Кіріспе

Танымды зерттеу мінез-құлыққа қалай әкелетіні.

Мінез-құлық ғылымдары организмдер ішіндегі танымдық процестерді және табиғи ортада организмдер арасындағы мінез-құлықтық өзара әрекеттесуді зерттейді. Ол адам және жануарлар мінез-құлқын табиғи бақылау, бақыланатын ғылыми тәжірибелер және математикалық модельдеу арқылы жүйелі талдау мен зерттеуді қамтиды. Ол қатаң формулировкалар мен бақылаулар арқылы негізді, объективті қорытындыларға жетуге тырысады. Мінез-құлық ғылымдарының мысалдарына психология, психобиология, криминология, антропология, социология, экономика және когнитивтік ғылымдар жатады. Жалпы алғанда, мінез-құлық ғылымы қоғамға және оның қоғамға тигізетін әсеріне қатысты адам мінез-құлқының жалпылама ережелерін табуға бағытталған.

Әдептану ғылымдарының пәндері

Мінез-құлық ғылымы әлеуметтік ғылымның үш саласынан құралады: антропология, психология және социология. Мінез-құлық ғылымы – осы үш саланың бірінде біріккен сирек ғылымдардың бірі. Мінез-құлық ғылымы антропологтардың, психологтардың және социологтардың маңызды зерттеулерін пайдаланып адам мінез-құлқына қатысты зерттеулер жүргізеді. Мінез-құлық ғылымының мамандары әлеуметтік ғылымның үш саласының негізін қалаған түрлі әдістерді қолданады, бұл адам мінез-құлқын зерттеуге көмектеседі. Адам мінез-құлқы – үздіксіз дамитын және әлі толыққанды түсінілмеген мәселе. Мінез-құлық ғылымы адам мінез-құлқының мәніне жете білуге және оның алдына қойған мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған.

Санаты

Мінез-құлық ғылымдары екі кең санатқа бөлінеді: нейрологиялық ақпараттық ғылымдар және әлеуметтік қарым-қатынас ғылымдары. Ақпаратты өңдеу ғылымдары, организмнің әлеуметтік ортадағы қызмет етуі және тіршілік етуі үшін, когнитивтік бірліктердің әлеуметтік ортадан келетін күйзелістерді ақпараттық өңдеу арқылы шешім қабылдау, әлеуметтік бағалау және әлеуметтік қабылдау процестерімен айналысады. Осыған психология, когнитивтік ғылым, мінез-құлықты талдау, психобиология, нейрондық желілер, әлеуметтік таным, әлеуметтік психология, семантикалық желілер, этиология және әлеуметтік нейробиология жатады. Ал қарым-қатынас ғылымдары әлеуметтік жүйедегі организмдер немесе когнитивтік бірліктер арасындағы қарым-қатынастар, өзара әрекеттесу, байланыс желілері, ассоциациялар және қарым-қатынас стратегияларымен немесе динамикасымен айналысады. Бұларға социологиялық әлеуметтік психология, әлеуметтік желілер, динамикалық желілерді талдау, агенттік модельдеу, мінез-құлықты талдау және микромодельдеу сияқты салалар кіреді.

Әлеуметтану

Социология – қоғамды ғылыми тұрғыдан зерттеу, оның ішінде мәдениет, әлеуметтік қарым-қатынастар мен өзара әрекеттесуді қамтиды. Ол әлеуметтік үлгілер мен процестерді зерттеу және талдауды, сондай-ақ әлеуметтік ортаның біздің ойларымызға, сезімдерімізге және мінез-құлқымызға тигізетін әсерін зерттеуді де қамтиды. Социологияның негізгі мақсаты – қоғамның қозғалысын түсіну. Осы түсінік арқасында адамдар қоғамға ықпал етуге және оның ішінде бағдалануға мүмкіндік алады, сонымен қатар өздерін жақсырақ танып-біледі. Бұл білім шешім қабылдауда да маңызды роль атқарады.

Антропология

Антропологияда қолданылатын зерттеу бағыттары мен әдістері, мінез-құлық ғылымдарына адам мінез-құлқына ықпал ететін мәдени, орталық және биологиялық факторларды толыққанды түсінуге мүмкіндік береді. Этнография – антропологтар жасаған зерттеу әдісі, ол адамдардың өз ортасындағы әлеуметтік мінез-құлқының бірінші қолданбалы бақылаулар, сұхбаттасулар және қатысушы бақылау арқылы зерттелуін қамтиды. Этнографиялық әдіс арқылы жиналған деректер көбінесе сапалық болып табылады, бірақ олар топтың ішіндегі адамдардың көзқарасын көрсететін маңызды контекстке ие. Антропологтар қазіргі таңда цифрлық кеңістіктегі зерттеулерін жүргізеді. Қоғамның мінез-құлқы – үкімет, денсаулық сақтау және сауда салаларындағы ұйымдармен цифрлық түрде тіркелетін деректер. Ракенштейн мен Шуль бұл құбылысты әлемнің дерекке айналуы деп атады. Фитнес және ұялы құрылғылардың дамуымен антропологтар көп мөлшердегі сандық деректерді жинау және жеке тұлғалар мен деректерді жинау орындарынан деректерді талдау арқылы мінез-құлықты зерттей алады. Антропологтар мінез-құлыққа қатысты деректер үлгілерін алу үшін үлкен деректер жиынтықтарында алгоритмдерді қолдануды қабылдады. Олар әлеуметтік желілердің пайдаланушыларының қызметін зерттейді, осы платформаларды пайдаланатын ұқсас ойлы адамдардың жаңа топтарды қалай құратынын түсіну үшін. Антропологтар болашақта антропологиялық зерттеулер жүргізу үшін Жасанды интеллекттің (ЖИ) көмегіне үміттенеді. Алайда, қазіргі уақытта ЖИ антропологиялық көзқараспен деректерді толыққанды талдауға қабілетсіз.

Психология

Көптеген адамдар мінез-құлық ғылымының қаншалықты кең ауқымды екенін білмейді, ал психология – оның көптеген салаларының тек бірі ғана. Мінездік психология теориясы адамның ортасы оның ой-өрісі мен мінез-құлқын қалай өзгерте алатынын сипаттайды. Бұл идеяның дұрыстығын тексеру үшін бірнеше зерттеулер жүргізілді, нәтижелері көптеген адамдардың мінез-құлқының олардың айналасындағы ортаға және кіммен бірге екеніне байланысты өзгеретінін көрсетті. Ақыл-ой, көрінетін шағын өзгерістерге жауап ретінде ойлау процесін өзгертеді, бірақ бұл өзгерістердің маңызды еместігі туралы пікір жаңылыс. Психология, баршамызға мәлім, ақыл мен мінез-құлықты зерттейді. Джон А. Миллс бізге мінездік теорияның күрделілігін ұғынуға көмектесті және жеке ақылдың қалай жұмыс істейтінін түсіндіретін когнитивтік психологияны зерттеуге мүмкіндік берді. Осы жаңа түсініктер мінез-құлық ғылымындағы психологияны түсінуімізге әсер етті. Енді біз жеке мінез-құлықтар әртүрлі болғанымен, олардың барлығы бірдей нәтижеге алып келетінін білеміз. Миллс айтқандай, бұл мінездік теория алғаш рет жануарларға, содан кейін адамдарға қатысты сынақтан өтті, ортаның өзгеруіне байланысты мінездің өзгеруінің нәтижелері шамамен бірдей болды. Сонымен қатар, ол осы кітабында ана мен қыз арасындағы қарым-қатынас мысалын келтірді, ол психологияның іс жүзіндегі көрінісін көрсетеді. Сенімді қарым-қатынас құру үшін өзара жауапкершілікке негізделген қарым-қатынасты дамыту қажет. Осы мысалдан біз адам ретінде өсіп-жетілгенде, кездесетін әрбір қарым-қатынастың сенімділігі мен дамуын қажет ететініміз анық көрінеді. Ақыл-ойдың табиғаты үнемі өзгеріп отыратындықтан, мінез-құлық ғылымы мен психология арасындағы қарым-қатынастың қазіргі зерттеулерін толық түсіну өте маңызды.

Адамның мінез-құлқы туралы ғылымның болашағы

Ғылымның нақты болашағын толықтай болжау мүмкін болмағандықтан, Скиннер болжамды болашақ бағыттарына жарық түсірді, бірақ оған қарсы пікір білдіретін зерттеулер де бар. Ченс мінез-құлық ғылымдары мен технологиясын қоғамдық адам дамуын жақсарту және жаһандық және мәдени мәселелерді шешу құралы ретінде қолдады. Бірте-бірте бұл оңтайлылық, мінез-құлық ғылымының осындай мәселелерді уақтылы шешудің және көптеген апаттардың алдын алудің қаншалықты қиын екенін көрсеткенін түсінуге ұласты. Ченс ірі масштабты, тиімді проблемаларды шешуге кедеріс келтіретін мінез-құлық жағдайларын анықтады. Робила жасанды интеллект, машиналық оқыту және үлкен деректер сияқты қазіргі заманғы технологияларды пайдаланып, мінез-құлық үлгілерін үлкен масштабта зерттеу мен түсінудің мінез-құлық ғылымына көмектесуі/зерттеулерін дамытуға болатынын түсіндіреді. Виртуалды шындық/жасанды интеллект сияқты инновациялық технологияларды қолдана отырып, жаңа емдеулер мен араласулар жасау да мінез-құлық ғылымының болашағына пайдалы болады. Бұл ұғымдар мінез-құлық ғылымының болашақта таңдап алатын көптеген жолдардың тек бір көрінісі ғана.

Қолданбалар

Мінез-құлық ғылымдарының негізгі салаларынан алынған білімдер әртүрлі қолданбалы ғылымдар арқылы зерттеледі және күнделікті өмір мен бизнес аясында қолданылады. Мысалы, тұтынушы мінез-құлымы – бұл тұтынушылардың тауарлар мен қызметтерді сатып алу кезіндегі шешім қабылдау процесін зерттеу. Ол тұтынушылардың проблемаларды қалай анықтайтынын және оларға қалай шешімдер табатынын зерттейді. Мінез-құлық ғылымы осы зерттеуде тұтынушылардың сатып алу үрдістерін, осы шешімдерге әсер ететін факторларды және осы үрдістерді қалай пайдалануға болатынын қарастыру арқылы қолданылады. Ұйымдық мінез-құлық – бұл мінез-құлық ғылымын бизнес ортасында қолдану. Ол қызметкерлерді не нәрсе ынталандыратынын, оларды қалай тиімдірек жұмыс істеуге жетелеуге болатынын, осы мінез-құлыққа қандай факторлар әсер ететінін және компанияның мақсаттарына жету үшін осы үрдістерді қалай пайдалануға болатынын зерттейді. Менеджерлер көбінесе өз қызметкерлерін тиімді басқару үшін ұйымдық мінез-құлықты пайдаланады. Психология және экономика салаларынан алынған білімдерді пайдалану арқылы мінез-құлық ғылымын адамдардың денсаулыққа қатысты шешімдерді қалай қабылдайтынын түсінуге және, нәтижесінде, жоғалтудан қашу, жағдайды дұрыс бағалау, бастапқы параметрлер, ынталандырулар және басқа да шаралар арқылы аурудың салмағын азайтуға болады. Мінез-құлық ғылымының басқа да қолданбалы салаларына операциялық зерттеулер және медиа психологиясы жатады.

Әлеуметтік ғылымдардан ажырату

Мінез-құлық ғылымдары мен әлеуметтік ғылымдар – өзара байланысты салалар болып табылады, олардың екеуі де мінез-құлықтың жүйелі процестерін зерттейді, бірақ мінез-құлықтың әртүрлі өлшемдерін ғылыми түрде талдау деңгейінде ерекшеленеді. Мінез-құлық ғылымдары әлеуметтік жүйедегі организмдер арасындағы шешім қабылдау процесі мен коммуникация стратегияларын зерттеу үшін эмпирикалық деректерді абстрактілендіреді. Бұл салалар психология, әлеуметтік нейроғылым, этиология және когнитивтік ғылымдарды қамтиды. Керісінше, әлеуметтік ғылымдар әлеуметтік жүйенің процестерін зерттеу үшін, жеке тұлға мен топтардың құрылымдық бейімделуіне әлеуметтік ұйымның тигізетін әсері арқылы көзқарас ұсынады. Оларға әдетте социология, экономика, халық денсаулығы, антропология, демография және саяси ғылымдар кіреді. Бұл ғылымдардың көптеген тармақтары мінез-құлық және әлеуметтік ғылымдар арасындағы шекараны сынап көреді. Мысалы, саяси психология және мінез-құлық экономикасы, саяси ғылым мен экономиканың негізгі салалары жүйелік және институционалдық факторларға басымдық бергенімен, мінез-құлықтық тәсілдерді пайдаланады.

Таңдалған библиография

Джордж Деверо: жүріс-тұрыстық ғылымдардағы алаңдаушылықтан әдістемеге дейін, Гаага, Париж. Mouton & Co, 1967.
E. D. Klemke, R. Hollinger және A. D. Kline (ред.), (1980). Ғылым философиясының кіріспе оқулары. Prometheus Books, Нью-Йорк. Neil J. Smelser және Paul B. Baltes (ред.) (2001). Әлеуметтік және жүріс-тұрыстық ғылымдардың халықаралық энциклопедиясы, 26 томдық. Оксфорд: Elsevier. Mills, J. A. (1998). Бақылау: жүріс-тұрыстық психология тарихы. Нью-Йорк университетінің баспасы.