Орта ғасырлық жеке таңбалар мен белгілер

Кіріспе

Геральдикалық белгілер

Геральдикалық белгі, эмблема, импресса, құрылғы немесе жеке құрылғы белгі ретінде тағылғанда, жеке адамға, отбасыға немесе ұйымдық органдағы адалдықты немесе олардың меншігін көрсетеді. Орта ғасырлардағы түрлері көбінесе ливрея белгісі деп аталады, сондай-ақ когниция деп те аталады. Олар геральдикалық емес, бірақ оларды көрсететін адамның немесе отбасының гербінен элементтерді міндетті түрде пайдаланбайды, алайда көптеген жағдайларда гербтің немесе қолдаушылардың бейнесін алады. Олардың қолданылуы қарудан гөрі еркін. Киімге тағылатын белгілер орта ғасырдың соңында, әсіресе Англияда кең таралған. Олар қарапайым металдан, матадан немесе басқа материалдардан жасалып, сол адамның ізбасарлары киімдеріне тағылған; ал құрметті тұлғалар үшін одан да әсем түрлері болған, мысалы, эмальдалған алтыннан жасалған Данстабл Лебедінің әшекейі – сирек сақталған нұсқа. Құрметті тұлғаларға ливрея жағалары да сыйланған, көбінесе белгі оның ілгегі ретінде тағылған. Белгілер туларға, жылқының жабдықтарына, ливрея киімдеріне және басқа да мүліктерге тігіліп немесе қосылып тігілген. Көптеген орта ғасырлық белгілер ағылшын пабтарының аттарында сақталған.

Шығу тегі

Англияда "ерекше геральдикалық сипаттамасы бар" белгілер шамамен король Эдуард III (1327–1377) билік құрған дәуірге дейін жетеді. Он төртінші, он бесінші және он алтыншы ғасырларда белгілі және күшті тұлғалар мен әулеттердің ізбасарлары, жақтастары, тәуелділері және тараптастары жақсы танымал белгілер таққан – себебі олар танылып, білінетін. (Керісінше, елтаңба тек оған тиесілі адам ғана пайдаланған.) Белгілер кейде белгіні тасушының елтаңбасындағы нышанды қайталап көрсеткен, немесе осы нышанға тікелей сілтеме жасаған. Көбінесе белгілер есімдері шешілген бір ерекше ерліктерді еске түсірген, отбасылық немесе феодалдық одақтарды бейнелеген, немесе белгілі бір аумақтық құқықтарды немесе талаптарды көрсеткен. Кейбір белгілер – ребустар, иесінің атын сөзбен ойынға айналдырған. Бір тұлғаның немесе отбасының бірнеше белгіні қолдануы жиі кездесетін, ал екінші жағынан, екі немесе одан да көп белгілер бірлесіп, біртұтас құрылғыны құрау үшін жиі қолданылған.

Англиядағы ливреялық белгілер

Ливрейлік белгілер Англияда он төртінші ғасырдың ортасынан бастап он бесінші ғасырдың соңына дейін, Ричард II-нің биліктен тайып, Розалар соғысын бастан өткерген, фракциялық қақтығыстардың күшті кезеңінде кең таралған. Dunstable Swan Jewel сияқты әсем белгіні тек оның құралы бейнеленген адам, оның отбасының мүшелері немесе маңызды қолдаушылары, және мүмкін, оған үнемі жақын болған қызметшілер ғана киген болар еді. Дегенмен, бұл зергерлік бұйымда рубин көздері бар, мысалы, сэр Джон Донн мен оның әйелі киген арыстан белгілеріндегідей немесе 1397 жылғы король Ричард II-нің қазынасында тізілген бірнеше мысалдардағыдай, асыл тастармен әшекейленбеген. Уилтон диптигінде Ричардтың жеке белгісінде мүйіздің ұштарында інжу-маржан бар, ал періштелердің белгілерінде мұндай әшекей жоқ. Қазыналық түрмедегі белгідегі ақ еркек, суретші көшіріп алған болуы мүмкін, маржандары бар және зөбәржаттан жасалған шөп төсегінде отырды, ал 1435 жылы Бургундия герцогы Филипптің иелігінде болған Ричардтың еркек белгісі 22 маржан, екі шпинель, екі сапфир, рубин және үлкен алмаспен әшекейленген. Арзан белгілер көбірек таратылды, кейде өте кең қолданысқа ие болды, қазіргі саяси науқан түймелері мен футболкалар сияқты, бірақ кейбір елдерде дұрыс емес жерде дұрыс емес белгіні кию жеке қауіпке алып келуі мүмкін. 1483 жылы король Ричард III өз ұлы Эдуардты Уэльс ханзадасы етіп тағайындаған кезде оның эмблемасы – ақ шошқасы бар 13000 фустиан матадан жасалған белгілерді тапсырды, сол кездегі халық санына қарағанда бұл өте үлкен сан. Сақталған басқа шошқа белгілері қорғасын, күміс және алтынмен қапталған мыс рельефтерінен жасалған. Соңғысы Ричардтың Йоркширдегі Мидлхэм қаласындағы үйінен табылған, және ол Йорк герцогы болған кезде оның үй шаруашылығының бірі киген болуы мүмкін. Британ мұражайында сонымен қатар, сол кезде кең таралған қажы белгілеріне ұқсас, жалпақ қорғасыннан жасалған қарға белгісі бар. 1377 жылы, жас Ричардтың ағасы Джон Гонт Регент ретінде Лондонда танымалдылыққа ие болмаған кезде, оның 200-ден астам қызметшісі, шотланд рыцары сэр Джон Свинтон, Гонттың белгісін ливреялық жағаға киіп Лондон арқылы ат өткізді (Гонттың жаңашылдығы, мүмкін, Эсс жағасы). Көптеген адамдар оған шабуыл жасап, аттан түсіріп, белгісін алып тастады, және оны қала әкімі қауіптен құтқаруға мәжбүр болды. Жиырма жылдан кейін, Генрих IV Ричардты биліктен құлатқаннан кейін, Генрих Ричардтың қызметшілерінің біреуін Ричардтың ливреялық белгісін киіп жүргені үшін түрмеге қамады. Лондонның Темза өзенінен табылған түрлі ливрея белгілерінің көптеген белгілері, әртүрлі уақытта саяси жағынан дұрыс емес киім киген қызметшілер асығыс тастаған болуы мүмкін. Эдуард III кезінде турнирлер мен сарайлық тойларда салыстырмалы түрде зиянсыз басталған көрінеді, бірақ оның мұрагері Ричард II билік құрған кезде белгілер әлеуметтік қауіп ретінде қарастырылды және "Ричард билігінің ең ұзаққа созылған дауларының бірі" болды, өйткені олар лордтар ұстаған кішкентай жеке әскерлерді белгілеу үшін пайдаланылды. Олар жергілікті барондық зорлық-зомбылықтың себебі емес, сонымен қатар король мен оның ағалары мен басқа лордтар арасындағы даулардың себебі болғанымен, Парламент ливреялық белгілерді қолдануға бірнеше рет тыйым салуға тырысты. 1384 жылы парламентте лордтардың белгі беруіне шабуыл жасалды, ал 1388 жылы олар "барлық ливреялар, белгілер [signes] жойылсын" деген таңғажайып өтініш жасады, өйткені "оларды кигендер соншалықты мақтанға берілген, олар айналадағы ауылдарда әр түрлі зорлық-зомбылық жасаудан тартынбайды және осы белгілер оларға осы нәрселерді жасауға батылдық береді". Ричард Англияның Төменгі палатасының қуанышына орай өз белгілерінен бас тартуды ұсынды, бірақ Лордтар палатасы өздерінен бас тартудан бас тартты, ал мәселе кейінге қалдырылды. 1390 жылы баннерет дәрежесінен төмен ешкім белгі бермейді және эсквайр дәрежесінен төмен ешкім оларды кимейді деп бұйырды. Бұл мәселе бірнеше жыл бойы тыныш болды, бірақ 1397 жылдан бастап Ричард өзін дұрыс ұстамаған қызметшілерге (оның "Чешир садақтарының" әсіресе атақты) үлкен санда белгілер берді, ал 1399 жылғы парламентте, оның орнынан түсуінен кейін, оның бірнеше жетекші жақтастарына "белгілердің белгілерін" қайтадан беруге тыйым салынды, және тек патшаға (қазіргі Генрих IV) белгілер беруге рұқсат беретін жарлық қабылданды, және тек қана оларды оның қатысуымен киюге тиіс болған эсквайрлар мен одан жоғары санаттағыларға. Ақырында Генрих VII-нің ливреялық белгілерді патшадан басқа адамдар қолдануын тоқтатуға күшті күш салуы, және оларды әдетте аристократияның үй шаруашылығының қызметшілері ғана киетін нәрселерге дейін төмендетуі қажет болды. Гильдиялар мен корпорациялар, сондай-ақ қала әкімдері берген ливрея белгілеріне тыйым салынбады, және олар кейбір жағдайларда 19-ғасырға дейін қолданыста болды. Барлық заңнамадағы ерекше мақсат – лордпен тұрақты келісімшарты жоқ адамдарға ливрея беруге тыйым салу болды; осы топтар белгілі бір мақсат үшін жиналған деп есептелді және ең қауіпті деп саналды. 1506 жылғы Ливрея жарлығы жоғары дәрежелілерге ливрея беруге толығымен тыйым салды; олар үй шаруашылығының қызметшілері немесе заң саласында тәжірибелі адамдар болуы керек, егер оларға арнайы патшалық рұқсаты болмаса. Фрэнсис Бэкон алғаш айтқан, бірақ қалған жазбаларда қолдау таба алмаған әйгілі оқия бойынша, Генрих өзінің бас әскери қолбасшысы Джон де Вер, 13-ші Оксфорд графына Хедингем қамалында барған, ол кеткен кезде корольдың шығу жолын ливреялық киім киген қызметшілермен безендірді, содан кейін Генрих оны 15000 маркаға айыппұл салды. Шындығында, сот жазбаларының қазіргі тарихи талдауы көрсеткендей, қудалаудың көп емес, бірақ Генрих билігінің соңына қарай ливреялық киім киген қызметшілер енді үлкен проблема болмайтын сияқты. Ақсүйектердің белгілеріне қатаң шектеу қойылғанмен, Тюдорлардың патшалық белгілері, ең әйгілісі Ланкастер және Йорк династияларының одағын білдіретін Тюдор гүлі, бұрынғыдан гөрі кеңірек қолданылды, мысалы, Тюдорлар Генрих VI-ның аяқталмаған ғимаратын аяқтағанда Кембридж қаласындағы Корольдік капелласына қосылды. Эсс жағасы, әрине, монархқа адалдықты білдіргенмен, шенеунік белгісіне айналды.

Livery badges were especially common in England from the mid fourteenth century until about the end of the fifteenth century, a period of intense factional conflict which saw the deposition of Richard II and the Wars of the Roses. A lavish badge like the Dunstable Swan Jewel would only have been worn by the person whose device was represented, members of his family or important supporters, and possibly servants who were in regular very close contact with him. However the jewel lacks the ultimate luxury of being set with gems, for example having ruby eyes, like the lion pendants worn by Sir John Donne and his wife and several examples listed on the 1397 treasure roll of King Richard II. In the Wilton Diptych, Richard's own badge has pearls on the antler tips, which the angels' badges lack. The white hart in the badge on the Treasury Roll, which the painted one may have copied, had pearls and sat on a grass bed made of emeralds, and a hart badge of Richard's inventoried in the possession of Duke Philip the Good of Burgundy in 1435 was set with 22 pearls, two spinels, two sapphires, a ruby and a huge diamond. Cheaper forms of badge were more widely distributed, sometimes very freely indeed, rather as modern political campaign buttons and tee shirts are, though as in some modern countries wearing the wrong badge in the wrong place could lead to personal danger. In 1483 King Richard III ordered 13,000 badges in fustian cloth with his emblem of a white boar for the investiture of his son Edward as Prince of Wales, a huge number given the population at the time. Other grades of boar badges that have survived are in lead, silver, and gilded copper relief, the last found at Richard's home of Middleham Castle in Yorkshire, and very likely worn by one of his household when he was Duke of York. The British Museum also has a swan badge in flat lead, typical of the cheap metal badges which were similar to the pilgrim badges that were also common in the period. In 1377, during a period when the young Richard's uncle John of Gaunt as Regent was highly unpopular in London, one of his more than 200 retainers, the Scottish knight Sir John Swinton, unwisely rode through London wearing Gaunt's badge on a livery collar (an innovation of Gaunt's, probably the Collar of Esses). The mob attacked him, pulling him off his horse and the badge off him, and he had to be rescued by the mayor from suffering serious harm. Over twenty years later, after Gaunt's son Henry IV had deposed Richard, one of Richard's servants was imprisoned by Henry for continuing to wear Richard's livery badge. Many of the large number of badges of various liveries recovered from the Thames in London were perhaps discarded hurriedly by retainers who found themselves impoliticly dressed at various times. Apparently beginning relatively harmlessly under Edward III in a context of tournaments and courtly celebrations, by the reign of his successor Richard II the badges had become seen as a social menace, and were "one of the most protracted controversies of Richard's reign", as they were used to denote the small private armies of retainers kept by lords, largely for the purpose of enforcing their lord's will on the less powerful in his area. Though they were surely a symptom rather than a cause of both local baronial bullying and the disputes between the king and his uncles and other lords, Parliament repeatedly tried to curb the use of livery badges. The issuing of badges by lords was attacked in the Parliament of 1384, and in 1388 they made the startling request that "all liveries called badges [signes], as well of our lord the king as of other lords shall be abolished", because "those who wear them are flown with such insolent arrogance that they do not shrink from practising with reckless effrontery various kinds of extortion in the surrounding countryside and it is certainly the boldness inspired by these badges that makes them unafraid to do these things". Richard offered to give up his own badges, to the delight of the House of Commons of England, but the House of Lords refused to give up theirs, and the matter was put off. In 1390 it was ordered that no one below the rank of banneret should issue badges, and no one below the rank of esquire wear them. The issue was apparently quiet for a few years, but from 1397 Richard issued increasingly large numbers of badges to retainers who misbehaved (his "Cheshire archers" being especially notorious), and in the Parliament of 1399, after his deposition, several of his leading supporters were forbidden from issuing "badges of signes" again, and a statute was passed allowing only the king (now Henry IV) to issue badges, and only to those ranking as esquires and above, who were only to wear them in his presence. In the end it took a determined campaign by Henry VII to largely stamp out the use of livery badges by others than the king, and reduce them to things normally worn only by household servants in the case of the aristocracy. Livery badges issues by guilds and corporations, and mayors, were exempt, and these continued in use until the 19th century in some cases. A particular concern in all the legislation was to forbid the issuing of liveries to those without a permanent contract with the lord; these groups assembled for a particular purpose were believed to be the most dangerous. The Statute of Liveries of 1506 finally forbade entirely the issuing of liveries to those of higher rank; they had to be domestic servants or persons experienced in the law, unless covered by a specific royal licence. A well known story, first told by Francis Bacon but unsupported in the remaining records, has Henry visiting his principal military commander John de Vere, 13th Earl of Oxford at Hedingham Castle, who at his departure lined the king's exit route with liveried retainers, for which Henry fined him 15,000 marks. In fact modern historical analysis of the court records shows few prosecutions, but by the end of Henry's reign liveried retainers do seem to have ceased to be a major problem. While the badges of the nobility were carefully restricted, the royal badges of the Tudors, most famously the Tudor rose that signified the union of the Lancastrian and Yorkist dynasties, were used more widely than ever before, for example being added freely to King's College Chapel, Cambridge when the Tudors completed Henry VI's unfinished building. The Collar of Esses became in effect a badge of office, though of course still denoting allegiance to the monarch.

Қайта өрлеу дәуірі мен ерте заманауи жеке құрылғы

Ренессанс дәуірінде белгі, қазір көбінесе «жеке таңба» деп сипатталатын, интеллектуалдық сипатқа ие болды және әдетте қысқа мәтін немесе ұранмен үйлестірілді. Оларды бірге оқығанда, белгі иесінің ұмтылысын немесе мінезін білдіру мақсатында болды. Бұл импресалар немесе эмблемалар Италияда сәнге айналған портреттік медальдардың арт жағында қолданылды және Ренессанс неоплатонизмінің терминологиясын пайдаланды, көбінесе иесінің нақты геральдикасына сілтемелерді толығымен жойды. Шындығында, 16-ғасырға қарай, эмблемаларды өз геральдикасы жоқ зиялылар мен саудагерлер де қабылдады. Кейінірек жарияланған эмблемалық кітаптарда көптеген эмблемалар болды, бұл адамдарға өзіне сәйкес келетін нұсқаны таңдауға мүмкіндік берді. 16-ғасырдың соңында импреса деп аталатын аллегориялық белгілер жеке тұлғалармен белгілі бір оқиға немесе оқиғалар сериясы үшін театрлық маскировканың жалпы бағдарламасының бөлігі ретінде қабылданды, мысалы, Елизавета дәуіріндегі әшекейлі киімдермен өткізілген жарыстар. Бұл таңба аристократиядан тысқары да кеңінен тарады, өйткені бұл суреттер мен мәтіндердің бірігіп, ешбір бөліктен жеке алғанда шығара алмайтын мағынаны тудыруға бағытталған тапқыр және жұмбақ құрылымдардың бөлігі болды. Италиялық импресамен бірдей, бұл таңба эмблемадан екі негізгі жағынан ерекшеленеді. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, таңба әдетте екі бөліктен тұрады, ал эмблемалардың көпшілігі үш немесе одан да көп бөліктен тұрады. Сонымен қатар, таңба өте жеке, нақты бір тұлғамен байланысты болды, ал эмблема кез келген оқырман өзінің өмірінде қолдана алатын жалпы моральдық сабақ беру үшін жасалды. Әсіресе танымал мысалдар – бейнесі ұрансыз-ақ белгі иесін көрсететіндей дәрежеде танымал болған бірнеше француз корольдерінің таңбалары, олар өздерінің құрылыс жобаларын безендіру үшін кеңінен қолданылды. Олардың ішінде Людовик XII-нің «Eminus et cominus» немесе «De pres et de loin» («Жақын және алыс») ұранымен шошқасы (Блуадағы есіктің үстіндегі сол жақ бөлігі) және Франсуа I-нің «Nutrisco et extinguo» («Қоректендіремін және сөндіремін») ұранымен жалыны арасындағы таж киген саламандра бар (Шамбордағы оң жақ бөлігі). Бұл және тағы да көптеген таңбаларды Клод Парадин жинап, 1551 және 1557 жылдардағы «Devises héroïques» еңбегінде жариялады, онда Людовик XII-нің ұраны «Ultos avos Troiae» деп көрсетілген. Кейіннен XIV Людовиктің күн таңбасы да осы деңгейде танымал болды.

In the Renaissance, the badge, now more likely to be described as a "personal device", took an intellectual turn, and was usually combined with a short text or motto, which when read in combination were intended to convey a sense of the aspirations or character of the bearer. These impresas or emblems were used on the reverse of the portrait medals that became fashionable in Italy, and used the vocabulary of Renaissance Neo Platonism, often dropping links to the actual heraldry of the owner completely. Indeed, by the 16th century, emblems were adopted by intellectuals and merchants who had no heraldry of their own. Later emblem books contained large numbers of emblems, partly to allow people to choose one they thought suited them. By the later sixteenth century, allegorical badges called impresa were adopted by individuals as part of an overall programme of theatrical disguise for a specific event or series of events, such as the fancy dress jousts of the Elizabethan era typified by the Accession Day tilts. The device spread far beyond the aristocracy as part of the craze for wittily enigmatic constructions in which combinations of pictures and texts were intended to be read together to generate a meaning that could not be derived from either part alone. The device, to all intents and purposes identical to the Italian impresa, differs from the emblem in two principal ways. Structurally, the device normally consists of two parts while most emblems have three or more. As well, the device was highly personal, intimately attached to a single individual, while the emblem was constructed to convey a general moral lesson that any reader might apply in his or her own life. Particularly well known examples of devices – so well known that the image could be understood as representing the bearer even without the motto – are those of several French kings, which were freely used to decorate their building projects. These include the porcupine of Louis XII with its motto "Eminus et cominus" or "De pres et de loin" (left, over a doorway at Blois) and the crowned salamander among flames of François Ier with the motto "Nutrisco et extinguo" (right, at Chambord). These and many more were collected by Claude Paradin and published in his Devises héroïques of 1551 and 1557, which gives the motto of Louis XII as "Ultos avos Troiae". Later the sun of Louis XIV was equally famous.

Жаңғыру

Геральдикалық белгілер 1906 жылы Альфред Скотт Гатти басшылығымен Қару колледжі тарапынан қайта жаңғыртылды және содан бері жаңа қарулар берілгенде, дәстүрлі гербке қоса, олар жиі қолданылып келеді. Мұндай белгі беру немесе бермеу грант алушының қалауына байланысты, егер белгі берілсе, олар үшін жоғары төлем қабылданады. Белгі берілген жағдайда, ол әдетте қару беру туралы патент хатында және геральдикалық стандартта (туда) бейнеленеді. Дегенмен, аталған қару мен белгімен бірге стандарт автоматты түрде берілмейді, бірақ белгі берілген жағдайда және қосымша ақы төленген кезде оны сұрауға болады.