Кіріспе

Римдік жоғары санаттағы қала үйі

журнал

Ежелгі Римде домус (domūs, жатыс есім: domūs немесе domī) республика және император дәуірлерінде жоғары санаттағы және кейбір бай бостандық алғандардың тұратын қала үйінің түрі болды. Ондай үйлер Рим империясының ірі қалаларының барлығында кездесетін. Қазіргі ағылшын тіліндегі "domestic" сөзі латын тіліндегі "domesticus" сөзінен шыққан, ал ол "domus" сөзінен туындаған. Қаладағы домуспен қатар, ежелгі Римнің ең бай отбасыларының көптегені вилла деп аталатын жекелеген ауыл үйіне де ие болды. Көптегендер негізінен, тіпті тек виллаларында ғана тұруды қалаған; мұндай үйлер қабырғалы және бекінілген қаладан тыс кеңістікте болғандықтан көбінесе үлкен аумақта және кең жерде орналасқан. Рим қоғамының жоғары санаттары өз үйлерін әсем мәрмәрмен, қабырғаға орнатылған мәрмәр панельдермен, есік жақтауларымен және бағаналарымен, сондай-ақ қымбат суреттермен және фрескалармен безендірген. Көптеген кедей және орта тапқа жататын римдіктер тығыз, лас және көбінесе тозығы жеткен жалға алынған пәтерлерде, яғни инсулаларда тұрды. Бұл көп қабатты үйлер мүмкіндігінше биік және тығыз салынған, ал байлардың жеке үйлерімен салыстырғанда мәртебесі мен жайлылығы төмен болды.

Тарих

Ертедегі этрусктардың (римдіктердің ата-бабалары) үйлері, тіпті байлар мен билеушілер үшін де қарапайым болған. Олар орталық залға ашық люкпен салынған, осьтік жоспар бойынша құрылған шағын, үй-жайлы шатырлар еді. Веста ғибадатханасының формасы осы ертедегі тұрғын үйлерден алынған деп саналады, себебі Вестаға табыну жеке үйлерде бастау алған. Шатырлар саз бен ағаштан жасалған, төбелері сабанмен жабылған, ал ортасында отыннан шыққан түтін үшін тесік болған. Бұл кейінірек үйлерде кең таралған атриумның бастапқы нұсқасы болуы мүмкін. Рим сауда мен жаулап алу арқасында өркендеген сайын, байлардың үйлері көлемі мен сәні жағынан үлкейіп, этрусктердің атриум үйлері мен грек-эллиндік стильдегі перистайл үйлерінің үлгісімен салынды.

Интерьер

Домус бірнеше бөлмеден, ішкі аулалардан, бақтардан және әсем боялған қабырғалардан тұратын. Вестибулум ("кіреберіс залы") үлкен орталық залға – атриумға алып баратын, ол домның басты бөлігі болып есептелінетін және үй құдайларының мүсіні немесе құрбандық тақтайы орналасқан жер еді. Атриумнан кубикула (жатын бөлмелер), қонақтар диванға жатып отырып тамақтана алатын триклиниум (асхана), таблинум (отырыс немесе оқу бөлмесі) және кулина (римдік асхана) бөлмелеріне өтетін жол ашылатын. Сырт жағында, атриуммен тікелей байланысы жоқ, таберналар (көшеге қарайтын дүкендер) орналасқан. Рим империясының қалаларында бай үй иелері сырттан көрінетін терезелері азын үйлерде тұратын. Шыны терезелер кең қолжетімді болған жоқ, өйткені шыны өндірісі дамыға барып жатқан еді. Сондықтан, бай римдік азамат екі бөлікке бөлінген үлкен үйде тұратын, олар таблинум немесе оқу бөлмесі, немесе кішкентай дәліз арқылы байланысқан. Атриумның төңірегінде үй иесінің отбасының негізгі бөлмелері – кішкентай кубикулалар (жатын бөлмелер), қонақ бөлмесі немесе оқу бөлмесі қызметін атқаратын таблинум және триклиниум (асхана) орналасқан. Римдік үйлер грек үйлеріне ұқсас болған. Помпейдегі Цецилий үйінің атриумында тек екі нәрсе болды: ларарий (үй құдайлары Ларелерге арналған шағын киелі орын) және отбасылық құнды заттар сақталатын кішкентай қола жәшік. Бас жатын бөлмеде әдетте кішкентай ағаш төсек және диван болды, олар көбінесе жұмсақ төселген. Домус дамыған сайын, таблинум оқу бөлмесіне ұқсас қызмет атқара бастады. Басқа жатын бөлмелерде көбінесе тек төсек болатын. Триклиниумда үстелдің айналасында үш диван орналасқан. Триклиниум көлемі жиі бас жатын бөлмесімен шамалас болды. Оқу бөлмесі дәліз ретінде пайдаланылды. Егер үй иесі банкир немесе саудагер болса, оқу бөлмесі көбінесе кеңірек болды, себебі материалдарға қажеттілік артатын. Римдік үйлер бір бағытта салынғандықтан, фаукес, атриум және таблинум арқылы қонақтарға перистильге көрініс ашылатын.

Ішкі сәулет элементтері

Вестибулум (фаусе): Вестибулум – римдік домның негізгі кіреберіс залы. Ол көбінесе ірі құрылыстарда ғана кездеседі; алайда, көптеген қалалық үйлерде көшеден тікелей кіреберіспен дүкендер немесе жалға берілетін орындар болған, ал алдыңғы есік олардың арасында орналасқан. Вестибулум осы алдыңғы бөлмелердің бойымен созылған. Бұл үйдің негізгі бөлігін көшеден оқшаулап, қауіпсіздікті қамтамасыз еткен. Егер үйдің алдында жалға берілетін орындар болмаса, бөлмелер немесе жабық аумақтар да бөлек вестибулуммен ажыратылған. Атриум (атрия): Атриум – үйдің ең маңызды бөлігі, онда қонақтар мен тәуелділер (клиенттер) қарсы алынған. Атриум ортасы ашық, кемінде жартылай биік төбелі галереялармен қоршалған, көбінесе кеңістіктің әсерін күшейту үшін жиһазы азын болған. Ортасында төртбұрышты ашық терезе – комплувий болған, одан көлбеу шатырдан жаңбыр суы құйылып түскен. Комплувийдің тікелей астында импульвий орналасқан. Импульвий: Импульвий – негізінен су жинағыш, атриумның жаңбыр суын жинауға арналған төмен, тікбұрышты ойыс бөлігі, ол жер асты цистернасына құйылған. Импульвий көбінесе мәрмәрмен қапталған, ал оның айналасында әдетте кішкентай мозаикалық еден төселген. Фаусе: Олардың дизайны мен функциясы вестибулумға ұқсас, бірақ домның ішкі жағында орналасқан. Басқа бөлменің ұзындығымен бөлінген, тұрғын үйдің басқа бөлігіне кіру осы дәліздер арқылы жүзеге асырылған, олар қазір зал, дәліз немесе коридор деп аталады. Таблинум: Атриум мен перистільдің арасында доминусқа арналған кеңсе ретінде қызмет еткен таблинум орналасқан, ол таңертеңгі салютацияға клиенттерін қабылдаған. Доминус осы орыннан үйдің барлық ішкі жағдайын бақылап, әлеуметтік биліктің басшысы – pater familias ретінде үйді басқарған. Триклиний: Римдік асхана. Бұл бөлмеде төменгі, төртбұрышты үстелдің үш жағына үш төсек (клинай) қойылған. Экус – римдік үйдің негізгі залы немесе қонақ бөлмесі, кейде банкеттер үшін триклиний ретінде пайдаланылған. Алалар: Атриумның екі жағындағы ашық бөлмелер (немесе нишалар). Мұнда ата-бабалардың өлім маскалары немесе бейнелері қойылған болуы мүмкін. Үйлену төсегі – лектус гениалис, атриумда, есіктің қарама-қарсы жағында немесе алалардың бірінде орналастырылған. Кубикулум: Жатын бөлмесі. Кубикулумның еденіндегі мозаика көбінесе төсектің орналасуын көрсететін төртбұрышты белгілермен безендірілген. Кулина: Римдік үйдің ас үйі. Кулина қараңғы болған, ал пісіру ошағынан шыққан түтін бөлмені толтырған, өйткені римдіктердегі ең жақсы желдеткіш – төбедегі тесік болған (үйдің мұржасы 12 ғасырға дейін ойлап табылмаған). Осы жерде құлдар өздерінің қожайындары мен қонақтарына тамақ дайындаған. Постикум: Қызметшілер кіреберісі, сонымен қатар үйден сыртқа шығуға ниетті отбасы мүшелері де пайдаланған.

Сыртқы

Үйдің артқы жағы перистильге, ал алдыңғы жағы атриумға центрленген. Перистилий – көбінесе бағаналы дәлізбен қоршалған шағын бақ, ол ортағасырлық монастырьдің үлгісі еді. Перистильдің айналасында жуынатын бөлмелер, ас үй және жазғы триклиний орналасқан. Ас үй әдетте өте кішкентай бөлме болып, кішкентай қабырғалы плитасы және ағашпен от жағатын пеші болатын. Бай адамдардың құлы болды, ол аспаздықшы ретінде жұмыс істеді және уақытының көп бөлігін ас үйде өткізді. Ыстық жаз күндері отбасы ыстықтан сақтану үшін жазғы триклинийде тамақтанды. Жарықтың көп бөлігі комлувиум мен ашық перистильден түсті. Құлдар мен әйелдер үшін бөлек белгіленген орындар болған жоқ. Римдік үй шаруасында құлдар кең таралған, олар түнде әміршілерінің есігінің алдында ұйықтады; ерлер форумға кеткеннен кейін әйелдер атриум мен басқа да орындарда жұмыс істеді. Сондай-ақ, жеке пайдалануға арналған бөлмелер мен қоғамдық бөлмелер арасында айқын шекара болған жоқ, себебі кез келген жеке бөлме кез келген уақытта қонақтарға ашылуы мүмкін еді.

Археология

Римдік домс туралы білгеніміздің көбісі Помпея мен Геркуланум қазбаларынан алынған. Рим қаласында да үйлер қазылған, бірақ ешқайсысы да құрылыстың бастапқы толықтығын сақтап қалмаған. Римдегі үйлер көбінесе жалаңаш іргетастар, қайта жабдықталған шіркеулер немесе басқа да қоғамдық ғимараттар болып табылады. Римнің ең әйгілі домсы – Август үйі. Бастапқы архитектурасының көп бөлігі жойылған, тек осы алып кешеннің бірнеше қабаттан тұратын бөлігі ғана сақталған. Тіпті бастапқы күйінде Август үйі, Римнің ең күшті, бай және беделді азаматтарының біріне тиесілі болғандықтан, әдеттегі домстың нақты бейнесі бола алмас еді. Керісінше, Помпеядағы үйлер сол күйінде сақталған, 2000 жыл бұрын римдіктер тұрғандағыдай. Помпея домстарының бөлмелері көбінесе төрт Помпея стилінің бірінде боялған: бірінші стиль тас қаланған қабырғаларды имитациялаған, екінші стиль қоғамдық архитектураны бейнелеген, үшінші стиль мифологиялық жандарға назар аударған, ал төртінші стиль екінші және үшінші стильдердің архитектуралық элементтері мен мифологиялық жандарын біріктірген.

Рим мәдениеті бойынша үй

Үйдің баршаға танылған қауіпсіздік ошағы ретіндегі маңыздылығы туралы Цицерон таңертеңгі қастандық әрекетінен кейін жазған. Ол "commune perfugium", яғни әмбебап пана немесе жеке тұлғаның келісілген, қалыпты бейіті туралы айтады.

"Domicilium" немесе бүгінгі қолданыстағы "domicile" сияқты заңды тұрақты мекенжай ұғымы – Батыс қоғамында мыңдаған жылдар бойы құжатталған және заңмен бекітілген стандарт. "Domicilium" туралы алғашқы сілтеме б.з.б. 89 жылы қабылданған римдік плебисцит – Lex Plautia Papiria-да кездеседі. Осы заң бойынша, бұрын азаматтықтан айырылған итальяндық қауымдар енді азаматтыққа ие бола алды.