Кіріспе
Солтүстік Вьетнамдағы этникалық топ
инфографика этникалық топтар|
| топ = Мюонг
| сурет =
| халық саны = 1 452 095 (2019 жылы Вьетнам халқының 1,51%)
| group = Mường
| image =
| population = 1,452,0951.51% of the Vietnamese population (2019)
Этимология
Вьетнам тіліндегі Мường сөзі этимологиялық тұрғыдан Тай тілдеріндегі mueang сөзімен байланысты, бұл "егістік жер" немесе "қауымдастық" дегенді білдіреді және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ежелгі жартылай тәуелсіз қала-мемлекеттерге немесе князьдықтарға қатысты. Бұл олардың тай халқымен тығыз байланыста болуынан туындаған. Мường тайларды ɲew, Nyo немесе Âu деп атайды; ал өздерін "орталықта тұратын халық" дегенді білдіретін "Monglong" сияқты әртүрлі атаулармен атайды, өзен аңғарларында және таулы жерлердегі халықтан өзгешеліктерін көрсету үшін. Хоа Биньде өздерін Моль немесе Моан деп атайды. Тхань-Хоада олар өздерін Мон немесе Мванл деп атайды, ал Фу-Тхо провинциясында өздерін Мон немесе Монл деп атайды. Кейде Mal, Mwal немесе Mwai деп жазылады. Бұл сөздердің бәрі – "халық" деген мағынаны білдіретін Мường сөзінің диалектілік түрленулері. Вьетнамдықтар үшін mọi сөзі – "алыс аймақтардағы, артта қалған этностық азшылықтарды білдіретін ескі сөз", дегенмен, ол Мường сөзінің "адам" деген мағынадағы mõl сөзімен туыс, және екі сөз де бір Proto Vietic *mɔːlʔ тілінен шыққан. Солтүстік Вьетнамның әртүрлі топтары арасында вьетнамдықтар мен мюнгтер де Cheo (Cheo Chi) немесе Keo сияқты басқа да жалпы атаулармен аталады. Бұл Keo атауы Giao Chỉ-ден шыққан, ол Солтүстік Вьетнамның бірінші солтүстік билеу дәуіріндегі атауы. Бұл атауларды Вьетнамдағы тай тілінде сөйлейтін халық қолданады. Вьетнамдық ном мәтіндерінде Мюнгтерді Mường Mán (茫蠻) деп атаған, бұл бұрын кемсіту мағынасында қолданылған.
Экономика
Мường тұрғындары негізінен ылғал күріш өсіреді, ал кейбіреулері жүгері мен маниока өсіреді. Өсімдіктерді асылдандыруға ерекше мән беріледі. Негізгі мал шаруашылығы - ірі қара мен құс шаруашылығы. Мường отбасының маңызды экономикалық ресурстары орман өнімдерін пайдалану болып табылады, соның ішінде саңырауқұлақтар, ағаш құлағы, ағаш, бамбук, ратан және т.б. Мунның кәсібінің негізгі түрлері - тоқу, тоқу, оралу.
Тарих
Антропологтың көзқарасы бойынша, Мунь және вьетнамдық Кинь ортақ шығу тегі - ежелгі Вьет-Мунг тілдерін сөйлейтіндер, австроазиялық отбасының Вьет этнолингвистикалық тобының солтүстік бөлімшесі, олар Тай тілінде сөйлейтін адамдармен және басқа да солтүстік австроазиялық тілдерде сөйлейтін адамдармен алғашқы мыңжылдықта қатты байланыста болды. Мường-лар жиі бейіттегі синизделген вьетнамдықтарға (Кинь) қарағанда тұтас мәдениет ретінде қабылданады, сондай-ақ олар көршілес Қара Тайдың көптеген әдет-ғұрыптарын қабылдап, алмасуға бейім. Басқа Зомия аймақтарында (жоғарғы жерлер > 300 метр) топтар сияқты, тарихтың көп бөлігінде Мường-лар саяси және мәдени жағынан ешқандай аймақтық до-модерн мемлекеттердің ықпалынан тыс болған жоқ. Профессор Джеймс Скот өзінің 2009 жылғы "Басқарусыз болу өнері" кітабында Кит Тейлор мен Патрисия Пеллидің "Мường халықтық тұрғыдан Вьеттің Синиттікке дейінгі нұсқасы деп саналады" деген абстрактты мазмұнын да қамтыды. Бұл аз зерттелгенімен, көптеген дәлелденген себептерден Вьетнам және Мунь тілдеріндегі этностық және тілдік шифра біздің заманымыздың 7-ші - 9-шы ғасырларында, шамамен Қытай Тан империясының Солтүстік Вьетнамға үстемдік еткен кезеңінде пайда болды деп санайды. Тейлор Нанжао Тан соғысының аяқталуын Вьетнамның Мунгтарындағы шиеленістікпен салыстырып сипаттаған. Мường өздерін Mol/Monl/Moan (халық) және mwal tlong (ішкі адамдар) эндонимдерінің вариацияларымен атайды, ал Мường термині - бұл вьетнамдықтар және содан кейін француз әкімшілігі қолданған жай ксеноним. 1920 жылдары Mường ксенонимін әртүрлі Мường тілді тайпаларға бір ғана Мường этносына енгізді. Тарихи деректерде 1029 жылы, 1300 жылы, 1351 жылы, 1430 жылы, 1822 жылы, 1833 жылы, 1880 жылы Мун көтерілісі болған. 1931 жылы Мường халқының саны 180 000 адам болды, ал 1960 жылы 415 000-ға дейін өсті. Қазіргі уақытта Мườngлар Вьетнамдағы виет тілінде сөйлейтін төрт негізгі топтың бірі, қалғандары - Вьет, Thổ және Chứt. Вьет деп жіктелетін Нгуань кейде Чха халықтарымен араласқан Мунның ең оңтүстік тобы деп есептеледі.
Like other Zomia areas (highlands >300 meters) groups, for most of history, the Mường were neither under any regional pre modern states' influence, both politically and culturally. Professor James C. Scott in his 2009 book The Art of Not Being Governed also included the abstract outlined by Keith Taylor and Patricia Pelley that "the Mường are popularly regarded as the pre Sinitic version of the Việt." Although it has been little studied, scholarships believe that due to many plausible reasons, the ethnically and linguistically schism between Vietnamese and Mường speakers occurred during the seventh to ninth centuries AD, roughly during the period of Chinese Tang Empire's domination over Northern Vietnam. Taylor describes the end of Nanzhao Tang war probably vis a vis with the Muong Vietnamese schism. The Mường refer themselves by their variations of endonym Mol/Monl/Moan (people) and mwal tlong (inner people), while the term Mường is a mere xenonym used by the Vietnamese and then French administration implied that xenonym Mường to various Mường speaking tribes into one single Mường ethnicity during the 1920s. Historical records said there were Mường rebellions in 1029, 1300, 1351, 1430s, 1822, 1833, 1880s. In 1931, Mường population was 180,000, and it grew to 415,000 by 1960. Presently, the Mường are one of the four main groups of Vietic speakers in Vietnam, the others being the Việt, Thổ and Chứt. The Nguồn, who are classified as Việt, are sometimes believed to be the southernmost group of the Mường, who intermixed with Chứt people.
Мифология
Мường эпосы Te tấc te đác (Вьетнамша: Đẻ đất đẻ nước) олардың мифологиялық ата-бабаларын Чим Ай (ер құс) және Cái Ứa (әйел құс) деп аталатын аңыз құс жұптарына байланыстырады. Мường эпостық циклында барлық табиғи құбылыстардың шығу тегі, алғашқы адамдар және содан кейін олардың мәдени практикалары, мысалы, отты алу, үй салу, жібек өндіру, қола барабандарды құю, тоқу және кестелеу, жоғары жерлермен байланысты. Алғашқы Мường халқы Хан Хао тауындағы үңгірде өмір сүрген, содан кейін олардың ұрпақтары басқа үлкен-кішілі ауылдарға (мường) қоныс аударды. Мун ата-анасының жалғыз ұлы – Вьет хан (Диет Дан) – төмендікке барып, сарай мен үлкен базарлы астана құрды. Бұл жазықтықтағы жер эпостық әңгімелерде Kinh Kỳ Kẻ Chợ деп аталады, яғни астананың және базардың аумағы. Мường эпостық ертегілерінде таулық және жазықтық халқы тығыз қарым-қатынаста болады. Мысалы, олар бірлесіп үлкен Чу ағашын кесіп, мыс діңгегі мен темір бұтақтары бар оны таудан жазыққа көшіреді. Осыған қарағанда, вьетнамдықтардың шығу тарихында астана Пхонг Чжуда, жоғары жерде орналасқан. Мұнда анасымен бірге тауларда қалған елу ұлының ең үлкені Ван Ланг бірінші вьетнам патшалығының астанасын құрды. Вьетнамдықтардың ежелгі өмірінің көптеген бейнеленген бөлшектері таулармен байланысты: олар теңізден ғана шығарылатын тұздың орнына күйдірілген имбирь тамырын қолданады; адамдар орманда жылдам қозғалғанда ыңғайлы болу үшін шаштарын қысқа кесіп алады; олардың жерлері негізінен ылғалды күріштен гөжірілген күріш өсіру үшін сақталған, ол ылғалды күрішке қарағанда аз суды қажет етеді және оны төбе беткейлерінде оңай өсіруге болады; кейбір діни мақсаттар үшін олар күріштен арнайы тағамдар дайындайды, мысалы, бамбук түтікшелерінде пісірілген күріш немесе бумен пісірілген торттар (bánh chưng, bánh dầy). Вьетнамдық дәстүрде ормандар әрқашан таулы аймақтармен байланысты, ал жазықтар күріш алқаптарына арналған. Шашты қысқа кесу Вьет (Юе) еркектеріне тән болған, ал ханьқытайлар шаштарын ұзын өсірген. Вьетнамдық bánh chưng және bánh dầy сияқты буланған торттар Гуанси провинциясындағы Чжуан халқының тағамдарында да кездеседі, бұл Тай және Вьет Муонг мәдени дәстүрлерінің арасындағы байланысты көрсетеді.
their cultural practices such as the acquisition of fire, building houses, producing silk, casting bronze drums, and weaving and embroidering, are related to the uplands. The first Mường people were living in a cave on the mountain Hang Hao from where their descendants resettled in all the other big and small villages (mường). Only one son of the first Mường parents, Dịt Dàng, or the king Việt, went down to lowlands to live and to build a capital city there with a palace and big market. This place in the plains is named in the epic tales as Kinh Kỳ Kẻ Chợ, i. e. the area of the capital city and market place. In the Mường epic tales uplanders and lowlanders intensively interact
with each other. For instance, they jointly cut down the huge tree of Chu ‘with its copper trunk and iron branches’ and together move it out of the mountains down to the plains. In contrast to this, in the Vietnamese story of descent the capital city is located in an upland area, in Phong Châu. Here the eldest of the fifty sons who stayed in the mountains with their mother founded the capital of the first Vietnamese kingdom Văn Lang. Many depicted details of ancient life of the Vietnamese are also related to mountains: they use burnt ginger roots instead of salt that could be produced only by the sea; men cut their hair short to make it easier when moving in the forests; their lands are reserved mainly for cultivating glutinous rice which requires less water to grow than wet rice and could be easily cultivated on the hillsides; for some ritual purposes they prepare special dishes from this sort of rice such as rice cooked in bamboo tubes or stuffed steamed cakes (bánh chưng, bánh dầy). Forests in Vietnamese tradition are always associated with mountain areas as plains are reserved for paddy fields. Cutting hair was a custom specific for Việt (Yue) men in contrast to Han Chinese who had been keeping their hair long. Stuffed steamed cakes similar to the Vietnamese bánh chưng and bánh dầy are also found in the cuisine of Zhuang people in Guangxi province, that again provokes associations between Tai and Viet Muong cultural traditions.
Тіл
Мường халқы Мường тілінде сөйлейді, ол вьетнам тіліне өте жақын. Вьетнам алфавитіне негізделген жазу 20-шы ғасырда батыс ғалымдары тарапынан енгізілді. Мường аристократиясы Конфуций канонын оқығандары арқылы қытай жазуымен бұрыннан таныс болған. Мường тілі көбінесе күнделікті өмірде, отбасы ішінде қолданылады. Көптеген туған тілінің иелері вьетнам тілін де біледі.
Географиялық таралуы
Вьетнамдағы Мұонг халқының саны 2019 жылғы халық санауы бойынша 1,452,095 адамды құрайды, бұл Вьетнам халқының 1,51%-ы. Олар негізінен Вьетнамның солтүстігінде, әсіресе Хоа Бинь (549 026 адам, провинция халқының 64,28%-ын құрайды), Тан Хоа (376 340 адам, провинция халқының 10,34%-ын құрайды), Фу То (218 404 адам, провинция халқының 14,92%-ын құрайды) және Сон Ла (84 676 адам, провинция халқының 6,78%-ын құрайды) таулы провинцияларында тұрады.