Италия әдебиеті: тарихы мен даму жолдары

49 мин оқу

100%

Дереккөз: Italian literature — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Италияның ұлттық және аймақтық әдебиеті – итальян тілінде, әсіресе Италияда жазылған әдебиет. Ол итальяндықтардың туындылары немесе Италияда қолданылатын басқа тілдерде (көбінесе қазіргі итальян тіліне жақын тілдерде, аймақтық түрлері мен жергілікті диалекттерді қоса) жазылған шығармаларды қамтиды. Итальян әдебиеті 12 ғасырда, итальян тілі әдеби тіл ретінде қолданыла бастаған кезде пайда болды. «Ритмо лауренциано» – итальян әдебиетінің ең ерте сақталған ескерткіші. 1230 жылы Сицилия мектебі стандартты итальян тіліндегі алғашқы стиль ретінде танылды. Ренессанс гуманизмі 14- және 15-ғасырларда дамыды. Лоренцо де Медичи – Флоренцияның Ренессансқа тигізген әсерінің символы. 15 ғасырда драматургия қарқынды дамыды. 16 ғасырда Ренессанстан кейінгі дәуірдің ерекшелігі – итальян тілінің қалыптасуы болды. Никколо Макиавелли мен Франческо Гикчардини тарих ғылымын қалыптастырды. Пьетро Бембо итальян тілінің дамуына зор үлес қосты. 1690 жылы Аркадия академиясы әдебиетті «қайта жаңғырту» мақсатымен құрылды. 18 ғасырда Италия мемлекеттерінің саяси жағдайы жақсарды, философтар Ағарту дәуірінде өз ойларын Еуропаға таратуға мүмкіндік алды. 18 ғасыр итальян әдебиетінің қайта жаңғыруының негізгі тұлғасы – Джузеппе Парини. 1789 жылғы Француз революциясының философиялық, саяси және әлеуметтік прогрессивті идеялары 18 ғасырдың екінші жартысында итальян әдебиетіне жаңа бағыт берді, бұл Цезаре Беккарияның «Delitti e delle pene» еңбегімен басталды. Бостандыққа құштарлық пен теңдікке ұмтылыс ұлттық мақсаттарға бағытталған әдебиеттің пайда болуына әкелді. Патриотизм мен классицизм – итальян драматургі және ақыны Витторио Альфиериден бастау алған әдебиеттің екі негізгі принципі. Романтизм қозғалысының органы «Conciliatore» 1818 жылы Миланда құрылды. Реформаның бастамашысы – итальян ақыны және романист Алессандро Манцони. Сол дәуірдегі ұлы итальян ақыны – Джакомо Леопарди. 1848 жылғы саяси революциялардың алдындағы және олармен бір мезгілде болған әдеби қозғалысты төрт жазушы бейнелейді: Джузеппе Джусти, Франческо Доменико Герацци, Винченцо Джоберти және Чезаре Балбо. Рисоржиментодан кейін саяси әдебиеттің маңызы төмендеді. Бұл кезеңнің басында әдебиетте екі бағыт қалыптасты: Scapigliatura және Verismo, екеуі де романтизмге қарсы болды. 20 ғасырдың басындағы маңызды итальян жазушылары: Джованни Пасколи, Итало Свево, Габриэле Д’Аннунцио, Умберто Саба, Джузеппе Унгаретти, Эухенио Монтале және Луиджи Пиранделло. Альберто Моравия неореализмді дамытты. Пьер Паоло Пазолини Италия тарихындағы ең даулы авторлардың бірі ретінде танылды. Умберто Эко «Il nome della rosa» (1980) ортағасырлық детективтік романымен халықаралық деңгейде танымал болды. 2019 жылға дейін Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы алты рет итальян тілінде жазатын авторларға берілді: Джозуэ Кардуччи, Грация Деледда, Луиджи Пиранделло, Сальваторе Куазимодо, Эухенио Монтале және Дарио Фо.

Italian national and regional literature

Italian literature is written in the Italian language, particularly within Italy. It may also refer to literature written by Italians or in other languages spoken in Italy, often languages that are closely related to modern Italian, including regional varieties and vernacular dialects. Italian literature began in the 12th century, when in different regions of the peninsula the Italian vernacular started to be used in a literary manner. The Ritmo laurenziano is the first extant document of Italian literature. In 1230, the Sicilian School became notable for being the first style in standard Italian. Renaissance humanism developed during the 14th and the beginning of the 15th centuries. Lorenzo de' Medici is regarded as the standard bearer of the influence of Florence on the Renaissance in the Italian states. The development of the drama in the 15th century was very great. In the 16th century, the fundamental characteristic of the era following the end of the Renaissance was that it perfected the Italian character of its language. Niccolò Machiavelli and Francesco Guicciardini were the chief originators of the science of history. Pietro Bembo was an influential figure in the development of the Italian language. In 1690, the Academy of Arcadia was instituted with the goal of "restoring" literature by imitating the simplicity of the ancient shepherds with sonnets, madrigals, canzonette, and blank verses. In the 18th century, the political condition of the Italian states began to improve, and philosophers disseminated their writings and ideas throughout Europe during the Age of Enlightenment. The leading figure of the 18th century Italian literary revival was Giuseppe Parini. The philosophical, political, and socially progressive ideas behind the French Revolution of 1789 gave a special direction to Italian literature in the second half of the 18th century, inaugurated with the publication of Dei delitti e delle pene by Cesare Beccaria. Love of liberty and desire for equality created a literature aimed at national objects. Patriotism and classicism were the two principles that inspired the literature that began with the Italian dramatist and poet Vittorio Alfieri. The Romantic movement had as its organ the Conciliatore, established in 1818 at Milan. The main instigator of the reform was the Italian poet and novelist Alessandro Manzoni. The great Italian poet of the age was Giacomo Leopardi. The literary movement that preceded and was contemporary with the political revolutions of 1848 may be said to be represented by four writers: Giuseppe Giusti, Francesco Domenico Guerrazzi, Vincenzo Gioberti, and Cesare Balbo. After the Risorgimento, political literature became less important. The first part of this period is characterized by two divergent trends of literature that both opposed Romanticism: the Scapigliatura and Verismo. Important early 20th century Italian writers include Giovanni Pascoli, Italo Svevo, Gabriele D'Annunzio, Umberto Saba, Giuseppe Ungaretti, Eugenio Montale, and Luigi Pirandello. Neorealism was developed by Alberto Moravia. Pier Paolo Pasolini became notable for being one of the most controversial authors in the history of Italy. Umberto Eco became internationally successful with the Medieval detective story Il nome della rosa (1980). The Nobel Prize in Literature has been awarded to Italian language authors six times (as of 2019) with winners including Giosuè Carducci, Grazia Deledda, Luigi Pirandello, Salvatore Quasimodo, Eugenio Montale, and Dario Fo.

Ерте ортағасырлық латын әдебиеті

Батыс Рим империясы құлдыраған сайын, латын дәстүрін Кассиодор, Боэций және Симмах сияқты жазушылар сақтап қалды. Теодорик кезінде Равеннада либералды өнер өркендеді, ал готика патшалары реторика мен грамматика шеберлерімен қоршалды. Италияда кейбір зайырлы мектептер қалды, олардың ішінде атақты ғалымдар болды: Магнус Феликс Эннодий, Аратор, Венеций Фортунатус, Феликс Грамматик, Пизалық Пётр, Аквилеялық Паулин және тағы басқалар. Болонья, Падуа, Виченца, Неаполь, Салерно, Модена және Парма ортағасырлық университеттерінің құрылуы мәдениетті таратуға және жаңа жергілікті әдебиеттің дамуына негіз болды. Классикалық дәстүрлер жоғалып кетпеді, ал Римнің естелігіне деген сүйіспеншілік, саясатты ойлау және теорияға қарағанда практиканы артық көру итальян әдебиетінің дамуына әсер етті.

Троватори

Италиядағы ең ерте жергілікті әдеби дәстүр солтүстік-батыстағы Италияның кейбір аймақтарында сөйленген окситан тілінде болды. Жергілікті лирикалық поэзияның дәстүрі Пуатуда 12 ғасырдың басында пайда болды және оңтүстік пен шығысқа тарады, ақыр соңында 12 ғасырдың аяғына қарай Италияға жетті. Италияда алғашқы трубадурлар (итальян тілінде trovatori) - окситан лирикасы бойынша поэттер - басқа жерден келген, бірақ Солтүстік Италияның жоғары аристократиясы оларды қолдауға дайын болды. Көп ұзамай итальяндықтар окситан тілін поэзиялық сөз құралы ретінде қабылдады. Шетелдік трубадурлардың алғашқы қамқоршылары арасында, әсіресе, Эсте, Да Романо, Савой және Маласпаналар үйі болды. Эстедің VI Аццосы Окситаниядан келген траубадурлар Амир де Беленой, Амир де Пегильхан, Альбертет де Сестаро және Пейре Раймон де Толосаны және Болониядан келген Рамбертино Бувалеллиді, ең алғашқы итальяндық траубадурлардың бірі. VI Ацзоның қызы Беатрис ертедегі ақындардың "әмірлік махаббатының" нысанасы болды. Аццоның ұлы VII Аццо Элиас Кайрел мен Арнаут Каталанды қабылдады. Рамбертино 1218 жылы Генуяның подставы болып тағайындалды және ол үш жыл бойы сол жерде болған кезінде окситан лирикасын қалаға енгізген, кейіннен гүлденген окситан әдеби мәдениеті қалыптасты. Монферрат маркграфтары Бонифаций I, Вильгельм VI және Бонифаций II окситан поэзиясының қамқоршылары болды. Генуялық трубадурлардың арасында Ланфранк Чигала, Калега Панзан, Жакме Грилс және Бонифаци Кальво болды. Генуя сонымен қатар подстаста трубадурлар құбылысының пайда болған жері болды: бірнеше қалаларда подстас ретінде қызмет еткен адамдар Гуелф немесе Гибеллин партиясының атынан және окситан тілінде саяси поэзия жазған. Рамбертино Бувалелли алғашқы подстаста трубадур болды, ал Генуяда гвельфтер Лука Грималди мен Лучетто Гаттилузио және гибеллиндер Персевал мен Симон Дориа болды. Мүмкін, итальяндық трубадур құбылысының ең маңызды аспектісі - шансоннерлер мен виталар мен разолардың құрастырылуы. UC de Saint Circ бүкіл razo corpus және көптеген vidas-тың авторы болды. Италияның ең танымал және ықпалды трубадуры Сорделло болды. Трубадурлар Сицилия корольдігінде поэзия мектебінің пайда болуымен байланысты. 1220 жылы Обс де Бигули император Фридрих II-нің таққа отырғызылуына "күйші" ретінде қатысты. Гилем Аужие Новелла 1230 жылға дейін және Гилем Фигуэйра одан кейін Фредерик сарайында маңызды окситандық ақындар болды. Албигендіктердің крест жорығы Лангедокты қиратып, көптеген тробадурларды Италияға қашуға мәжбүр етті.

The earliest vernacular literary tradition in Italy was in Occitan, spoken in parts of northwest Italy. A tradition of vernacular lyric poetry arose in Poitou in the early 12th century and spread south and east, eventually reaching Italy by the end of the 12th century. The first troubadours (trovatori in Italian), as these Occitan lyric poets were called, to practise in Italy were from elsewhere, but the high aristocracy of the Northern Italy was ready to patronise them. It was not long before native Italians adopted Occitan as a vehicle for poetic expression. Among the early patrons of foreign troubadours were especially the House of Este, the Da Romano, House of Savoy, and the Malaspina. Azzo VI of Este entertained the troubadours Aimeric de Belenoi, Aimeric de Peguilhan, Albertet de Sestaro, and Peire Raimon de Tolosa from Occitania and Rambertino Buvalelli from Bologna, one of the earliest Italian troubadours. Azzo VI's daughter, Beatrice, was an object of the early poets "courtly love". Azzo's son, Azzo VII, hosted Elias Cairel and Arnaut Catalan. Rambertino was named podestà of Genoa in 1218 and it was probably during his three year tenure there that he introduced Occitan lyric poetry to the city, which later developed a flourishing Occitan literary culture. The margraves of Montferrat—Boniface I, William VI, and Boniface II—were patrons of Occitan poetry. Among the Genoese troubadours were Lanfranc Cigala, Calega Panzan, Jacme Grils, and Bonifaci Calvo. Genoa was also the place of the genesis of the podestà troubadour phenomenon: men who served in several cities as podestàs on behalf of either the Guelph or Ghibelline party and who wrote political poetry in Occitan. Rambertino Buvalelli was the first podestà troubadour and in Genoa there were the Guelphs Luca Grimaldi and Luchetto Gattilusio and the Ghibellines Perceval and Simon Doria. Perhaps the most important aspect of the Italian troubadour phenomenon was the production of chansonniers and the composition of vidas and razos. Uc de Saint Circ undertook to author the entire razo corpus and a great many of the vidas. The most famous and influential Italian troubadour was Sordello. The troubadours had a connection with the rise of a school of poetry in the Kingdom of Sicily. In 1220 Obs de Biguli was present as a "singer" at the coronation of the Emperor Frederick II. Guillem Augier Novella before 1230 and Guilhem Figueira thereafter were important Occitan poets at Frederick's court. The Albigensian Crusade had devastated Languedoc and forced many troubadours of the area to flee to Italy, where an Italian tradition of papal criticism was begun.

Жоғарғы дәрежелі романтика

Дарес Фригийге жатқызылатын "Трояның құлауы туралы" (Historia de excidio Trojae) кітабы, Троя соғысының куәсі болған екендігі туралы мәлімдеме жасады. Сицилия мектебінің халық поэзиясының өкілдерінің бірі – Мессиналық Гвидо делле Колонна "Трояның қирауы туралы" (Historia destructionis Troiae) атты шығарманы жазды. Гвидо өзінің поэзиясында провансальдықтарды үлгі еткенімен, бұл кітабында Бенуа де Сент-Мордың француз романын латын тарихына ұқсас мәнерде жазды. Ұлы аңыздармен де осыған ұқсас жағдайлар орын алды. Сполеттік Килихино Александр Македонский туралы аңызға арналған өлеңдер жазды. Еуропа Артур патша туралы аңыздарға толы болса, итальяндықтар француз романдарын аудаумен және қысқартумен ғана шешінді. Якоб де Ворагин өзінің "Алтын аңызын" (1260 ж.) жинағанда тарихшы болып қала берді. Фарфа, Марсикано және басқа да ғалымдар Аристотельдің еңбектерін, Салерно мектебінің қағидаларын және Марко Полоның саяхаттарын аударды, соның арқасында классикалық және Ренессанс дәуірлері байланысты. Сонымен қатар, эпикалық поэзия француз тіліне негіделген итальян тілінің диалектісінде, аралас тілде жазылды: гибридті сөздер екі тілдің ережелеріне сәйкес дыбысталуын көрсетті, француз түбірімен итальяндық жұрнақтарды алып, итальяндық немесе латын ережелері бойынша айтылды. Мысалдарға шансон де жест, Макаир, Падуандық Аноним жазған "Испанияға кіру", Вероналық Никколо жазған "Пампелунаның басып алуы" және тағы басқалары жатады. Бұлардың бәрі таза итальян әдебиетінің пайда болуына дейін болды.

Жергілікті халық тіліндегі әдебиеттің пайда болуы

Француз және окситан тілдері бірте-бірте туған итальян тіліне жол берді. Гибридтік элементтер қайта оралды, бірақ енді үстемдік етпеді. «Бово д’Антона» және «Райнальдо е Лесенгрино» шығармаларында венеция тілі анық сезіледі, бірақ тілге француз тілінің де ықпалы тиді. Грациадио Исаия Асколи «мисте» (аралас) деп атаған осы жазбалар, таза итальяндық туындылардың пайда болуына тікелей себепкер болды. XIII ғасырға дейін әдебиеттің бір түрі болғандығына дәлелдер бар: Чезаре Сегре және басқалар «Ritmo cassinese», «Ritmo di Sant'Alessio», «Laudes creaturarum», «Ritmo lucchese», «Ritmo laurenziano», «Ritmo bellunese» туындыларын «Архаикалық шығармалар» (Componimenti Arcaici) деп жіктеген: «Осылай аталады итальян тіліндегі алғашқы әдеби туындылар, олардың мерзімі XII ғасырдың соңғы онжылдықтарынан XIII ғасырдың басына дейін». Мұндай шығармалар Италияның солтүстігінде жонглерлердің әндерін тыңдау дәстүрімен байланысты болуы мүмкін.

Сицилиялық мектеп

1230 жылы сицилиялық мектептің және әдебиеттің біркелкі сипатын көрсетуінің басталуы болды. Оның маңыздылығы оның тақырыбынан гөрі тілінде (алғашқы стандартты итальян тілінің құрылуы) жатыр, бұл махаббат әнін бөлігінде провансальдық поэзияға үлгі етіп, оны оңтүстікке Норманндар мен Фредерик II кезінде Швевтер әкелді. Бұл поэзия француз эквивалентінен әйелге деген қарым-қатынасында ерекшеленеді, ол эротикаға аз және платоникалық, одан әрі 13 ғасырдың соңында Болонья мен Флоренцияда Dolce Stil Novo дамыған. Әдеттегі рыцарлық терминдер репертуары итальяндық фонотактикаға бейімделіп, жаңа итальян сөздік құрамын жасайды. Бұл қағидаларды Данте мен оның замандастары қабылдады және итальян жазушыларының кейінгі ұрпақтарына тапсырды. Фридрих енгізген цензураның нәтижесінде әдебиетте ешқандай саяси мәселе талқыланбады. Осыған байланысты солтүстіктің поэзиясы, әлі де коммуналарға немесе қала-мемлекеттерге салыстырмалы түрде демократиялық үкіметтерге бөлінген, жаңа идеялар ұсынды. Бұл жаңа идеялар Сирвенте жанрында, ал кейіннен Данте комедиясында, қазіргі саяси көшбасшылар мен папаларға қарсы жала жабумен толық көрінеді. Фредериктің (соңырақ Манфредтің) сотында дәстүрлі махаббат әндері басым болғанмен, Контрастода (Алькамоның аспан шатыры) стильдері көбірек болды. Контрасто - бұл жоғалған халықтық рифманың ғылыми қайта өңдеуі және ежелгі сицилия әдебиетімен жойылған немесе тұншығып қалған поэзияның түріне ең жақын. Бұл сөздерді Фредерик II басшылығымен осы ақындар әзірлеген және сицилиялық және аздап Апулия диалектілері мен басқа да оңтүстік диалектілеріне тән көптеген сөздерді біріктіреді. Дантедің иллюстрация, кардинал, аулико, куриал стильдері оның сицилиялық мектепті лингвистикалық зерттеуінен, оның техникалық ерекшеліктері Тосканадағы Гиттоне д'Ареццодан әкелінген. Тосканада стандарт біраз өзгерді, өйткені Тоскана жазушылары оңтүстік италиялықтар қолданатын бес дауыстыны жеті дауысты ретінде қабылдады. Нәтижесінде, итальяндық студенттер өз антологиясында оқитын мәтіндерде рифма жасамайтын жолдар бар, бұл "сицилиялық рифма" (rima siciliana) деп аталатын ерекшелік, оны кейіннен Данте немесе Петрарка сияқты ақындар кеңінен қолданды.

The year 1230 marked the beginning of the Sicilian School and of literature showing more uniform traits. Its importance lies more in the language (the creation of the first standard Italian) than its subject, a love song partly modelled on the Provençal poetry imported to the south by the Normans and the Svevs under Frederick II. This poetry differs from the French equivalent in its treatment of the woman, less erotic and more platonic, a vein further developed by Dolce Stil Novo in later 13th century Bologna and Florence. The customary repertoire of chivalry terms is adapted to Italian phonotactics, creating new Italian vocabulary. These were adopted by Dante and his contemporaries, and handed on to future generations of Italian writers. The censorship imposed by Frederick meant that no political matter entered literary debate. In this respect, the poetry of the north, still divided into communes or city states with relatively democratic governments, provided new ideas. These new ideas are shown in the Sirventese genre, and later, Dante's Commedia, full of invectives against contemporary political leaders and popes. Though the conventional love song prevailed at Frederick's (and later Manfred's) court, more spontaneous poetry existed in the Contrasto attributed to Cielo d'Alcamo. The Contrasto is probably a scholarly re elaboration of a lost popular rhyme and is the closest to a kind of poetry that perished or was smothered by the ancient Sicilian literature. This was elaborated by these poets under the direction of Frederick II and combines many traits typical of the Sicilian, and to a lesser extent, Apulian dialects and other southern dialects, with many words of Latin and French origin. Dante's styles illustre, cardinale, aulico, curiale were developed from his linguistic study of the Sicilian School, whose technical features had been imported by Guittone d'Arezzo in Tuscany. The standard changed slightly in Tuscany because Tuscan scriveners perceived the five vowel system used by southern Italians as a seven vowel one. As a consequence, the texts that Italian students read in their anthology contain lines that appear not to rhyme, a feature known as ″Sicilian rhyme" (rima siciliana) which was widely used later by poets such as Dante or Petrarch.

Діни әдебиеттер

Италия тіліндегі ең көне уағыздар доминикандық Джордан Пизадан. Францисктіктердің негізін қалаушы Ассизи Францискінің өзі де поэзия жазған. Аңыз бойынша, Франциск өзінің он сегізінші жылы күнәсін кешірген кезінде "Cantico del Sole" әнін жазған. Бұл Солтүстік Италияның алғашқы үлкен поэтикалық шығармасы болды, ол Солтүстік Еуропада кеңінен таралған поэтикалық құрылғы - ассонанспен белгіленген өлең түрінде жазылған. Жакопоне да Тоди - Умбрияда ерекше жетістікке жеткен діни сезімді білдіретін ақын. Жакопонеде киелі Францисктің мистикасы болды, бірақ ол сонымен қатар шіркеудің жемқорлығы мен екіжүзділігін мазақтайтын сатирик болды. Умбриядағы діни ағымнан кейін тағы бір әдеби құбылыс пайда болды, діни драма. 1258 жылы Раньеро Фасани есімді ермектік адам өзін Құдайдан құпия көріністерді ашуға және әлемге қорқынышты хабарды жеткізуге жіберілген адам ретінде танытты. Фасанидің мәлімдемелері Compagnie di Disciplinanti-нің құрылуына түрткі болды, олар күнәларын мойындау үшін қанға батқанша өздерін қамшылады және өздерінің қауымдастықтарында диалогта Лаудиді жырлады. Бұл лаудилер литургиямен тығыз байланысты болғандықтан, Италияда халық тілінде жасалған алғашқы драма болды. Олар Умбрия диалектісінде, сегіз буынды өлеңдермен жазылған. XIII ғасырдың соңында Литургия мен драмалық шығармаларды араластыратын Devozioni del Giovedi e Venerdi Santo пайда болды. Кейіннен, di un Monaco che andò al servizio di Dio ("Құдайға қызмет етуге кіріскен монахтың") келесі ғасырларда діни драманың нақты түріне жақындады.

Алғашқы Тоскана әдебиеті

13-ғасырдағы тоскандықтар латын тіліне жақын диалектте сөйлеген, кейіннен әдебиет тіліне айналған, ал 13-ғасырдың соңында басқа диалекттерден артық деп есептелген. Тосканада да махаббат лирикасы болған. Сицилиялықтарды еліктеушілер мектебін Данте да Маяно басқарды, бірақ оның әдеби өзгешелігі басқа бағытқа бұрылды – юмористикалық және сатиралық поэзияға. Толығымен демократиялық үкімет түрі ортағасырлық мистикалық және рыцарлық стильге қарсы тұратын поэзия стилін қалыптастырды. Рустико ди Филиппоның сонеттері жартылай қызық, жартылай сатиралық, ал Сиеналық Секко Анджольеридің еңбектері – ең ерте белгілі юмористке тән. Поэзияның тағы бір түрі Тосканада пайда болды. Гвиттоне д’Ареццо өнерді батырлықтан және провансальдық формалардан ұлттық мотивтерге және латындық формаларға ауыстырды. Ол саяси поэзияға ұмтылып, Болонья мектебіне жол ашты. Болонья ғылым қаласы болды, сонда философиялық поэзия да пайда болды. Гвидо Гвинизелли – өнердің жаңа стиліндегі ақын. Оның шығармаларында батырлық идеялары өзгеріп, кеңейтілді. Гвинизеллидің «Канцони» шығармалары «Дольче стиль ново» мектебінің кітабына айналды, ал оның «Al cor gentil» («Мейірімді жүрекке») атты туындысы Флоренцияда Кавальканти, Данте және олардың ізбасарлары бастаған жаңа қозғалыстың манифесті саналды. Ол итальян өнері тарихындағы маңызды дамуды көрсетеді, әсіресе Данте лирикасымен тығыз байланысты болғандықтан. 13-ғасырда бірнеше ірі аллегориялық поэмалар жазылды. Солардың бірі – Брунетто Латинидің «Тезоретто» поэмасы, жеті буынды тармақтары бар, жұптап ұйқасқан, онда автор далада адасып, Табиғатты бейнелейтін және оған көптеген нұсқаулар беретін әйелмен кездеседі. Франческо да Барберино екі шағын аллегориялық поэма жазды: «Документи д’аморе» және «Del reggimento e dei costumi delle donne». Бүгінде бұл поэмалар әдебиет ретінде емес, тарихи контексті үшін зерттеледі. 15-ғасырда гуманист және баспагер Альдус Мануций тоскандық ақындар Петрарка мен Данте Алигьеридің («Құдайлық комедия») шығармаларын жариялады, бұл қазіргі итальян тілінің стандартына айналған үлгіні жасады.

13th century Tuscans spoke a dialect that closely resembled Latin and afterwards became, almost exclusively, the language of literature, and which was already regarded at the end of the 13th century as surpassing other dialects. In Tuscany, too, popular love poetry existed. A school of imitators of the Sicilians was led by Dante da Majano, but its literary originality took another line — that of humorous and satirical poetry. The entirely democratic form of government created a style of poetry that stood strongly against the medieval mystic and chivalrous style. The sonnets of Rustico di Filippo are half fun and half satire, as is the work of Cecco Angiolieri of Siena, the oldest known humorist. Another kind of poetry also began in Tuscany. Guittone d'Arezzo made art quit chivalry and Provençal forms for national motives and Latin forms. He attempted political poetry and prepared the way for the Bolognese school. Bologna was the city of science, and philosophical poetry appeared there. Guido Guinizelli was the poet after the new fashion of the art. In his work, the ideas of chivalry are changed and enlarged. Guinizelli's Canzoni make up the bible of Dolce Stil Novo, and one in particular, "Al cor gentil" ("To a Kind Heart") is considered the manifesto of the new movement that bloomed in Florence under Cavalcanti, Dante, and their followers. He marks a great development in the history of Italian art, especially because of his close connection with Dante's lyric poetry. In the 13th century, there were several major allegorical poems. One of these is by Brunetto Latini: his Tesoretto is a short poem, in seven syllable verses, rhyming in couplets, in which the author is lost in a wilderness and meets a lady, who represents Nature and gives him much instruction. Francesco da Barberino wrote two little allegorical poems, the Documenti d'amore and Del reggimento e dei costumi delle donne. The poems today are generally studied not as literature, but for historical context. In the 15th century, humanist and publisher Aldus Manutius published Tuscan poets Petrarch and Dante Alighieri (The Divine Comedy), creating the model for what became a standard for modern Italian.

Ертедегі прозаның дамуы

XIII ғасырдағы итальян прозасы поэзия сияқты мол және әртүрлі болды. Ғасырдың ортасында белгілі Альдобрандо немесе Альдобранино Беатрис Савойға арнап «Корпус режимі» деп аталатын кітап жазды. 1267 жылы Мартино да Канале Венеция тарихы туралы сол көне француз тілінде (langue d'oïl) жазды. Рустичелло да Пиза Артур циклынан алынған көптеген рыцарлық романстарды жазды, кейіннен Марко Полоның саяхаттарын жазды, оны Полоның өзі де айтқан болуы мүмкін. Ақырында Брунето Латини өзінің «Тесоро» атты еңбегін француз тілінде жазды. Латини итальян тілінде де кейбір шығармалар жазды, мысалы, Цицеронның «De inventione» шығармасының бейімделуі – La rettorica, және Цицеронның үш сөйлеуін аударды. Тағы бір маңызды жазушы Флоренция судьясы Боно Джанбони болды, ол Оросийдің «Historiae adversus paganos», Вегецийдің «Epitoma rei militaris» еңбектерін аударды, Цицеронның «De inventione» аудармасын/бейімделуін «Rethorica ad Erennium» еңбегімен біріктірді, және Иннокентий III-нің «De miseria humane conditionis» еңбегін аударды/бейімдеді. Сондай-ақ, ол «Кітап» деп аталатын аллегориялық роман жазды. Андреа Гросето 1268 жылы Альбертан Брешианның үш трактатын латын тілінен тоскан тіліне аударды. Түпнұсқа шығармалардан кейін, «langue d'oïl» тілінде жазылғандар сол тілден аударма немесе бейімделу болды. Діни аңыздардан алынған кейбір моральдық әңгімелер, Юлий Цезарь туралы роман, ежелгі рыцарлардың қысқаша тарихы, «Тавола ротонда», Марко Полоның «Виаджи» және Латинидің «Тезоро» шығармалары бар. Сол уақытта латын тілінен моральдық және аскетикалық еңбектер, тарихтар және риторика мен шешендік туралы трактаттар аударылды. XIII ғасырдың ортасында өмір сүрген Ристоро д'Ареццоның «Дүние құрастыру» деген ғылыми кітабы да назарға лайық. Тағы бір қысқа трактат бар: Фра Паолиноның «De regimine rectoris» еңбегі, ол Венециядағы минориттік монах, Поццуоли епискобы, сондай-ақ латын хроникасын жазған. Оның трактаты Эгидио Колоннаның «De regimine principum» трактатымен тығыз байланысты. Ол венеция тілінде жазылған. 13 ғасыр ертегілерге өте бай болды. «Cento Novelle antiche» деп аталатын жинақта көптеген дереккөздерден алынған әңгімелер бар, соның ішінде Азия, грек және Троя дәстүрлері, ежелгі және ортағасырлық тарих, Бретань, Прованс және Италия аңыздары, Киелі кітап, жергілікті итальяндық дәстүрлер, жануарлар тарихы және ескі мифология. Жалпы алғанда, XIII ғасырдағы итальяндық романның түпнұсқалығы аз, ол Францияның өте бай аңыз әдебиетінің әлсіз көрінісі. Фра Гиттоне д'Ареццоның «Lettere» хаттарына да көңіл бөлу керек, ол көптеген өлеңдер мен прозада жазылған, моральдық және діни тақырыптарға арналған хаттар жазған. Гиттоне ежелгі дәуірге, Рим дәстүрі мен тіліне деген сүйіспеншілігі соншалықты күшті болғандықтан, ол итальян тілінде латын стилімен жазуға тырысты. Хаттар түсініксіз, күрделі және мүлдем варварлық. Гиттон өзінің ерекше үлгісі ретінде жас Сенеканы, Аристотельді, Цицеронды, Боэцийді және Августинді қабылдады. Гиттон өзінің стилін өте көркем деп санайды, бірақ кейінгі ғалымдар оны экстравагантты және әзіл-сықақ деп санайды.

Italian prose of the 13th century was as abundant and varied as its poetry. Halfway through the century, a certain Aldobrando or Aldobrandino wrote a book for Beatrice of Savoy, called Le Régime du corps. In 1267 Martino da Canale wrote a history of Venice in the same Old French (langue d'oïl). Rustichello da Pisa composed many chivalrous romances, derived from the Arthurian cycle, and subsequently wrote the Travels of Marco Polo, which may have been dictated by Polo himself. And finally Brunetto Latini wrote his Tesoro in French. Latini also wrote some works in Italian prose such as La rettorica, an adaptation from Cicero's De inventione, and translated three orations from Cicero. Another important writer was the Florentine judge Bono Giamboni, who translated Orosius's Historiae adversus paganos, Vegetius's Epitoma rei militaris, made a translation/adaptation of Cicero's De inventione mixed with the Rethorica ad Erennium, and a translation/adaptation of Innocent III's De miseria humane conditionis. He also wrote an allegorical novel called Libro de' Vizi e delle Virtudi. Andrea of Grosseto, in 1268, translated three Treaties of Albertanus of Brescia, from Latin to Tuscan. After the original compositions in the langue d'oïl came translations or adaptations from the same. There are some moral narratives taken from religious legends, a romance of Julius Caesar, some short histories of ancient knights, the Tavola rotonda, translations of the Viaggi of Marco Polo, and of Latini's Tesoro. At the same time, translations from Latin of moral and ascetic works, histories, and treatises on rhetoric and oratory appeared. Also noteworthy is Composizione del mondo, a scientific book by Ristoro d'Arezzo, who lived about the middle of the 13th century. Another short treatise exists: De regimine rectoris, by Fra Paolino, a Minorite friar of Venice, who was bishop of Pozzuoli, and who also wrote a Latin chronicle. His treatise stands in close relation to that of Egidio Colonna, De regimine principum. It is written in Venetian. The 13th century was very rich in tales. A collection called the Cento Novelle antiche contains stories drawn from many sources, including Asian, Greek and Trojan traditions, ancient and medieval history, the legends of Brittany, Provence and Italy, the Bible, local Italian traditions, and histories of animals and old mythology. On the whole the Italian novels of the 13th century have little originality, and are a faint reflection of the very rich legendary literature of France. Some attention should be paid to the Lettere of Fra Guittone d'Arezzo, who wrote many poems and also some letters in prose, the subjects of which are moral and religious. Guittone's love of antiquity and the traditions of Rome and its language was so strong that he tried to write Italian in a Latin style. The letters are obscure, involved and altogether barbarous. Guittone took as his special model Seneca the Younger, Aristotle, Cicero, Boethius and Augustine of Hippo. Guittone viewed his style as very artistic, but later scholars view it as extravagant and grotesque.

Dolce Stil Novo (Солтүстік Америка)

Лапо Джанни, Гвидо Кавальканти, Сино да Пистоя және Данте Алигьери мектебінің арқасында лирикалық поэзия тек тосканалық болып қалды. Бұл мектептің барлық жаңалығы мен поэтикалық күші, Дантеге сәйкес, Quando Amore spira, noto, ed a quel niodo Ch'ei detta dentro, vo significando: яғни, жанның сезімдерін махаббат оларды шабыттандыратын жолмен, лайықты және нәзік түрде, форманы материяға сәйкес, және өнер арқылы біріктіру арқылы білдіру қабілетіне байланысты. Бұл неоплатондық тәсіл Dolce Stil Novo кеңінен қолданады, және Кавальканти жағдайында бұл көңілді қалдыратын, тіпті демитуші болуы мүмкін, дегенмен бұл метафизикалық тәжірибе адамды жоғары, рухани өлшемге көтере алады. Джаннидің жаңа стилі әлі де Сикуло-провансальдық мектептің әсерінен болды. Кавалькантидің өлеңдері екі топқа бөлінеді: философты бейнелейтіндер (il sottilissimo dialettico, оны Лоренцо Великолепный деп атады) және мистика мен метафизикаға толы поэтикалық табиғатының өнімі. Бірінші топқа белгілі поэма жатады Sulla natura d'amore, ол шын мәнінде махаббат метафизикасы туралы трактат, кейіннен оны 15 ғасырдағы атақты Платон философтары, мысалы Марсилий Фицин және басқалар оқыған. Екінші жағынан, оның "Баллатта" өзін-өзі тапқырлықпен, бірақ өз өнерін саналы түрде көрсетеді. Олардың ішіндегі ең ұлысы Кавалькантидің 1300 жылы Флоренциядан Бьянки партиясымен бірге қуылған кезде жазған балатасы болып саналады.

Данте

Италияның ең ұлы ақындарының бірі – Данте Алигьери де осы лирикалық бейімділікті көрсетеді. 1293 жылы ол «Жаңа өмір» атты туындысын жазды, онда махаббатты идеалдайды. Бұл – Данте баяндап, түсіндірген өлеңдер жинағы. Барлығы сезімтал, көктес және рухани, ал нағыз Беатрис оның идеалдаған бейнесімен ауыстырылады, адамдық қасиеттерін жоғалтып, құдайлық символына айналады. «Құдайлық комедия» (La Divina Commedia) Латын ақыны Вергилийдің еріп, тозақ, тазару орны және жұмақ – өлгендердің үш әлемі арқылы жасаған саяхаты туралы айтады. Бұл ұлы эпостың нақты мағынасының астында аллегориялық мағына жатыр. Данте, тозақ, тазару орны және жұмақ арқылы саяхаттай отырып, уақытша және мәңгілік бақыттың екі мақсатына ұмтылған адамзатты бейнелейді. Ақынның жоғалған орманға тап болған жері – күнәнің символы. Күннен нұр шашыратын тау – жалқы монархия. Қызғаныш – Флоренция, мақтаныш – Франция, ал ашкөздік – папаның сарайы. Вергилий – ақыл мен империяны білдіреді. Беатрис – адамзаттың Құдайға жету үшін қажетті құдайлық көмектің символы. Туындының құндылығы – ақынның жеке өнерінде, классикалық өнер алғаш рет романдық формаға ауысқандығында. Ол табиғатты суреттесе, құмарлықтарды талдаса, жамандықтарды қарғып, жақсылықтарды мадақтаса да, Данте өнерінің ұлылығымен және нәзіктігімен ерекшеленеді. Туындының материалдарын теологиядан, философиядан, тарихтан, мифологиядан, әсіресе жек көру мен махаббаттан алды. «Құдайлық комедия» әлем әдебиетінің ең көрнекті туындыларының қатарына жатады.

Петрарка

Петрарка алғашқы гуманист және сонымен бірге алғашқы қазіргі заманғы лирикалық ақын болды. Оның өмірі ұзақ және құлшынысқа толы болды. Ол көп жылдар бойы Авиньонда тұрып, папалық сарайдағы жемқорлықты айыптады; ол Еуропаның көп бөлігін аралап, императорлар мен папалармен хат алмасты, және ол өз заманындағы ең ірі жазушы саналды. Петрарканың лирикалық өлеңдері прованс трубадурлары мен одан бұрынғы итальян ақындарынан ғана емес, сонымен қатар Данте лирикасынан да ерекшеленеді. Петрарка – барлық сезімдерін терең зерттейтін және оларды ең нәзіктей өнермен бейнелейтін психологиялық ақын. Петрарканың өлеңдері енді Данте сияқты жоғарыда тұрғандай емес, толығымен адамдық шеңберде сақталады. "Canzoniere" жинағына бірнеше саяси өлеңдер кіреді, олардың бірі Кола ди Риенциге арналған, ал бірнеше сонеттер Авиньон сарайына қарсы бағытталған. Бұл өлеңдер күшті сезімдерімен және Дантеге қарағанда Петрарканың кеңірек итальяндық санаға ие екенін көрсетуімен ерекшеленеді.

Боккаччо

Джованни Боккаччоның антикаға деген құлшынысы мен жаңа итальян әдебиетін бағалауы Петрарка сияқты болды. Ол "Илиаданың" және 1375 жылы "Одиссеяның" латын тіліне алғашқы аудармасын жасады. Оның классикалық білімі "De genealogia deorum" еңбегінде көрінді; А.Х. Хирен айтқандай, бұл мифологиялық білімнің энциклопедиясы және 15 ғасырдағы гуманистік қозғалыстың алға басушысы болды. Боккаччо "De mulieribus claris" еңбегінде әйелдер тарихын алғаш жазды, ал "De casibus virorum illustrium" еңбегінде атақты адамдардың қайғылы тағдырларын алғаш баяндады. Ол "De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis, et paludibus, et de nominibus maris" атты географиялық зерттеулерін жалғастырып, жетілдірді, осы үшін Вибиус Секестердің еңбектерін пайдаланды. Октавалық строфаны ол өнертапқан жоқ, бірақ оны алғаш рет ұзақ және көркемдік құндылығы жоғары "Тесейде" атты ең көне итальяндық романтикалық поэмасында қолданды. "Филострато" Тройоло мен Гризеиданың (Тройлос пен Крессида) махаббатын айтады. "Нинфале фиесолано" нимфа Месола мен қойшы Африконың махаббат оқиғасын баяндайды. "Амороза визионе" үшжол өлең, оның шығуы "Құдайлық комедияға" байланысты деп есептеледі. "Амето" проза мен поэзияның қосылған түрі, ол итальяндық пасторальдық романның алғашқы үлгісі. Боккаччо ең алдымен итальяндық "Декамерон" еңбегімен танымал болды, ол 1348 жылы обадан қашу үшін Флоренция маңындағы виллаға шегінген ерлер мен әйелдер тобының аузынан баяндалған жүз романнан тұрады. Бұрынғы ғасырларда, әсіресе Францияда кең таралған роман жазу, енді алғаш рет көркемдік формаға ие болды. Боккаччоның стилі латын тілінен үлгі алуға бейім, бірақ оның еңбегінде проза алғаш рет көркемдік өнерге айналды. Бұдан өзге, "Декамерон" еңбегінде Боккаччо мінез-құлықты шебер суреттейді және құмарлықтарды бақылайды. "Декамерон" романдарының бастаулары туралы көп жазылған. Боккаччо жазба және ауызша дереккөздердің екеуін де пайдаланған болуы мүмкін.

Giovanni Boccaccio had the same enthusiastic love of antiquity and the same worship for the new Italian literature as Petrarch. He was the first to put together a Latin translation of the Iliad and, in 1375, the Odyssey. His classical learning was shown in the work De genealogia deorum; as A. H. Heeren said, it is an encyclopaedia of mythological knowledge; and it was the precursor of the humanist movement of the 15th century. Boccaccio was also the first historian of women in his De mulieribus claris, and the first to tell the story of the great unfortunates in his De casibus virorum illustrium. He continued and perfected former geographical investigations in his De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis, et paludibus, et de nominibus maris, for which he made use of Vibius Sequester. He did not invent the octave stanza, but was the first to use it in a work of length and artistic merit, his Teseide, the oldest Italian romantic poem. The Filostrato relates the loves of Troiolo and Griseida (Troilus and Cressida). The Ninfale fiesolano tells the love story of the nymph Mesola and the shepherd Africo. The Amorosa Visione, a poem in triplets, doubtless owed its origin to the Divina Commedia. The Ameto is a mixture of prose and poetry, and is the first Italian pastoral romance. Boccaccio became famous principally for the Italian work, Decamerone, a collection of a hundred novels, related by a party of men and women who retired to a villa near Florence to escape the plague in 1348. Novel writing, so abundant in the preceding centuries, especially in France, now for the first time assumed an artistic shape. The style of Boccaccio tends to the imitation of Latin, but in him, prose first took the form of elaborated art. Over and above this, in the Decamerone, Boccaccio is a delineator of character and an observer of passions. Much has been written about the sources of the novels of the Decamerone. Probably Boccaccio made use both of written and of oral sources.

Еліктеушілер

Фацио дельи Уберти мен Федерико Фрецци "Құдайлық комедияның" еліктеушілері болды, бірақ тек оның сыртқы формасында. Джованни Фиорентино "Пекороне" деген атпен, Форлидегі монастырьдың қонақ бөлмесінде монах пен қарындас айтқан әңгімелер жинағын жазды делінеді. Ол Боккаччоның үлгісімен еліктеп, тарихи әңгімелері үшін Вилланидің жылнамасын пайдаланды. Франко Саккетти де көбінесе флоренциялық тарихтан алынған тақырыптарда әңгімелер жазды. Тақырыптары көбінесе лайықсыз, бірақ Саккетти осы оқиғаларды өзінің қорытындылары мен моральдық ойларын жасау үшін жинағаны анық, оларды әр әңгіменің соңында келтіреді. Осы тұрғыдан алғанда, Саккеттидің еңбегі орта ғасырлардағы "Монализальондарға" жақын. Үшінші романист – Джованни Серкамби Луккадан, ол 1374 жылдан кейін Боккаччоға еліктеп, обадан қашып, Италияның әртүрлі қалаларына саяхаттаған, әңгімелер айтқан адамдар тобы туралы кітап жазды. Кейінірек, бірақ маңызды авторлар – "Новеллиноны" жазған Масуччо Салернитано (Томассо Гуардато) және "Нақыл сөздері" кең таралған Антонио Корнаццано.

Жылнамалар

Бұрын XIII ғасырда жазылған деп саналатын жылнамалар қазір көбінесе жалған екені анықталды. XIII ғасырдың соңында Дино Компаньидің шынайы болуы мүмкін жылнамасы бар. 1300 жылы туған Джованни Виллани тарихшы емес, жылнама жазушы еді. Ол 1347 жылға дейінгі оқиғаларды баяндайды. Италия мен Францияға жасаған саяхаттары және осы арқылы алған ақпараттары оның "Фиоренция тарихы" атты жылнамасының бүкіл Еуропа бойынша оқиғаларды қамтуына себеп болды. Матео Джованни Вилланидің інісі болды және 1363 жылға дейін жылнаманы жалғастырды. Одан кейін Филиппо Виллани оны жалғастырды.

Аскеттер

Сиендік Қазалы Екатеринаның мистикасы саяси сипатта болды. Ол Рим шіркеуін евангелиялық ізгілікке қайтаруға талпынды және папалардың ішінде барлық адамдарға жазылған хаттар жинағын қалдырды. Сиеналық тағы бір тұлға, иезуиттер орденінің негізін қалаушы Джованни Коломбини, Ассизилік Қасиетті Францисктің діни идеяларына оралып, кедейлікті үлгісімен де, насихатымен де уағыздады. Оның хаттары 14 ғасырдағы аскетикалық туындылардың ең көрнектілерінің қатарында саналады. Бьянко да Сиена орта ғасырларда кең таралған бірнеше діни өлеңдер (лауда) жазды. Жакопо Пасаванти өзінің "Specchio della vera penitenza" еңбегінде повестьтерге нұсқаулықтарды қосты. Доменико Кавалка латын тілінен "Vite de' Santi Padri" атты туындыны аударды. Ривальта көптеген уағыздарды, ал Франко Саккетти (танымал романист) көптеген сөздерді мұра етіп қалдырды. Жалпы алғанда, 14 ғасырдағы итальяндық рухтың ең маңызды туындыларының бірі – діни әдебиет екені даусыз.

Халыққа танымал шығармалар

13 ғасырда кеңінен дамыған әзіл-қалжың поэзиясын 14 ғасырда Биндо Боничи, Ариго ди Каструччо, Чеко Нуколи, Андреа Орканья, Липпо Паски де’ Барди, Адриано де Росси, Антонио Пуччи және тағы да басқа, одан да аз танымал авторлар жалғастырды. Орканья ерекше түрде қызық болды; Боничи сатирикалық және нұсқаулық мақсатпен әзілге құмар болды. Пуччи шығармаларының алуан түрлілігімен олардан бәрінен де басым болды.

Саяси шығармалары

XIV ғасырдың көптеген ақындары саяси туындылар жазды. Италияның билеушілері мен халқына арнап Сервентез жазған, Рим туралы поэма және Карл IV-ке қарсы қаһарлы айыптау жазған Диттамондо авторы Фацио дельи Уберти, сондай-ақ Франческо ди Ванноццо, Фрате Стоппа де Бостичи және Маттео Фрескобальди есімдері атауға лайық. Жалпы айтқанда, Петрарканың үлгісімен көптеген жазушылар өздерін патриоттық поэзияға арнады деуге болады. Осы кезеңнен петрархизм деп аталатын әдеби құбылыс бастау алды. Петрархистер, яғни Петрарканың үлгісімен махаббат туралы ән салғандар, XIV ғасырда-ақ кездеседі. Бірақ, басқалары сол тақырыпты көбірек өзгешелікпен, халыққа жақын деп аталатын стильде бейнеледі. Мұндайлардың қатарында Сер Джованни Фиорентиноның, Франко Сакчеттидің, Николо Солданиеридің, Гидо мен Биндо Донатидің балладалары бар. Балладалар – биге орай айтылатын өлеңдер, ал XIV ғасыр музыкасына жазылған көптеген әндер сақталған. Антонио Пуччи Вилланидің жылнамасын өлеңге түскенін бұрын айтқанбыз. Бартоломео Синигардидің Ареццо жылнамасын үшінші ұйқаспен, ал Пьер де Наталидің папа Александр III-нің Венецияға сапарының тарихын да үшінші ұйқаспен жазғаны жеткілікті. Бұдан өзге, тарих, трагедия, шаруашылық сияқты кез келген тақырып өлеңмен суреттелді. Нери ди Ландосио Әулие Екатеринаның өмірін жазды, ал Жакопо Градениго, Беллето аталған ол, Інжілді үштік өлең түрінде жазды.

15 ғасыр: Қайта өрлеу гуманизмі

Қайта өрлеу гуманизмі 14-шы ғасыр мен 15-шы ғасырдың басында дамыды және практикалық, кәсіби және ғылыми зерттеулерге баса назар аударған ортағасырлық схоластикалық білім беруге жауап ретінде пайда болды. Схоластика ерлерді дәрігерлер, заңгерлер немесе кәсіби дінтанушылар етіп дайындауға бағытталған және логика, табиғаттану, медицина, құқық және дінтану бойынша бекітілген оқулықтардан оқытылды. Гуманизмнің негізгі орталықтары Флоренция және Неаполь қалалары болды. Кәсіби мамандарды арнайы терминология мен қатаң тәжірибеге үйретудің орнына, гуманистер көркем әдебиет пен анықтықпен сөйлей және жаза білетін азаматтарды (кейде әйелдерді де қоса) тәрбиелеуге ұмтылды. Бұл мақсатқа адамгершілік ғылымдары деп аталатын studia humanitatis арқылы қол жеткізілуі керек еді: грамматика, риторика, тарих, поэзия және моральдық философия. Алғашқы гуманистер, мысалы, Петрарка, Колюччо Салутати және Леонардо Бруни, антикалық қолжазбаларды көптеп жинаған. Италияда гуманистік білім беру бағдарламасы жылдам қабылданып, 15-шы ғасырдың ортасына қарай жоғары топтағы көптеген адамдар гуманистік білім алды. 15-шы ғасырда бес гуманистік папа болды, олардың бірі – Эней Сильвий Пиколомини (Пий II) жемісті автор болды және «Жас ұлдардың тәрбиесі» атты трактат жазды.

Медичидің Флоренциясындағы әдебиет

Грек және латын тілдерін терең білген Леоне Баттиста Альберти ана тілінде жазды, ал Веспасиано да Бистиччи грек және латын қолжазбаларымен шұғылданып жүргенде, тарихи мазмұны құнды және 14 ғасырдың ең көрнекті туындыларымен теңесетін, ашықтығы мен қарапайымдылығымен ерекшеленетін “Vite di uomini illustri” атты еңбекті жазды. Андреа да Барберино “Реали ди Франци” романын көркем прозамен жазды, соның арқасында рыцарлық романға романтикалық лебіз берілді. Белкари мен Джироламо Бенивиени бұрынғы мистикалық идеализмге қайта оралды. Алайда, Флоренцияның Ренессансқа тигізген әсері 1430-1492 жылдар аралығында Козимо де Медичи мен Лоренцо де Медичи тұсында ерекше көзге түседі. Лоренцо де Медичи поэзиясына ең жарқын реализмнің де, ең биік идеализмнің де түстерін сыйлады – Платондық сонеттен “Amori di Venere” ыстық үштігіне, “Salve” ұлылығынан “Nencia” мен “Beoni”-ге, “Canto carnascialesco”-дан “lauda”-ға дейін. Лоренцодан кейін Полициано келеді, ол да ежелгі мен заманауи, халықтық пен классикалық стильдерді біріктірді, әрі оны шеберлікпен жасады. Оның “Rispetti” мен “Ballate” шығармаларында бейнелердің жаңалығы мен форманың пластикалық шешімі есімделмейді. Полициано – ұлы грек ғалымы, итальян тілінде жарқын түстермен өлеңдер жазды; грек деректерінің таза әдемілігі оның өнерінің барлық түрлерін – “Orfeo” мен “Stanze per la giostra” шығармаларын да қамтыды. Жаңа поэзия стилі пайда болды – “Canto carnascialesco”. Бұл хор әндерінің бір түрі, олар Флоренцияда карнавал кезінде жиі кездесетін символдық маскарадтармен сүйемелденді. Олар “ballate” сияқты өлшемде жазылды және көбінесе жұмысшылар мен саудагерлер тобының аузынан айтылды, олар, аса ұстамсыз тілдермен, өнерлерінің құрметіне ән салды. Осы мерекелік шерулер мен маскарадтарды Лоренцоның өзі басқарды. Кешкі уақытта атты үлкен топтар қала көшелерімен осы әндерді ойнап, шырқап өтетін. Лоренцоның өзі жазғандары бар, олар өнер шеберлігі жағынан барлық басқаларын басып өтеді. Олардың ең танымал туындысы – “Bacco ed Arianna”.

Leone Battista Alberti, the learned Greek and Latin scholar, wrote in the vernacular, and Vespasiano da Bisticci, while he was constantly absorbed in Greek and Latin manuscripts, wrote the Vite di uomini illustri, valuable for their historical contents, and rivalling the best works of the 14th century in their candour and simplicity. Andrea da Barberino wrote the beautiful prose of the Reali di Francia, giving a coloring of romanità to the chivalrous romances. Belcari and Girolamo Benivieni returned to the mystic idealism of earlier times. But it is in Cosimo de' Medici and Lorenzo de' Medici, from 1430 to 1492, that the influence of Florence on the Renaissance is particularly seen. Lorenzo de' Medici gave to his poetry the colors of the most pronounced realism as well as of the loftiest idealism, who passes from the Platonic sonnet to the impassioned triplets of the Amori di Venere, from the grandiosity of the Salve to Nencia and to Beoni, from the Canto carnascialesco to the lauda. Next to Lorenzo comes Poliziano, who also united, and with greater art, the ancient and the modern, the popular and the classical style. In his Rispetti and in his Ballate the freshness of imagery and the plasticity of form are inimitable. A great Greek scholar, Poliziano wrote Italian verses with dazzling colours; the purest elegance of the Greek sources pervaded his art in all its varieties, in the Orfeo as well as the Stanze per la giostra. A completely new style of poetry arose, the Canto carnascialesco. These were a kind of choral songs, which were accompanied by symbolic masquerades, common in Florence at the carnival. They were written in a metre like that of the ballate; and for the most part, they were put into the mouth of a party of workmen and tradesmen, who, with not very chaste allusions, sang the praises of their art. These triumphs and masquerades were directed by Lorenzo himself. In the evening, there set out into the city large companies on horseback, playing and singing these songs. There are some by Lorenzo himself, which surpass all the others in their mastery of art. That entitled Bacco ed Arianna is the most famous.

Эпопея: Пулчи мен Боярдо

Италияда әлі шынайы эпикалық поэзия болған жоқ, бірақ халыққа айтылатын әңгімелерді қамтитын «кантари» деп аталатын көптеген өлеңдер болды, сондай-ақ «Буво д’Антона», «Регина Анкроя» сияқты романтикалық өлеңдер де болды. Бірақ осы стильге өмір сыйлаған алғашқы адам – Луиджи Пулчи, ол «Морганте Маджоре» өлеңін жазды. «Морганте» материалының көп бөлігі Пьо Райна жаңадан тапқан 15 ғасырға тән белгісіз рыцарлық поэмадан алынған. Пулчи өзінің ерекше құрылымын жасады, көбінесе тақырыпты қызықсыз ету арқылы, кейіпкерлерді пародизациялап, сондай-ақ түрлі ауытқуларды енгізді – кейде еркіндікпен, кейде ғылыми, ал кейде теологиялық сипатта. Пулчи романтикалық эпосты өнер туындысына айналдырып, мазмұнды және комедиялық элементтерді біріктірді. Скандиано графы Матео Боярдо «Орландо иннаморатто» атты шығармасын жазды, онда ол Каролингтердің барлық аңыздарын қамтуға тырысты, бірақ міндетін аяқтаған жоқ. 15 ғасырдың үшінші романтикалық поэмасы – Франческо Беллоның (Ферраралық Цьеко) «Мамбриано» поэмасы. Ол Каролингтер циклынан, Дөңгелек үстелдің романдарынан және классикалық антикадан шабыт алды.

Басқа

Джовиано Понтано Неаполь тарихын, Леонардо Бруни Ареццо Флоренция тарихын латын тілінде жазды. Бернардино Корио Милан тарихын итальян тілінде жазды. Леонардо да Винчи сурет салу туралы, ал Леоне Баттиста Альберти мүсін және сәулет туралы трактат жазды. Пиеро Каппони, Commentari deli acquisto di Pisa және Tumulto dei Ciompi баяндамаларының авторы, 14 және 15 ғасырлардың өкілі болды. Ал Альбертино Муссато Падуанский Генрих VII императорының тарихын латын тілінде жазды. Одан кейін ол Генрихтің Солтүстік Италиядағы императорлық викарі Эзелино да Романо туралы «Эццерин» атты латын трагедиясын жазды, ол сахнада қойылмаған болуы мүмкін. 15 ғасырда драманың дамуы өте зор болды. Осы семитәуелдік әдебиет Флоренцияда пайда болды және әдетте қаланың қамқоршысы Иоанн Крестительдің құрметіне өткізілетін халықтық мерекелермен байланысты болды. Сакральді бейнелеу – ортағасырлық мистик (құпия ойын) жанрының дамуы. Ол халық поэзиясына жатса да, авторларының кейбіреуі әдебиетшілер болды. 15 ғасырдан бастап, әзіл-қалжың элементтері Sacra Rappresentazione-ға енді. Полициано өзінің «Орфео» туындысында Киелі кітаптағы және аңыздық конвенционализмнен арылды. Сыртқы пішінімен қасиетті бейнелеуге жатса да, мазмұны және енгізілген көркемдік элементтері бойынша олардан ерекшеленеді.

XVI ғасыр: Жоғарғы Ренессанс

Ренессанс дәуірінен кейінгі әдеби кезеңнің ерекшелігі – ол өнердің барлық түрінде өзін жетілдірді, әсіресе тілінің итальяндық ерекшелігін стильдің классицизмімен үйлестірді. Бұл кезең шамамен 1494 жылдан 1560 жылға дейін созылды – 1494 жылы VIII Карл Италияға басып кірген кезде, Италияның шетелдік билеуге түсуі мен саяси құлдырауының бастауы болды. 15 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың ортасына дейінгі әдеби шығармалар бұрынғы дәуірдің саяси және әлеуметтік жағдайларының нәтижесі болды. "Сәулеткер кітабы" – бұл хан немесе саяси лидермен дос болуға және кеңес беруге лайықты идеалды сарай адамы немесе (үшінші тарауда) сарай әйелі туралы ұзақ философиялық әңгіме. Кастильоне, Рим Папасының елшісі қызметін атқару кезінде (1524–1529) испан сарайының ықпалымен, кітаптың оқиғасын өзінің туған Урбино Герцогтығындағы сарай адамы болған жылдарына орналастырды. Кітап тез арада үлкен танымалдылыққа ие болды және оқырмандары оны әдеп нормалары, мінез-құлық ережелері және моральдық мәселелерді қарастыратын, әсіресе ханзадалық немесе патшалық сарайлардағы әдебиеттер мен тәлім кітаптары жанрына жатқызды, мысалы, Джованни Делла Касаның "Галатео" (1558) және Стефано Гуаццоның "Азаматтық әңгіме" (1574) кітаптары сияқты. Алайда, "Сәулеткер кітабы" одан да көп нәрсе болды, ол драма, ашық философиялық пікір-таластар және эссе сипатына ие. Бұл туынды саяси аллегория ретінде де қарастырылған.

Тарих ғылымы: Макиавелли мен Гвичардини

Никколо Макиавелли мен Франческо Гикчардини тарих ғылымының бастаушылары болды. Макиавеллидің ең маңызды еңбектері – «Флоренция тарихы», «Тит Ливийдің алғашқы онжылдығы туралы әңгімелер», «Соғыс өнері» және «Уали». Оның еңбегінің мәні саяси әрекеттерді зерттеуде тәжірибелік жаққа баса назар аударғандығында, фактілерді байқап, тарихты зерттеп, олардан қағидалар шығарғандығында. Оның тарихы кейде фактілерде нақты болмауы мүмкін; ол тарихи еңбек емес, саяси еңбек. Гикчардини өте байқампаз болды және өз байқауларын ғылым деңгейіне жеткізуге тырысты. Оның «Италия тарихы», Лоренцо де Медичидің қайтысынан бастап 1534 жылға дейін жазылған, саяси даналыққа толы, бөлімдері шеберлікпен құрылған, бейнелейтін тұлғалардың мінезін көрнекті көрсетеді және көркем стильде жазылған. Макиавелли мен Гикчардиниді көрнекті тарихшылар ретінде де, байқауларға негізделген тарих ғылымын құрғандар ретінде де қарастыруға болады. Олардан кем дәрежеде Жакопо Нарди (әділ және адал тарихшы, ізгі адам, Карл V алдында Флоренцияның Медичиге қарсы құқықтарын қорғаған), Бенедетто Варчи, Джанбаттиста Адриани, Бернардо Сегни, ал Тосканадан тыс Камилло Порцио (1547-1552 жылдар аралығындағы барондық қастандық және Италия тарихын баяндаған), Анджело ди Костанцо, Пьетро Бембо, Паоло Парута және басқалар болды.

Людовико Ариосто

Людовико Ариостоның "Орландо фуриозо" поэмасы Боярдоның "Иннаморато" поэмасының жалғасы болды. Оның ерекшелігі – рыцарлық романтиканы классицизм стилі мен үлгілеріне үйлестіру. Романтикалық Ариосто өзінің өнері үшін, эпосын жақсы көруден туған суретші болды.

Пьетро Бембо

Пьетро Бембо итальян тілінің, әсіресе тоскан тілінің әдеби тіл ретінде дамуына зор ықпал еткен тұлға болды. Оның жазбалары 16 ғасырда Петрарканың шығармаларына деген қызығушылықты қайта жаңғыртуға көмектесті. Жазушы ретінде Бембо ежелгі грек тілінің тыңдаушыларына әсер еткен керемет күшті қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ оны тоскан итальян тілінде іске асыруды көздеді. Ол Петрарка мен Боккаччоның еңбектерін – 14 ғасырдың екі жазушысының шығармаларын – итальян тіліндегі поэзияның ең жоғары үлгісі деп санады және оларды қайтадан танымал етуге атсалысты. «Prose della volgar lingua» еңбегінде ол Петрарканы үлгі ретінде көрсетіп, өлең құрастыруды толыққанды талқылады.

Торквато Тассо

Италия әдебиетінің тарихшылары Торквато Тассоны Қайта өрлеу дәуірінің ең жоғары даму кезеңінде орналастыру керек пе, әлде ол өзі үшін кезеңді құрауы керек пе, сол және келесі кезеңнің аралығындағы. Ринальдода ол Аристотельдің ережелерін Ариосттың әртүрлілігімен үйлестіруге тырысты. Кейіннен ол "Аминта" атты пасторлық драма жазды. Ол өзінің ниеттерін "Иерусалимді" жазған кезде жазған үш баяндамасында түсіндіреді: ол өте керемет және керемет тақырыпты таңдайды, ол қызығушылықты жоғалтқанша көне емес, сондай-ақ ақынның ойлап тапқан жағдайлармен әшекейлеуіне кедергі болатындай жақында емес. Ол грек және латын поэмаларында байқалатын әрекет бірлігінің ережелеріне сәйкес қатаң түрде, бірақ эпизодтардың әлдеқайда көп түрлілігі мен салтанатымен қарастыратын. "Иерусалим" - Италияның ең үздік батырлық поэмасы. Стильге қатысты, алайда, Тассо классикалық үлгілерге жақын болуға тырысқанмен, ол метафораны, антитезаны, тым көп мақтануды шектен тыс қолданады; және бұл, әсіресе, осы тұрғыдан қарағанда, кейбір тарихшылар Тассоны әдеби кезеңге орналастырды. әдеби кезең жалпыға Secentismo атауымен белгілі, ал басқалары, өздерінің сын-тексерулерінде қалыптырақ, ол оған жол дайындады деп айтты.

Кішігірім жазушылар

Осы арада тарихи эпосты жазуға тырысу болды. Виченцалық Джан Джорджио Триссино Белизарийдің жорықтары туралы "Italia liberata dai Goti" атты поэма жазды; ол өзін Аристотельдің барлық ережелерін сақтауға мәжбүрлегенін және Гомерді еліктегенін айтты. Луккалық Монсиньор Джованни Гидиччиони сонеттерінде өз елінің қайғылы жағдайына деген қайғысын білдірді. Осы кезеңнің басқа лирикалық ақындары Франческо Молза, Джованни делла Каса және Пьетро Бембо, сондай-ақ әйелдер Виттория Колонна, Вероника Гамбара, Туллия д'Арагона және Джулия Гонзага. Изабелла ди Морра - сол кездегі әйел поэзиясының ерекше үлгісі. 16 ғасырда көптеген трагедиялар жазылды, бірақ олардың барлығы әлсіз. Алғашқы болып трагедиялық сахнаға Триссино өзінің Софонисбасымен келді. Джованни ди Бернардо Ручеллаидің "Оресте" мен "Росмунда" да, Луиджи Аламаннидің "Антигона" аудармасы да бұдан артық болған жоқ. Спероне Сперони өзінің Canace және Жиральди Синтио өзінің Orbecche трагикалық әдебиетте жаңашыл болуға тырысты, бірақ гротескеріге сын айтты және әдептің рөлі туралы пікірталас туды. Олар көбінесе грек трагедияларын еске түсіретін хорлары үшін ерекше назарға ие болған Торкуато Тассоның Торрисмондосынан төмен деп саналды. XVI ғасырдағы итальян комедиясы латын комедиясына негізделген. Олар сюжетте әрқашан бірдей болды. Осылайша Агноло Фирензуоланың "Луциди" және Донато Джанноттінің "Векио аморосо" Плаутостың комедияларына, Джанбатиста Геллидің "Спорта", Лодовико Дольчедің "Марито" және басқаларына үлгі болды. Ең жақсы комедия жазушылары Макиавелли, Ариосто және Джованни Мария Чеки, және мүмкін Пьетро Ареттино. 15 ғасырда да күлкілі поэзия пайда болды. Антонио Камелли, оның аты-жөні Пистоян, оның әсіресе, ерекше назар аударуға лайық, өйткені оның әшкере бонхоми, оны Сент-Бев деп атады. Бірақ Франческо Берни сатирамен бірге осы әдебиет түрін 16 ғасырда кемелдендірді. Ол стильді "бернеск поэзиясы" деп атаған. Бернес поэзиясы - бұл 16 ғасырдағы итальяндық әлеуметтік өмірдің ерекшелігі болған діни және моральдық күмәнділіктің ең айқын көрінісі, және бұл сол кезеңнің көптеген шығармаларында көрініс тапты - бұл күмән Италиядағы діни реформацияны тоқтатты, ал ол өз кезегінде тарихи жағдайлардың әсері болды. Ал таза сатириктер Антонио Винчигерра, Лодовико Аламанни және Ариосто болды, соңғысы өзінің стильінің аттиктік сәнділігі үшін басқаларға қарағанда жоғары болды. XVI ғасырда дидактикалық еңбектер аз болған жоқ. "Le Api" поэмасында Джованни ди Бернардо Ручеллаи Вергилийдің кемелшілігіне жақындады. Дегенмен, ең маңызды дидактикалық жұмыс - Кастильонның Кортиджано, онда ол Урбино герцогтарының сарайында ерлер мен әйелдер арасында кемелді сарай қызметкеріне қандай сыйлықтар қажет екендігі туралы талқылауды елестетеді. Бұл кітап XVI ғасырдың бірінші жартысындағы ең жоғары итальяндық қоғамның ақыл-ой және моральдық жағдайын көрсетеді. XVI ғасырдағы роман жазушылардың ең маңыздылары Граццини мен Маттео Банделло болды. Банделло доминикандық монах және епископ болды, бірақ оған қарамастан оның романдары өте еркін тақырыпта болды, және ол көбінесе өз уақытындағы дін қызметкерлерін мазаққа қалдырды. Сол кездегі көптеген аудармалардың ішінде Эннеида және Аннибале Кароның Лонгус Софистінің пасторалдары әлі күнге дейін танымал; сондай-ақ Джованни Андреа делль Ангиллараның Овидийдің "Метаморфозалары", Фирензуоланың "Алтын есегі" Апулейдің "Алтын есегі" және Марчелло Адрианидің Плутархтың "Жұмыстары мен моральдері" аудармалары.

Meanwhile, there was an attempt at the historical epic. Gian Giorgio Trissino of Vicenza composed a poem called Italia liberata dai Goti, on the campaigns of Belisarius; he said that he had forced himself to observe all the rules of Aristotle, and that he had imitated Homer. Monsignore Giovanni Guidiccioni of Lucca in sonnets expressed his grief for the sad state of his country. Other lyric poets of the period include Francesco Molza, Giovanni della Casa and Pietro Bembo, and women Vittoria Colonna, Veronica Gambara, Tullia d'Aragona, and Giulia Gonzaga. Isabella di Morra is a singular example of female poetry of the time. Many tragedies were written in the 16th century, but they are all weak. The first to occupy the tragic stage was Trissino with his Sofonisba. The Oreste and the Rosmunda of Giovanni di Bernardo Rucellai were no better, nor Luigi Alamanni's translation of Antigone. Sperone Speroni in his Canace and Giraldi Cintio in his Orbecche tried to become innovators in tragic literature, but provoked criticisms of grotesquerie and debate over the role of decorum. They were often seen as inferior to the Torrismondo of Torquato Tasso, especially remarkable for the choruses, reminiscent of the Greek tragedies. The Italian comedy of the 16th century was almost entirely modelled on Latin comedy. They were almost always alike in the plot. Thus the Lucidi of Agnolo Firenzuola, and the Vecchio amoroso of Donato Giannotti were modelled on comedies by Plautus, as were the Sporta by Giambattista Gelli, the Marito by Lodovico Dolce, and others. The best comedy writers were Machiavelli, Ariosto, and Giovanni Maria Cecchi, and possibly Pietro Aretino. The 15th century included humorous poetry. Antonio Cammelli, surnamed the Pistoian, is especially deserving of notice, because of his pungent bonhomie, as Sainte Beuve called it. But it was Francesco Berni who and satire, carried this kind of literature to perfection in the 16th century. From him, the style has been called "Bernesque poetry". Bernesque poetry is the clearest reflection of that religious and moral scepticism that was a characteristic of Italian social life in the 16th century, and that showed itself in most of the works of that period—a scepticism that stopped the religious Reformation in Italy, and which in its turn was an effect of historical conditions. Pure satirists, on the other hand, were Antonio Vinciguerra, Lodovico Alamanni and Ariosto, the last superior to the others for the Attic elegance of his style. In the 16th century, there were not a few didactic works. In his poem Le Api Giovanni di Bernardo Rucellai approaches the perfection of Virgil. The most important didactic work, however, is Castiglione's Cortigiano, in which he imagines a discussion in the palace of the dukes of Urbino between knights and ladies as to what gifts a perfect courtier requires. This book is valuable as an illustration of the intellectual and moral state of the highest Italian society in the first half of the 16th century. Of the novelists of the 16th century, the two most important were Grazzini, and Matteo Bandello. Bandello was a Dominican friar and a bishop, but that notwithstanding his novels were very loose in subject, and he often held up the ecclesiastics of his time to ridicule. Among the very numerous translations of the time those of the Aeneid and of the Pastorals of Longus the Sophist by Annibale Caro are still famous; as are also the translations of Ovid's Metamorphoses by Giovanni Andrea dell' Anguillara, of Apuleius's The Golden Ass by Firenzuola, and of Plutarch's Lives and Moralia by Marcello Adriani.

XVII ғасыр: құлдырау кезеңі

Като-Камбрезис келісімінен (1559 ж.) бастап, ғасырлар бойы Италияны басқа елдердің билеуімен алмастырғаннан кейін, итальян әдебиетінде құлдырау кезеңі басталды. Бұл кезең итальян әдебиетінің тарихында "Сечентизм" деп аталады. Оның жазушылары аша аша аша сөйледі, олар өнерде манерлизм немесе бароккизм деп аталатын әсерді жасауға тырысты. Жазушылар бір-бірімен бәсекелесіп, метафораларды, аффекцияларды, гиперболаларды және басқа да ерекшеліктерді пайдаланып, ойдың негізгі элементінен алыстатты. Тағы бір қайта жандану белгісі, итальяндық әлеуметтік өмірдің жамандығына қарсы көтеріліс белгісі, сатирада, әсіресе Сальватор Роза мен Алессандро Тассониде берілген.

Теңізшілдік

Сечентистік мектептің басшысы - Джанбатиста Марино, әсіресе оның "Л'Адон" атты ұзын поэмасымен танымал. Ол ең байсалды метафораларды, ең күшті қарама-қайшылықтарды және ең алыс мақтаныштарды қолданды. Болоньялық Клаудио Ахиллини Мариноның ізімен жүрді, бірақ оның ерекшеліктері одан да асып түсті. XVII ғасырдың барлық дерлік ақындары Маринизмге аздаған не көптеп ене алды. Карло Алессандро Гиди - өркөкірек, ал Фулвио Тести - жасанды және әсерлі. Алайда Гиди де, Тести де басқа бір ақын Габриелло Чиабрераның ықпалын сезінді. Гректерге ғашық болған ол, әсіресе, Пиндардың іспетті, діни, моральдық, тарихи және әуесқой тақырыптарды қарастыратын жаңа метрлер жасады.

Аркадия

Әдебиетті қалпына келтіру үшін форманы өзгерту қажет деген сенім пайда болды, сондықтан 1690 жылы Аркадия академиясы құрылды. Оның негізін салушылар Джованни Марио Кресцимбини және Джан Винченцо Гравина болды. Аркадия деп аталатын бұл жердің басты мақсаты - алтын дәуірде Аркадияда өмір сүрген деп есептелетін ежелгі бағушылардың қарапайымдылығын үлгі ету еді. Аркадиялықтардың өлеңдері сонеттерден, мадригалдардан, канзонеттерден және бос өлеңдерден тұрады. Сонеттеушілердің ішіндегі ең танымал тұлға - Феличе Заппи. Ән авторларының арасында Паоло Ролли атақты болды. Карло Инноченцо Фругони ең танымал болды. Аркадияның мүшелері тек ер адамдар болды, бірақ кем дегенде бір әйел, Мария Антония Скалера Стеллини, поэтикалық қасиеті бойынша сайланды. Винченцо да Филикая лирикалық талантты, әсіресе түрік қоршауындағы Вена туралы әндерде.

Барокколық роман

XVII ғасырда Италияда барокко романның дамуы болды, Альберто Асор Роза бұл ерлік поэзиясының секуляризациясы және новелланың әдеби сипаты арқылы пайда болды деп болжады. Басқа бағыттарда да бірнеше өзгерістер болды. Джованни Амброджио Марини өзінің өте табысты Калоандро Феделе (16401) еңбегінде аристократиялық өмірді идеалдандырды, ал радикалды қадамда Джироламо Брусонидің Трилогия ди Глисомиро (165762) аристократияның өмірі мен махаббатын қазіргі буржуазиямен алмастырды.

Ғылым

XVII ғасырдағы Италиядағы саяси және әлеуметтік жағдай ақыл-ойдың барлық жарығы сөнгендей көрінсе, Бернардино Телесио, Луцилио Ванини, Джордано Бруно және Томасо Кампанелла сияқты кейбір күшті және тәуелсіз ойшылдар философиялық ізденістерді жаңа арналарға айналдырды. Галилей әдебиет тарихында ерекше орын алды. Ол Аристотельдің адал шәкірті болғандықтан, өзінің прозасына осы ұлы ақынның қасиеттерін сіңіріп алған сияқты: сөз еркіндігі, дәлдік пен жеңілдік, сонымен бірге сәнділік. Паганино Бонафеде "Тесоро де рустици" еңбегінде ауыл шаруашылығына қатысты көптеген қағидалар берді, содан кейін бұл түрдегі географиялық поэзияны кейіннен Луиджи Аламанни өзінің "Колтивация" еңбегінде, Гироламо Баруффалдидің "Канапахо" еңбегінде, Руцеллаидің "Ле Апи" еңбегінде, Бартоломео Лоренцидің "Колтивация де Монти" және Джанбатиста Спольверинидің "Колтивация дель ризо" еңбегінде толыққанды дамытты.

18 ғасырдағы қайта өрлеу: ақыл мен реформа дәуірі

XVIII ғасырда Италияның саяси жағдайы Иосиф II, қасиетті Рим императоры, және оның ізбасарлары тұсында жақсара бастады. Осы князьдарға философтар әсер етті, ал олар өз кезегінде Еуропаның көптеген бөліктерінде кеңінен таралған идеялардың жалпы қозғалысының ықпалында болды, бұл кейде "Ағарту дәуірі" деп аталады.

Тарих және қоғам: Вико, Муратори және Бекария

Джанбатиста Вико Италияда тарихи сананың оянуын көрсетті. "Scienza nuova" еңбегінде ол адамзат нәсілінің дамуын реттейтін және оқиғалардың қалай дамып өркендейтінін анықтайтын заңдылықтарды зерттеді. Адамның психологиялық зерттеулерінен ол "comune natura delle nazioni", яғни тарихтың жалпы заңдылықтарын анықтауға тырысты. Лодовико Антонио Муратори өзінің "Rerum Italicarum scriptores" еңбегінде 500 жылдан 1500 жылға дейінгі Италия тарихының жылнамаларын, өмірбаяндық деректерін, хаттары мен күнделіктерін жинап, "Antiquitates Italicae medii aevi" еңбегінде ең қиын тарихи мәселелерді талқылағаннан кейін "Annali d'Italia" еңбегін жазды, онда нақты дереккөздерден алынған фактілерді егжей-тегжейлі баяндады. Мураторидің тарихи зерттеудегі әріптестері – Вероналық Сципион Маффей және Венециялық Апостол Зено болды. Маффей "Verona illustrata" еңбегінде құнды білім қорларын қалдырды, бұл сонымен қатар тамаша тарихи монография еді. Зено "Dissertazioni Vossiane" және Монсиньор Джусто Фонтанинидің "Biblioteca dell'eloquenza italiana" еңбегіне жазған түсіндірмелерінде әдебиет тарихын зерттеуге үлкен үлес қосты. Гироламо Тирабоски мен Брешия графы Джаммария Мазуккелли әдебиет тарихымен шұғылданды. Жаңа заманның рухы тарихи дереккөздерді зерттеуге баулы болғанымен, сонымен қатар экономикалық және әлеуметтік заңдардың қалай жұмыс істейтінін зерттеуге де ықпал етті. Фердинандо Галиани ақша айналымы туралы жазды, ал Гаэтано Филанджери "Scienza della legislazione" еңбегін жазды. Чезаре Бекария өзінің "Trattato dei delitti e delle pene" еңбегінде қылмыстық сот жүйесін реформалауға үлес қосты және азаптауды тоқтатуды қолдады.

Метастазио және мелодрама

Реформашылдар қозғалысы дәстүрлі және жасалма нәрселерден құтылып, шындыққа қайта оралуға ұмтылды. Апостол Зено мен Пьетро Метастасио мелодрама мен сананы үйлестіруге тырысты. Метастасио сезімдерге жаңаша мән берді, диалогқа табиғи бұрылыс жасады және сюжетке қызығушылық тудырды. Егер ол үнемі табиғи емес, артық тазарту мен ылаңға берілмесе және жиі тарихи дұрыс емес нәрселерге жол бермесе, оны опера серия либреттоларының ең маңызды авторы және 18-ғасырдың алғашқы драмалық реформаторы деп санауға болар еді.

Карло Голдони

Карло Голдони пантолон, доктор, арлекин, Бригелла және т.б. маскалары бар комедияның ескі танымал түрінің қарсылығын жеңіп, Мольердің үлгісіне сәйкес кейіпкер комедиясын жасады. Оның көптеген комедиялары венеция тілінде жазылған. Оның шығармаларына Италияның ең танымал және сүйікті пьесалары жатады. Голдони сонымен қатар "Рим Аркадиясы" оған сыйлаған "Пастор Аркадия" атты атымен және атағымен жазды. Оның ең танымал шығармаларының бірі - көптеген рет халықаралық аудармаға енгізілген "Екі қожайынның қызметшісі" комиксі.

Джузеппе Парини

XVIII ғасырдағы әдеби жаңғырудың жетекші тұлғасы Джузеппе Парини болды. Жиырма үш жасында Рипано Эупилино есімімен жариялаған өлеңдер жинағында ақын өмірден алынған оқиғаларды бейнелеу шеберлігін көрсетті, ал сатирикалық туындыларында өз заманына ашық қарсылық танытты. Жастық шағының өлеңдерін жетілдіре келе, лирикалық өнерінде жаңашыл екенін дәлелдеді, петрархизм, сечентизм және Аркадия бағыттарын бірден қабылдамады. "Оди" шығармасында сатирикалық үн естіледі, бірақ "Del giorno" туындысында ол одан да айқын көрінеді, бұл шығарма зор әлеуметтік және тарихи маңызға ие. Классикалық үлгілерге тікелей оралған суретші ретінде ол Витторио Альфьери, Уго Фосколо және Винченцо Монти мектебіне жол ашты. "Джорно" өнер туындысы ретінде кейде Аркадияның монотондығына қарсы наразылықтың белгісі ретінде сәл кедір-бүдір және қиын болып көрінеді.

Тілдік пюризм

XVIII ғасырдың екінші жартысында итальян тілі француз тілінен алынған сөздерге толы болды, соның салдарынан тілдің тазалығы туралы мәселе туындады. Ұлттық бедел үшін прозаны жаңарту қажет еді, және мұны тек 14 ғасырдың жазушыларына – «aurei trecentisti» деп аталатын авторларға, немесе итальян әдебиетінің классиктеріне қайта оралу арқылы ғана іске асыруға болады деп есептелді. Жаңа мектептің жақтаушыларының бірі Антонио Чезари болды, ол ежелгі авторларды қайта басып шығарды және «Vocabolario della Crusca» сөздігінің жаңа, толықтырылған басылымын жариялады. Ол «Sopra lo stato presente della lingua italiana» атты диссертация жазып, тоскан тілінің, сондай-ақ Данте, Петрарка және Боккаччоның басымдығын орнатуға тырысты. Чезари жариялаған және қорғаған осы тоскан басымдығына қарсы ломбард мектебі шықты, ол Дантенің «De vulgari eloquentia» еңбегі арқылы «дәулетті тіл» идеясына қайта оралды. Ломбард мектебінің басшылары Монти және оның күйеу баласы граф Джулио Пертикари болды. Бұл Винченцо Монтиді «Proposta di alcune correzioni ed aggiunte al vocabolario della Crusca» деген шығарманы жазуға итермеледі, онда ол «Accademia della Crusca» сөздігіндегі тосканизмді сынады. Тіл жөніндегі дау әдеби және саяси пікірталасқа қосылды, және бүкіл Италия оған қатысты: Неапольдегі Базилио Пуоти, Романьядағы Паоло Коста, Моденадағы Марк Антонио Паренти, Римдегі Сальваторе Бетти, Ломбардиядағы Джованни Геррардини, Луккадағы Луиджи Форначари және Флоренциядағы Винченцо Наннуччи. 1774 жылы дүниеге келген Пьетро Джордани – бірден патриот, классицист және тіл тазалығын сақтаушы болды; ол сол заманғы әдеби қозғалыстың толық сипаттамасы еді. Грек және латын авторларын, итальяндық «trecentisti»-ді жан-жақты білген ол небары бірнеше жазба қалдырды, бірақ олар стиль жағынан өте мұқият жазылған, ал оның прозасы замандастары тарапынан жоғары бағаланды. Джордани классицизм дәуірін аяқтады.

Кішігірім жазушылар

Гаспаро Гоццидің сатирасы Паранидікіндей биік болмаса да, мақсаты осыған ұқсас еді. Гоццидің сатирасы стилі жағынан Люцианның сатирасына сәл ұқсас. "Фруста литерария" атты журналда ол сол кезде Италияда жарық көрген туындыларды аяусыз сынады. "Фруста" – Аркадиялықтар мен педанттарға қарсы бағытталған тәуелсіз сынның алғашқы кітабы. Джованни Баттиста Николини – классик болды; Эсхилді үлгі етіп алғанмен, сондай-ақ "Гректік трагедия туралы әңгімелер" және "Сублим Микеланджело" еңбектерін жазу арқылы Николини ежелгі әдебиетке деген құлшынысын көрсетті. Ол трагедияларында Альфьеридің шамадан тыс қаталдығынан арылып, ағылшын және неміс трагедия авторларына жақындады. Ол көбінесе саяси тақырыптарды таңдады. Мысалы, "Набукко", "Антонио Фоскарини", "Джованни да Просида", "Лодовико иль Моро" және тағы басқалар. "Арнальдо да Брешиа" трагедиясында ол Рим папасына шабуыл жасады. Николинидің трагедиялары драмалық дарын емес, бай лирикалық қанатын көрсетеді. Оның либералдық идеяларды қорғағандығы және итальян трагедиясына жаңа жол ашқандығы еңбегі зор. Карло Ботта 1789 жылдан 1814 жылға дейінгі Италия тарихын жазды, ал кейін Гвиччардини тарихын 1789 жылға дейін жалғастырды. Боттаға жақын Пьетро Коллетта да өзінің "Неаполь Корольдігінің тарихы 1734-1825" еңбегінде Италияның тәуелсіздігі мен бостандығын қорғау туралы ойды Тациттен алынған стильде жеткізді. 1789-1814 жылдардағы француз революциясы туралы түсіндірмелердің авторы, Луккалық Лазаро Папи Ботта мен Коллеттадан ешқандай айырмашылығы жоқ еді. Ол да классикалық стильдегі тарихшы болды және тақырыбына патриоттық сезіммен қарады, бірақ суретші ретінде ол олардан жақсы еді. Альберто Фортис 1774 жылы жарық көрген "Далмацияға саяхат" атты еңбегімен итальян және венеция әдебиетіндегі моралисттік әдеби қозғалысты бастады.

Революция: патриотизм мен классицизм

1789 жылғы француз революциясының идеялары 18 ғасырдың екінші жартысында итальян әдебиетіне ерекше бағыт берді. Бостандыққа деген махаббат пен теңдікке ұмтылыс ұлттық мақсаттарға бағытталған әдебиетті қалыптастырды, ол елдің жағдайын жақсарту үшін саяси және діни зұлымдықтардың қос мойынтұрығынан азат етуге тырысты. Саяси құтқарылуға талпынған итальяндықтар оның зияткерлік жаңарудан ажырамас екеніне сенді және мұны тек ежелгі классицизммен қайта байланысу арқылы іске асыруға болатынын ойлады. Бұл 15 ғасырдың бірінші жартысында болған оқиғаның қайталануы еді. Патриотизм мен классицизм – Витторио Альфьериден бастау алған әдебиетке жетекшілік еткен екі қағида. Ол грек және римдік халықтардың тирандыққа қарсы қарулы күрес арқылы бостандыққа ұмтылысын құрметтеді. Ол трагедияларының сюжеттерін осы халықтар тарихынан алды және ежелгі кейіпкерлерін өзінің замандастарының революционерлері секілді сөйлетті. Аркадия мектебі, оның сөздік байлығы мен тривиальдылығымен, қабылданбады. Оның мақсаты – қысқа, ашық, күшті және ащы болу, қарапайымдық пен пасторальдық сипаттан гөрі биіктікке ұмтылу еді. Ол әдебиетті Аркадияның мәңсіздігінен құтқарып, ұлттық мақсатқа бағыттап, патриотизм мен классицизммен қаруландырды. Альфьери өзінің жоғары беделін драмалары арқасында иеленді. Альфьеридің трагедияларының пайда болуы, мүмкін, 18 ғасырда Италияда болған ең маңызды әдеби оқиға болды. Винченцо Монти де патриот болды және «Pellegrino apostolico», «Bassvilliana» және «Feroniade» шығармаларын жазды; Наполеонның жеңістері оны «Prometeo» және «Musagonia» жазуға итермеледі; «Fanatismo» және «Superstizione» еңбектерінде ол папалыққа шабуыл жасады, кейін Австриялықтарды мақтады. Грек тілін жетік білмесе де, ол «Илиаданы» Гомерлік сезімімен ерекшеленетіндей етіп аударуға қол жеткізді, ал «Bassvilliana» шығармасында Дантемен тең деңгейде тұрды. Онда классикалық поэзияның барлық сұлулығы мен шаттығы қайта жанданды. Уго Фосколо классикалық үлгілерден шабыттанған, патриоттық сезімге толы адам еді. Гетенің «Жас Вертердің қасіреті» ромасынан әсер алған «Жакопо Ортистің хаттары» – патриотизммен ұштасқан махаббат тарихы; олар Кампо-Формио шартына қарсы күшті наразылықты білдіреді және Фосколоның өзінің бақытсыз махаббаты туралы ойларын қамтиды. Оның құмарлықтары кенеттен және күшті болды. Осы құмарлықтардың бірі Ортистің тууына себеп болды және бұл, мүмкін, оның барлық жазбаларының ең жақсысы және ең шынайысы. «Сеполкри» – оның ең көрнекті поэмасы, ол терең сезімге негізделген, ал өлеңді жазу шеберлігі тамаша өнерді көрсетеді. Прозалық шығармаларының ішінде Лоуренс Стерннің «Sentimental Journey» аудармасы ерекше орын алады. Ол ағылшын оқырмандары үшін Петрарка және «Декамерон» мен Данте мәтіндері туралы бірнеше эссе жазды, олар жазылған кезінде ерекше болды және Италияда әдеби сынның жаңа түрін бастаған болуы мүмкін. 1848 жылғы революция жасаған адамдар оның еңбегінде тәрбиеленді.

The ideas behind the French Revolution of 1789 gave a special direction to Italian literature in the second half of the 18th century. Love of liberty and desire for equality created a literature aimed at national objects, seeking to improve the condition of the country by freeing it from the double yoke of political and religious despotism. The Italians who aspired to political redemption believed it inseparable from an intellectual revival, and thought that this could only be effected by a reunion with ancient classicism. This was a repetition of what had occurred in the first half of the 15th century. Patriotism and classicism were the two principles that inspired the literature that began with Vittorio Alfieri. He worshipped the Greek and Roman idea of popular liberty in arms against tyranny. He took the subjects of his tragedies from the history of these nations and made his ancient characters talk like revolutionists of his time. The Arcadian school, with its verbosity and triviality, was rejected. His aim was to be brief, concise, strong and bitter, to aim at the sublime as opposed to the lowly and pastoral. He saved literature from Arcadian vacuities, leading it towards a national end, and armed himself with patriotism and classicism. It is to his dramas that Alfieri is chiefly indebted for the high reputation he has attained. The appearance of the tragedies of Alfieri was perhaps the most important literary event that occurred in Italy during the 18th century. Vincenzo Monti was a patriot too, and wrote the Pellegrino apostolico, the Bassvilliana and the Feroniade; Napoleon's victories caused him to write the Prometeo and the Musagonia; in his Fanatismo and his Superstizione he attacked the papacy; afterwards he sang the praises of the Austrians. Knowing little Greek, he succeeded in translating the Iliad in a way remarkable for its Homeric feeling, and in his Bassvilliana he is on a level with Dante. In him classical poetry seemed to revive in all its florid grandeur. Ugo Foscolo was an eager patriot, inspired by classical models. The Lettere di Jacopo Ortis, inspired by Goethe's The Sorrows of Young Werther, are a love story with a mixture of patriotism; they contain a violent protest against the Treaty of Campo Formio, and an outburst from Foscolo's own heart about an unhappy love affair of his. His passions were sudden and violent. To one of these passions Ortis owed its origin, and it is perhaps the best and most sincere of all his writings. The Sepolcri, which is his best poem, was prompted by high feeling, and the mastery of versification shows wonderful art. Among his prose works a high place belongs to his translation of the Sentimental Journey of Laurence Sterne, a writer by whom Foscolo was deeply affected. He wrote for English readers some Essays on Petrarch and on the texts of the Decamerone and of Dante, which are remarkable for when they were written, and which may have initiated a new kind of literary criticism in Italy. The men who made the revolution of 1848 were brought up in his work.

19 ғасыр: Романтизм және Рисорджименто

Романтикалық мектептің органы 1818 жылы Миланда құрылған Conciliatore журналы болды, оның құрамында Сильвио Пеллико, Людовико ди Бреме, Джовиле Скальвини, Томмазо Гросси, Джованни Берше, Самуэле Биава және Алессандро Манцони болды. Олардың барлығына, әсіресе Германияда, романтизм деп аталатын қозғалыстың идеялары әсер етті. Италияда әдеби реформа басқа бағытқа бұрылды. Реформаның басты бастамашысы Алессандро Манцони болды. Ол жаңа мектептің мақсаттарын айқындап, оның тарихи шындықты (il vero storico) және моральдық шындықты (il vero morale) табуға және бейнелеуге ұмтылатынын, мұның тек мақсат емес, әдеміліктің ең кең және мәңгілік көзі екенін айтты. Бұл – Манцониден бастап итальян әдебиетін сипаттайтын өнердегі реализм. "Құдалар" ("The Promessi Sposi") – оны өлмес еткен туынды. "Құдалар" әлемдік әдебиет шедеврлерінің қатарында саналады. Роман итальяндық Рисоргиментоның символы болып табылады, өзінің патриоттық мәселесі үшін де.

Дәуірдің ұлы ақыны Джакомо Леопарди болды. Ол сонымен қатар көрнекті прозашы да еді. Оның "Оперетта мораль" атты диалогтары мен эсселеріндегі адам тағдырына деген салқын және ащы күлкі оқырманды тітіркендіреді. Стильдің айқындығы, тілдің қарапайымдығы және ойдың тереңдігі соншалық, ол, мүмкін, Дантеден бері ең ұлы лирикалық ақын ғана емес, сонымен қатар итальян әдебиетінің ең кемелді проза жазушыларының бірі. Ол 19-шы ғасырдың ең радикалды және күрделі ойшылдарының бірі ретінде танылады, бірақ итальяндық сыншылар оны "мүлдем қарама-қарсы ұстанымдарды" білдіргеніне қарамастан, өзінің үлкен замандасы Алессандро Манцонимен жиі салыстырады. Оның поэзиясының күшті лирикалық сипаты оны еуропалық және халықаралық әдеби және мәдени кеңістікте маңызды тұлғаға айналдырды.

XIX ғасырдағы тарих және саясат

Өнерде реализм кеңінен тараған сайын, сынның оң методологиясы да оның қадамын басып өтті. Тарих білімді зерттеу рухына қайта оралды, бұл Giampietro Vieusseux Флоренцияда құрған «Archivio storico italiano», Carlo Troya-ның «Storia d'Italia nel medio evo» еңбегінде, Манцонидің өзінің «Sopra alcuni punti della storia longobardica in Italia» атты көрнекті трактатында және Michele Amari-дің «Vespri siciliani» тамаша тарихында көрінеді. 19 ғасырда ұлы суретшілер Леопарди мен Манцони, білімді ғалымдармен қатар, патриоттық әдебиет те пайда болды. Vieusseux 1820 жылы «Antologia» айлық журналын құрғанда нақты саяси мақсатқа ие болды. Оның «Итальян тарихи мұрағаты» (1842) – 1833 жылы Ресей үкіметінің іс-қимылына байланысты жабылып қойылған «Antologia» журналының басқаша формадағы жалғасы болды. 1848 жылғы саяси революцияға дейін және оның кезінде болған әдеби қозғалысты Giuseppe Giusti, Francesco Domenico Guerrazzi, Vincenzo Gioberti және Cesare Balbo төрт жазушы бейнелейді деуге болады. Giusti халық тілінде эпиграммалық сатиралар жазды. Guerrazzi зор беделге және ықпалға ие болды, бірақ оның 1848 жылға дейін құмарлықпен оқылған тарихи романдары көп ұзамай ұмытылып қалды. Gioberti – күшті полемикалық жазушы; «Primato morale e civile degli Italiani» сол заманның маңызды құжаты ретінде сақталады, ал «Gesuita moderno» – Италияда иезуиттерге қарсы жазылған ең ауқымды айыптама. Balbo тарихты мұқият зерттеген ғалым болды. Gioberti-дің алғашқы кезеңіндегідей, Balbo да азаматтық папалыққа және оның төрағалығымен итальян мемлекеттерінің федерациясына ұмтылды. Оның «Sommario della storia d'Italia» еңбегі – тамаша шолу.

19-20 ғасырлар аралығында

Рисоргиментодан кейін саяси әдебиеттің маңызы азайды. Бұл кезеңнің бірінші бөлігі әдебиеттің екі түрлі бағытымен сипатталады, екеуі де романтизмге қарсы болды. Бірінші бағыт - итальян мәдениетін шетелдік әсерлер арқылы, атап айтқанда Шарль Бодлер поэзиясы мен американдық жазушы Эдгар Аллан Поның шығармалары арқылы жаңаратуға тырысқан Scapigliatura. Екінші бағыт - бұл осы кезеңнің басты тұлғасы, романтиктердің жауыз қарсыласы және ежелгі метрді қалпына келтіруші және ақын ретінде үлкен, әдеби сыншы және тарихшы ретінде кем емес. Эмил Золаның ықпалы веризмде айқын көрінеді. Луиджи Капуана, бірақ ең бастысы Джованни Верга және оның негізгі өкілдері және веризм манифестінің авторлары болды. Капуана жалпы алғанда итальяндық веризмнің "манифесті" деп саналатын Джацинта романын жариялады. Позитивистік идеалдарға негізделген француз натурализмінен айырмашылығы, Верга мен Капуана қозғалыстың ғылыми табиғаты мен әлеуметтік пайдалылығы туралы талаптарды қабылдамады. Оның орнына декадентизм негізінен 19-шы ғасырдың аяғында Франция мен Англияның кейбір суретшілері мен авторларының декаденттік стиліне негізделген. Итальян нұсқасының негізгі авторлары Антонио Фогаццаро, Джованни Пасколи, ең танымал Myricae және Poemetti, және Габриэле Д'Аннунцио. Олар стильдік жағынан айырмашылықтарға қарамастан, ғылыми рационализмге қарсы ерекшелік пен ұтымдылықты жақтады. Габриэль д'Аннунцио ерекше ерекшелікпен өлең, драма және көркем әдебиеттер туғызды. Ол өзінің әдемілігімен ғана емес, еркіндігімен де ерекшеленетін кейбір ән мәтіндерімен бастады, ал бұл сипаттамалар ұзақ сериядағы өлеңдерде, пьесаларда және романдарында қайта пайда болды. Эдмондо де Амисис көркем әдебиетінен гөрі, моральдық шығармалары мен саяхаттарымен танымал. Әйел романдар жазушылардың ішінде Матильда Серао мен Грация Деледда танымал болды. Деледда 1926 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды.

After the Risorgimento, political literature became less important. The first part of this period is characterized by two divergent trends of literature that both opposed Romanticism. The first trend is the Scapigliatura, that attempted to rejuvenate Italian culture through foreign influences, notably from the poetry of Charles Baudelaire and the works of American writer Edgar Allan Poe. The second trend is represented by Giosuè Carducci, a dominant figure of this period, fiery opponent of the Romantics and restorer of the ancient metres and spirit who, great as a poet, was scarcely less distinguished as a literary critic and historian. The influence of Émile Zola is evident in the Verismo. Luigi Capuana but most notably Giovanni Verga and were its main exponents and the authors of a verismo manifesto. Capuana published the novel Giacinta, generally regarded as the "manifesto" of Italian verismo. Unlike French naturalism, which was based on positivistic ideals, Verga and Capuana rejected claims of the scientific nature and social usefulness of the movement. Instead Decadentism was based mainly on the Decadent style of some artists and authors of France and England about the end of the 19th century. The main authors of the Italian version were Antonio Fogazzaro, Giovanni Pascoli, best known for his Myricae and Poemetti, and Gabriele D'Annunzio. Although differing stylistically, they championed idiosyncrasy and irrationality against scientific rationalism. Gabriele d'Annunzio produced original work in poetry, drama and fiction, of extraordinary originality. He began with some lyrics distinguished no less by their exquisite beauty of form than by their licence, and these characteristics reappeared in a long series of poems, plays and novels. Edmondo de Amicis is better known for his moral works and travels than for his fiction. Of the women novelists, Matilde Serao and Grazia Deledda became popular. Deledda was awarded the 1926 Nobel Prize in Literature for her works.

Кішігірім жазушылар

Джованни Прати мен Алеардо Алеарди романтикалық дәстүрлерді жалғастырды. Басқа классикалық ақындар - Джузеппе Чиаррини, Артуро Граф, Гидо Маццони және Джованни Марради, олардың соңғы екеуі Кардуччидің арнайы шәкірттері ретінде қарастырылуы мүмкін. Энрико Панзаки жүрегінде әлі де романтикалық адам еді. Оллиндо Геррини (Лоренцо Стеккетти деген псевдониммен жазған) поэзиядағы веризмнің басты өкілі болып табылады. Оның алғашқы шығармалары "сцеса де скандал" алған болса да, ол көптеген ішкі құндылықтардың авторы. Альфредо Бакчелли мен Марио Раписарди - ерекшеліктердің эпикалық ақындары. Феличе Каваллоти - Марсия де Леониданың авторлығы. Диалекті жазушылардың арасында ұлы римдік ақын Джузеппе Джоачино Белли Ренато Фучини (Пиза) және Чезаре Паскарелла (Рим) сияқты көптеген мұрагерлерді тапты. Әйел ақындар арасында Ада Негри өзінің социалистік Fatalità және Tempeste шығармаларымен үлкен беделге ие болды; ал Энни Виванти сияқты басқалары Италияда жоғары бағаланды. Драматургтар арасында Пьетро Коза трагедияда, Фердинандо Мартини және Паоло Феррари комедияда ескі мектептерді білдіреді. Джузеппе Джакоза заманауи әдістерді қолданды. Көркем әдебиетте тарихи романс жағымсыз күйге түсті, дегенмен Эмилио Де Марки кейбір жақсы мысалдар келтірді. Интригалық романды Сальваторе Фарина өсірген.

ХХ ғасыр және одан кейінгі

XX ғасырдың басындағы маңызды жазушылардың қатарында "Зенонның санасы" (1923) романының авторы Итало Свево және 1934 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алған Луиджи Пиранделло бар. Ол прозалық шығармаларында шындықтың өзгеруін зерттеді. Федериго Тоцци – жақында ғана сыншылар тарапынан бағаланған және еуропалық романда экзистенциализмнің алға басушыларының бірі саналатын ұлы романист. Грация Деледда – сардиниялық жазушы, ол өзінің шығармаларында сардиния халқының өмірін, әдет-ғұрыптарын және дәстүрлерін бейнелеген. 1926 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды, бұл Италияның алғашқы және жалғыз әйел иегері болды. Сибилла Алерамо 1906 жылы "Аял" атты алғашқы романын жариялады. Бүгінде бұл роман Италияның ең көрнекті феминистік романы деп танылған. Оның шығармаларында автобиографиялық және ойдан шығарылған элементтер үйлеседі. Питигрилли – 1921 жылы ең танымал романы ("Кокаин") жарияланған Дино Сегренің псевдонимі. Оның есірткі және сексуалдық мәселелерді бейнелеуі үшін католик шіркеуі оны "тыйым салынған кітап" деп жариялады. Ол көптеген тілдерге аударылып, жаңа басылымдары шығып, классикаға айналды. Мария Мессина – сицилиялық жазушы, ол сицилия мәдениетіне ерекше назар аударды, оның басты тақырыбы – жас сицилиялық әйелдердің оқшаулануы мен қысымға ұшырауы болды. Өмірінде ол шамалы танымалдыққа ие болды, соның ішінде "La Mérica" үшін "Алтын медаль" сыйлығын алды. Оның автобиографиялық еңбегі "Жарақатты айқай" 1981 жылы жарық көрді және Антонио Фельтринелли сыйлығын жеңіп алды. Альба де Сеспедес – римдік кубалық-италиялық жазушы. Ол фашизмге қарсы күрескен және итальяндық қарсылық қозғалысына қатысқан. Игнацио Силоне "Фонтамара" (1933) романын жер аударылуда жариялады, ал Элио Витторини "Сицилиядағы әңгіме" (1941) романын жариялағаннан кейін түрмеге қамалды. Бұл қозғалысқа 1930-1940 жылдары әлеуметтік саналы американдық және британдық жазушылардың аудармалары зор әсер етті, атап айтқанда Эрнест Хемингуэй, Уильям Фолкнер, Джон Стейнбек, Джон Дос Пассос және т.б.; олардың шығармаларын аударған Витторини мен Чезаре Павезе кейіннен осы қозғалыстың танымал романистеріне айналды. Соғыстан кейін бұл ағым қарқынды дамып, "Неореализм" деп аталды; Марксизм мен соғыс тәжірибесі соғыстан кейінгі авторлар үшін шабыт көзіне айналды. Моравиа "Конформист" (1951) және "Ла Чочара" (1957) романдарын жазды, ал Павезедің ең танымал шығармасы "Ай мен өрт" (1949) болды; Примо Леви Аушвицтегі өмірін "Егер бұл адам болса" (1947) романында суреттеді; басқа жазушылардың арасында Карло Леви болды, ол оңтүстік Италиядағы саяси қуғын-сүргін тәжірибесін "Христос Эболиде тоқтады" (1951) романында көрсетті; Курцио Малапарте, "Капут" (1944) және "Терең" (1949) романдарында Шығыс майданындағы және Неапольдегі соғыс туралы жазды; Пьер Паоло Пазолини, сонымен қатар ақын және кинорежиссер, римдік маргиналды топтардың өмірін "Жас жігіттер" (1955) романында бейнеледі; және Коррадо Альваро. Дино Буззати фантастикалық және аллегориялық шығармалар жазды, сыншылар оны Кафка мен Бекетпен салыстырды. Итало Кальвино "Аталарымыз" (1952-1959) трилогиясында фантастикаға және "Егер қысқы түні саяхатшы болса" (1979) романында постмодернизмге бет бұрды. Карло Эмилио Гадда эксперименталды "Via Merulana-дағы жаман бұрқұтылу" (1957) романының авторы болды. Джузеппе Томази ди Лампедуза тек бір роман – "Леопард" (1958) жазды, бірақ ол итальян әдебиетіндегі ең танымал романдардың бірі болып табылады; ол 19 ғасырдағы сицилиялық дворянның өмірін көрсетеді. Леонардо Скиашиа "Сыртқы құс күні" (1961) романымен көпшіліктің назарына ілікті, ол қазіргі сицилиялық қоғамда мафияның жемқорлығының кең ауқымын ашты. Соңғы жылдары Умберто Эко ортағасырлық детективтік романы "Розаның аты" (1980) арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Дасия Марани – қазіргі итальян әдебиетіндегі ең табысты әйел жазушылардың бірі. Оның романдары Италиядағы әйелдердің жағдайына арналған, ал кейбір шығармаларында әйелдер өздері мен қоғам үшін қандай өзгерістер жасай алатыны туралы айтады. Алдо Бузи де қазіргі итальян жазушыларының маңыздыларының бірі. Оның роман, эссе, саяхат кітаптары мен нұсқаулықтары қазіргі қоғамды, әсіресе итальяндық қоғамды егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол сонымен қатар шебер аудармашы ретінде де танымал.

Important early 20th century writers include Italo Svevo, the author of La coscienza di Zeno (1923), and Luigi Pirandello (winner of the 1934 Nobel Prize in Literature), who explored the shifting nature of reality in his prose fiction and such plays as Sei personaggi in cerca d'autore (Six Characters in Search of an Author, 1921). Federigo Tozzi was a great novelist, critically appreciated only in recent years, and considered one of the forerunners of existentialism in the European novel. Grazia Deledda was a Sardinian writer who focused on the life, customs, and traditions of the Sardinian people in her works. In 1926 she won the Nobel Prize for literature, becoming Italy's first and only woman recipient. Sibilla Aleramo published her first novel, Una Donna (A Woman) in 1906. Today the novel is widely acknowledged as Italy's premier feminist novel. Her writing mixes together autobiographical and fictional elements. Pitigrilli was the pseudonym of Dino Segre who published his most famous novel (cocaine) in 1921. Due to his portrayal of drug use and sex, the Catholic Church listed it as a "forbidden book." It has been translated into numerous languages, reprinted in new editions, and has become a classic. Maria Messina was a Sicilian writer who focused heavily on Sicilian culture with a dominant theme being the isolation and oppression of young Sicilian women. She achieved modest recognition during her life including receiving the Medaglia D'oro Prize for "La Mérica". Her autobiographical work, Un Grido Lacerante, was published in 1981 and won the Antonio Feltrinelli prize. Alba de Céspedes was a Cuban Italian writer from Rome. She was an anti Fascist and was involved in the Italian Resistance. Ignazio Silone published Fontamara (1933) in exile; Elio Vittorini was put in prison after publishing Conversazione in Sicilia (1941). The movement was profoundly affected by the translations of socially conscious U. S. and English writers during the 1930s and 1940s, namely Ernest Hemingway, William Faulkner, John Steinbeck, John Dos Passos and the others; the translators of their works, Vittorini and Cesare Pavese, would later become acclaimed novelists of the movement. After the war, the movement began rapidly developing and took the label "Neorealism"; Marxism and the experiences of the war became sources of inspiration for the postwar authors. Moravia wrote the novels The Conformist (1951) and La Ciociara (1957), while The Moon and the Bonfires (1949) became Pavese's most recognized work; Primo Levi documented his experiences in Auschwitz in If This Is a Man (1947); among the other writers were Carlo Levi, who reflected the experience of political exile in southern Italy in Christ Stopped at Eboli (1951); Curzio Malaparte, author of Kaputt (1944) and The Skin (1949), novels dealing with the war on the Eastern Front and in Naples; Pier Paolo Pasolini, also a poet and a film director, who described the life of the Roman lumpenproletariat in The Ragazzi (1955); and Corrado Alvaro. Dino Buzzati wrote fantastic and allegorical fiction that critics have compared to Kafka and Beckett. Italo Calvino also ventured into fantasy in the trilogy I nostri antenati (Our Ancestors, 1952–1959) and post modernism in the novel Se una notte d'inverno un viaggiatore (If on a Winter's Night a Traveller, 1979). Carlo Emilio Gadda was the author of the experimental Quer pasticciaccio brutto de via Merulana (1957). Giuseppe Tomasi di Lampedusa wrote only one novel, Il Gattopardo (The Leopard, 1958), but it is one of the most famous in Italian literature; it deals with the life of a Sicilian nobleman in the 19th century. Leonardo Sciascia came to public attention with his novel Il giorno della civetta (The Day of the Owl, 1961), exposing the extent of Mafia corruption in modern Sicilian society. More recently, Umberto Eco became internationally successful with the Medieval detective story Il nome della rosa (The Name of the Rose, 1980). Dacia Maraini is one of the most successful contemporary Italian women writers. Her novels focus on the condition of women in Italy and in some works she speaks to the changes women can make for themselves and society. Aldo Busi is also one of the most important Italian contemporary writers. His extensive production of novels, essays, travel books and manuals provides a detailed account of modern society, especially the Italian one. He is also well known as a refined translator.

Балалар әдебиеті

Италияда балалар әдебиеті ұзақ уақыттан бері қалыптасқан. 1634 жылы Италиядан шыққан "Пентамерон" Еуропа халық ертегілерінің алғашқы ірі жинағы болып жарияланды. Пентамерон - бұл "Қоңырауқұлақ" әңгімесінің алғашқы әдеби еуропалық нұсқасы. Авторы, Джанбатиста Базиле, көптеген еуропалық ертегілердің ең көне жазбаларын қамтитын ертегілер жинақтарын жасады. 1550 жылдары Джованни Франческо Страпарола "Страпароланың әзіл-сықақ түндері" атты шығармасын шығарды. Бұл кітап еуропалықтардың алғашқы ертегі кітабы деп аталып, ересектерге арналған болса да, 75 әңгімеден тұрады. Джулио Чезаре Кроче де балалардың қызығушылығын қозғайтын әңгімелерден кітаптар жазды. 1883 жылы Карло Коллоди "Пиноккионың оқиғалары" атты алғашқы итальяндық фантастикалық романы жазды. Сол жылы "Италияның жастары үшін ең үздік оқиғалар жазушысы" болып табылатын Эмилио Салгари алғаш рет "Сандоканды" жариялады. XX ғасырда итальяндық балалар әдебиетін "Il romanzo di Cipollino" кітабының авторы Джанни Родари, "Жулиан Қоян" және "Ольга Булақтың" авторы Николетта Коста сияқты жазушылар білдірді.

Әйел жазушылар

Италиялық әйел жазушылар академиялық ортада әрқашан аз қамтылған. Соңғы жылдары әйелдердің академиялық стипендияға қатысуы өсті, бірақ өкілдік әлі де тең емес. Италиялық әйел жазушыларды сыншылар алғаш рет 1960 жылдары мойындады, ал 1970 жылдары көптеген феминисттік журналдар пайда болды, бұл оқырмандардың олардың шығармаларына қолжетімділігін және олардың шығармалары туралы хабардарлығын арттырды. Италиялық әйел жазушылардың шығармашылығы бір мезгілде прогрессивті де, терең де; әйелдердің психикасын зерттеу, Италиядағы әйелдердің әлеуметтік және экономикалық жағдайын сындау және "еркек әлемінде" теңдікке жету үшін табанды күресті бейнелеу арқылы олар әдебиеттегі әйелдердің дәстүрлі бейнелерін талқандады. Бұл парақ итальяндық феминизмнің өрлеуінде маңызды рөл атқарды, өйткені әйелдерге өз көзқарастарын білдіруге мүмкіндік берді. Көркем әдебиет оқу мен жазу әйелдер үшін қоғамдағы өз орнын табудың ең оңай жолы болды. Италиялық соғыс романдары, мысалы, Альба де Сеспедестің "Далла парте ди лей" (1949) романы әйелдердің оянуын сол кездегі саяси шындыққа сүйенеді. Итальяндық әйел жазушылардың кейінгі психологиялық және әлеуметтік романдары итальяндық қоғамдағы әйелдердің өсіп-жетілуінің қиын процесін зерттейді. Мысалы, Мария Мессинаның "La casa nel vicolo" (1989) және Лаура Ди Фальконың "Paura di giorno" (1954) шығармалары.

Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алған итальяндықтар

Жыл жеңімпазы 1906 жылы Гиосуэ Кардуччи "Түсіндіріліп оқыған терең білімін және сын зерттеулерін ғана емес, ең бастысы шығармашылық энергиясына, стильдің жаңалығына және лирикалық күш-қуатына құрмет ретінде, бұл оның поэтикалық шедеврлеріне тән". 1926 Грация Деледда "Оның идеалистік рухтан туған жазулары үшін, олар туылған аралдағы өмірді пластикалық нақтылықпен бейнелейді және жалпы адамзаттың проблемаларымен тереңдікпен және жанашырлықпен айналысады". 1934 Луиджи Пиранделло "Драмалық және сахналық өнерді батыл және тапқыр қайта жаңғыртуы үшін". 1959 Сальваторе Квасимодо "Біздің заманымыздағы өмірдің қайғылы тәжірибесін классикалық отпен білдіретін лирикалық поэзиясы үшін". 1975 Евгенио Монтале "Өзінің ерекше поэзиясы үшін, ол үлкен көркемдік сезімталдығымен, адамгершілік құндылықтарды өмірге көзқарасы белгісімен түсіндіруде". 1997 Дарио Фо "Орта ғасырдағы шумақтарға еліктеп, билікті қорлап, қанаушылардың қадір-қасиетін қорғаған".