңғы, табылмаған перғауыны болды. Осылайша, элиминация әдісімен археологтар мен египтологтар «Басы жоқ пирамиданы» Мэнкаухордың мазары деп ресми түрде мойындады. Пирамиданың негізі шамамен болған, сондықтан құрылысы тұрған кезде ғимарат биік болған, бұл оны Ескі патшалықтың ең кішкентай патшалық пирамидаларының біріне айналдырды. Мэнкаухордың пирамидасын аяқтауға уақыты болғанына дәлелдер бар, сондықтан оның кішкентай өлшемдері оның сегіз-тоғыз жылдық қысқа билігімен сәйкес келеді. Солтүстік жағында жер асты камералар жүйесіне кіретін есік орналасқан, ол екі граниттік тормен жабылып, жерлеу рәсімі өткенін көрсетеді. 1930 жылы Сесил Маллаби Ферт пирамиданы қысқаша қазған кезде көк-сұр базальттан жасалған сынған саркофаг қақпағын тапты.

Ескі патшалық

Өлгеннен кейін Менкаухор өзінің пирамида кешеніне негізделген жерлеу культіне ие болды. Бұл культ кем дегенде 150 жыл өткеннен кейін, Алтыншы династияның екінші жартысына дейін жалғасты. Осы культ үшін қамтамасыз ету Менкаухордың өмірінде құрылған арнайы ауыл шаруашылығы домендерінде өндірілді. Бұл домендерден алынған өнімдер Менкаухордың күн және жерлеу храмдарына жеткізіліп, культтың дін қызметкерлеріне таратылды, олар оларды өз күнкөрісіне немесе өздерінің жерлеу культтары үшін пайдалана алатын болды. Менкаухордың ауыл шаруашылығы домендерінің бейнеленген суреттері осы дін қызметкерлерінің мастабаларының қабырғаларында құрбандықтар әкеліп көрсетілген. Көптеген суреттер Саққара Солтүстігінде, Джосердің пирамида кешенінің жанында орналасқан. Бұл аймақта Нефериретптах, Раеманх, Дуаре, Ити, Сехемнефер, Снофрунефер, Ахтотеп, Птаххотеп және Кеднес қабірлері орналасқан, олардың барлығы Менкаухордың жерлеу культінің дін қызметкерлері. Осы культтың дін қызметкерлерінің тағы да қабірлері солтүстікке қарай, Абусир Оңтүстігінде, Исезисенб пен Рахотептің мастабаларымен және Гизада табылды. Менкаухордың кем дегенде жеті доменінің толық атауы белгілі: "Икаухор игілікте кемелді" және "Икаухордың игілігі", екеуі де Птаххотеп пен Ахтотептің қабірлерінде айтылған; "Икаухор өмірде кемелді", Птаххотеп II қабірінен; "Хорус Кема Икаухорды тірілтеді"; "Икаухор күшті"; "Сесхат Икаухорды жақсы көреді" және "Матит Икаухорды жақсы көреді" Гизадағы уәзірлер Сенеджемиб Инти, Сенеджемиб Мехи және Хему қабірлерінен. Сонымен қатар, патшаның Хвт домені, Менкаухордың жерлеу храмының жер иеліктерін қамтитын, "Менкаухор сыртқы келбетінде кемелді" деп аталды.

Жаңа патшалық

Менкаухор құлты Жаңа патшалық дәуірінде (б.з.д. 1550–1077 жж.) қайта жанданды. Осы кезде Менкаухор Саққара некрополінің жергілікті құдайы ретінде, құдайлық делдал қызметін атқарып, «Екі елдің күшті Иесі, Менкаухор Әділ» деп аталады. Бұл құлттың дәлелі – «шеберлер мен зергерлердің басшысы» Аменминет және Саққараның солтүстігіндегі дәрігер Тхутудың қабірлеріндегі Менкаухорды бейнелейтін рельефтер. Екеуі де Тутанхамон, Ай және Хоремхеб билік еткен кезеңде, XVIII династияның соңында (б.з.д. 1550–1292 жж.) өмір сүрген. Кейінгі Рамсид дәуірінен (б.з.д. 1292–1077 жж.) қалған және қазір Берлиндегі Египет мұражайында сақталатын жазулы тас блокты Лепсиус Абусирдегі бір үйден тапқан. Онда Менкаухор Ескі патшалықтың төрт құдайланған патшасымен бірге таққа отырған: біріншісінің аты ішінара жоғалған, бірақ бәлкім Снеферу, одан кейін Джедефре, Менкауре, Менкаухор және соңында Неферкаре. Қабір иесі патшалардың алдында құлшылық етеді. Осыған ұқсас көрініс басқа бір рельефте де бейнеленген. Бұл жазу Саққараның солтүстігіндегі Махи қабірінің кіреберісінде сақталған. Саққарада пирамидаларын салған төрт құдайланған патша: Джосер, Тети, Усеркаф және Менкаухор. Менкаухор құлтының XVIII-XIX династиялар кезеңінде сақталуы, оның пирамидасының орналасқан жерімен байланысты болуы мүмкін, ол Апис бұқаларының некрополына апаратын жолда тұрды, кейін ол Серапеум атанды.