Эдмунд Госс: Ағылшын ақыны, жазушысы және сыншысы

Кіріспе

Ағылшын ақыны, жазушысы және сыншысы (1849–1928)

Сэр Эдмунд Уильям Госс (/gɒs/; 21 қыркүйек 1849 – 16 мамыр 1928) – ағылшын ақыны, жазушысы және сыншысы. Ол Плимут ағайындары деп аталатын шағын протестанттық сектада қатаң тәрбиеленді, бірақ бұл сенімнен түбірлі бас тартты. Оның "Әке мен Ұл" кітабындағы балалық шағы туралы әңгімесі алғашқы психологиялық биография ретінде танылды. Оның мүсінші Хамо Торникрофтпен достығы Виктория дәуірінің соңындағы мүсін өнерінің тарихшысы ретінде сәтті мансапқа бастады. Ол Генрик Ибсеннің туындыларын аудару арқылы осы драматургтің Англияда танымалдығын арттырды, сондай-ақ Сароджини Найду, У. Б. Йейтс және Джеймс Джойстің шығармашылық жолына көмектесті. Ол сонымен қатар Кембридж университетінде ағылшын әдебиетінен лекция оқыды.

Ерте өмір

Госс Филип Генри Госс пен Эмили Боустың ұлы болды. Оның әкесі – натуралист, ал анасы – бірнеше поэзия кітаптарын жариялаған суретші. Екеуі де Плимут ағайындары деп аталатын шағын протестанттық сектаға берілгендік танытты. Оның балалық шағы бастапқыда бақытты болды, олар жаздарын Девонда өткізді, онда оның әкесі теңіз аквариумына деген қызығушылықты тудырған идеяларды дамытты. Сегіз жасында анасы кеуде безінің қатерлі ісігінен қайтыс болғаннан кейін және олар Девонға көшкеннен кейін, оның әкесімен қарым-қатынасы әкесінің одан діни дәстүрін жалғастыруын күтуімен шиеленісе бастады. Госс интернатқа жіберілді, онда ол әдебиетке деген қызығушылығын дамыта бастады. 1860 жылы оның әкесі терең дінге берілген квакер Элиза Брайтвенге (1813–1900) қайта үйленді, оның інісі Томас Эдмундты банкир болуға ынталандыруға тырысты. Кейін ол өзінің балалық шағы туралы «Әке мен бала» атты кітабында айтып берді, ол психологиялық біографияның алғашқы үлгісі деп есептеледі. 18 жасында Лондондағы Британ мұражайында жұмыс істеген кезде ол әкесінің ықпалынан ажырап, ересек өмірге қадам басты. Госс қайтыс болғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, оның жарияланған ойлары мен әкесі туралы жазбаларына негізделген зерттеу олардың әртүрлі дәрежеде «қателерге, бұрмалауларға, қайшылықтарға, негізсіз талаптарға, қате түсіндірулерге, жазба деректерді дұрыс пайдаланбауға және тақырыпты білмеуге» толы екенін көрсетті. Элиза Госсенің інісі Джордж Брайтвен, Элиза Брайтвеннің күйеуі (1830–1906), натуралист және автор, оның алғашқы кітабы 1890 жылы жарық көрді. Элиза Брайтвеннің қайтысынан кейін Эдмунд Госс оның екі өлімнен кейінгі еңбегін – «Жаратылыспен соңғы сағаттар» (1908) және «Элиза Брайтвен, натуралисттің өмірі мен ойлары» (1909) кітаптарын жариялауға көмектесті, екеуі де В. Х. Чессонмен өңделді, ал соңғы кітапқа Госс кіріспе мен қорытынды жазды. Госс Энни Морганның екінші туысы болды, ол да қатаң Плимут ағайындары тәрбиесінде өскен, дәрігер Александр Воға үйленген (1840–1906) және Артур Воның анасы, жазушылар Алек Во мен Эвелин Воның әжесі болды.

Gosse was the son of Philip Henry Gosse and Emily Bowes. His father was a naturalist and his mother an illustrator who published a number of books of poetry. Both were deeply committed to a small Protestant sect, the Plymouth Brethren. His childhood was initially happy as they spent their summers in Devon, where his father was developing the ideas that gave rise to the craze for the marine aquarium. After his mother died of breast cancer when he was eight and they moved to Devon, his life with his father became increasingly strained by his father's expectations that he should follow in his religious tradition. Gosse was sent to a boarding school where he began to develop his own interests in literature. In 1860, his father remarried the deeply religious Quaker spinster Eliza Brightwen (1813–1900), whose brother Thomas tried to encourage Edmund to become a banker. He later gave an account of his childhood in the book Father and Son, which has been described as the first psychological biography. At the age of 18 and working in the British Museum in London, he broke away from his father's influence in a dramatic coming of age. Nearly a century after Gosse's death, a study based on his published remarks and writings about his father concluded that, in varying degrees, they are "riddled with error, distortion, contradictions, unwarranted claims, misrepresentation, abuse of the written record, and unfamiliarity with the subject." Eliza Gosse's brother George Brightwen was the husband of Eliza Brightwen née Elder (1830–1906), a naturalist and author, whose first book was published in 1890. After Eliza Brightwen's death, Edmund Gosse arranged for the publication of her two posthumous works, Last Hours with Nature (1908) and Eliza Brightwen, the Life and Thoughts of a Naturalist (1909), both edited by W. H. Chesson, and the latter book with an introduction and epilogue by Gosse. Gosse was second cousin of Annie Morgan, also of strict Plymouth Brethren upbringing, who married physician Alexander Waugh (1840–1906) and was mother of Arthur Waugh and grandmother to the writers Alec Waugh and Evelyn Waugh.

Мансап

Госс өзінің мансабын 1867 жылдан бастап Британ музейінде әнші-жазушы Тео Марциалспен бірге кітапханашының көмекшісі болып бастады, бұл қызметке оның әкесіне қол жеткізуге Чарльз Кингсли көмектесті. Досы Джон Артур Блейкимен бірге жарыққа шығарған алғашқы поэзия кітабы оны Рафаэльге дейінгі бауырластықпен таныстырды. 1872–74 жылдары Дания мен Норвегияға сапар шегіп, Ханс Кристиан Андерсен мен Фредерик Палудан Мюллермен кездесті, бұл сапарлар «Cornhill Magazine» журналында Хенрик Ибсен мен Бьёрнстьерне Бьёрнсон туралы жазған рецензияларының арқасында оған жариялылық әкелді. Ол көп ұзамай түрлі басылымдарда скандинавия әдебиетін талқылай бастады. Альфред, Лорд Теннисонмен танысып, Роберт Браунинг, Алгернон Чарльз Суинберн, Томас Харди және Генри Джеймспен дос болды. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы жеке поэзия жинағын – «Виола мен флейта» (1873) және сындық еңбегін – «Солтүстік Еуропа әдебиетін зерттеулер» (1879) жариялады. Госс пен Роберт Луис Стивенсон алғаш рет жасөспірім шағында кездесіп, 1879 жылдан кейін Стивенсон Лондонға келген сайын Госс пен оның отбасында тұратын. 1875 жылы Госс Сауда кеңесінде аудармашы болып жұмыс істеді, бұл қызметті 1904 жылға дейін атқарып, оған жазуға уақыт берді, сондай-ақ үйленуге және отбасын құруға мүмкіндік жасады. 1884 жылдан 1890 жылға дейін Госс Кембридж университетінің Тринити колледжінде ағылшын әдебиетінен лекция оқыды, өзінің академиялық білімі жетілмегеніне қарамастан. Кембридж университеті оған 1886 жылы құрметті магистр дәрежесін берді, ал Тринити колледжі 1889 жылы «Кеңес бұйрығымен» оны ресми түрде мүшелікке қабылдады. 1884 жылы ол Америкада сәтті лекциялық тур жасады және көптеген спикерлер мен комитеттердің құрамында болды, сонымен қатар сындық еңбектерді, поэзия мен тарихты жариялады. 1880-ші жылдары ол мүсік өнеріндегі маңызды сыншылардың біріне айналды (негізінен «Saturday Review» үшін жазды), мүсінші Хамо Торникрофтпен жақын достығы оның қызығушылығын ояртты. Госс 1894 жылы «The Art Journal» журналында төрт бөлімнен тұратын серияда Виктория дәуірінің соңындағы мүсік өнерінің қайта жандануының тарихын жазды, бұл қозғалысты «Жаңа мүсік» деп атады. 1904 жылы ол Лордтар палатасы кітапханасының кітапханашысы болды, зейнеткерлікке шыққан 1914 жылға дейін үлкен ықпалға ие болды. Ол «The Sunday Times» газетіне жазды және Томас Грей, Уильям Конгрев, Джон Донн, Джереми Тейлор және Ковентри Патмор туралы сарапшы болды. Ол сондай-ақ Хенрик Ибсеннің туындыларын британдық жұртшылыққа таныстыруға үлкен үлес қосты. Госс пен Уильям Арчер «Хедда Габлер» және «Мастер-құрылысшы» пьесаларын аудару үшін бірлесіп жұмыс істеді, бұл екі аударма 20-шы ғасырда қойылды. Госс пен Арчер, Джордж Бернард Шоупен бірге, ағылшын тілді көрермендер арасында Ибсеннің пьесаларын танымал етуге ең көп жауапты әдеби сыншылар болды. Госс 1910 жылы У.Б. Йейтс пен 1915 жылы Джеймс Джойс сияқты екі ирланд жазушысына қаржылай көмек көрсетуде маңызды рөл атқарды, бұл оларға таңдаған мансаптарын жалғастыруға мүмкіндік берді. Оның ең танымал кітабы – Плимут ағайындарынан шыққан әкесі Филиппен болған қиын қарым-қатынасы туралы автобиографиялық «Әке мен бала» кітабы, оны Денис Поттер теледидар үшін драматизациялады. 1907 жылы анонимді түрде жарық көрген бұл кітап, Джордж Мур және басқалардың ықпалымен, ол өзінің өткені туралы көбірек жазуға шақырылғаннан кейін, табиғатты зерттеуші әкесі туралы жазған өмірбаянына жалғас болды. Дегенмен, тарихшылар оның психологиялық түсінігі мен әдеби шеберлігіне қарамастан, Госс өзінің және ата-анасының өміріндегі нақты фактілермен кейде қайшы келетін баяндама жасайтынын ескертеді. Өмірінің соңғы жылдары ол өзінің өмірлік досы Хамо Торникрофттың немере інісі Зигфрид Сассонға үлкен әсер етті. Сассонның анасы Госс әйелі Элленнің досы болды. Госс сондай-ақ Альгернон Чарльз Суинберн, Джон Аддингтон Саймондс және Андре Жид сияқты тұлғалармен тығыз байланыста болды. Оның тағы бір еңбегі – «Күзгі бақ» (The Autumn Garden), оны 1908 жылы Лондондық Уильям Хайнеман баспасы жариялады. Кітапта: Проэма, Ойлануға арналған лирика, Сонеттер, Розалар туралы жырлар, Еске алулар мен жазулар, Мейрамдарға арналған өлеңдер, Парафраздар және Күзгі бақтағы соңғы эпилог кіреді. Оның ішінде 50-ден астам жеке туынды бар. Ол 1911 жылғы «Британ энциклопедиясының» әдеби редакторы болды.

Gosse started his career as assistant librarian at the British Museum from 1867 alongside the songwriter Theo Marzials, a post which Charles Kingsley helped his father obtain for him. An early book of poetry published with a friend John Arthur Blaikie gave him an introduction to the Pre Raphaelite Brotherhood. Trips to Denmark and Norway in 1872–74, where he visited Hans Christian Andersen and Frederik Paludan Müller, led to publishing success with reviews of Henrik Ibsen and Bjørnstjerne Bjørnson in the Cornhill Magazine. He was soon reviewing Scandinavian literature in a variety of publications. He became acquainted with Alfred, Lord Tennyson and friends with Robert Browning, Algernon Charles Swinburne, Thomas Hardy and Henry James. In the meantime, he published his first solo volume of poetry, On Viol and Flute (1873) and a work of criticism, Studies in the Literature of Northern Europe (1879). Gosse and Robert Louis Stevenson first met while teenagers, and after 1879, when Stevenson came to London on occasion, he would stay with Gosse and his family. In 1875 Gosse became a translator at the Board of Trade, a post which he held until 1904 and gave him time for his writing and enabled him to marry and start a family. From 1884 to 1890, Gosse lectured in English literature at Trinity College, Cambridge, despite his own lack of academic qualifications. Cambridge University gave him an honorary MA in 1886, and Trinity College formally admitted him as a member, 'by order of the Council', in 1889. He made a successful American lecture tour in 1884 and was much in demand as a speaker and on committees as well as publishing a string of critical works as well as poetry and histories. He became, in the 1880s, one of the most important art critics dealing with sculpture (writing mainly for the Saturday Review) with an interest spurred on by his intimate friendship with the sculptor Hamo Thornycroft. Gosse would eventually write the first history of the renaissance of late Victorian sculpture in 1894 in a four part series for The Art Journal, dubbing the movement the New Sculpture. In 1904, he became the librarian of the House of Lords Library, where he exercised considerable influence till he retired in 1914. He wrote for the Sunday Times, and was an expert on Thomas Gray, William Congreve, John Donne, Jeremy Taylor, and Coventry Patmore. He can also take credit for introducing Henrik Ibsen's work to the British public. Gosse and William Archer collaborated in translating Hedda Gabler and The Master Builder; those two translations were performed throughout the 20th century. Gosse and Archer, along with George Bernard Shaw, were perhaps the literary critics most responsible for popularising Ibsen's plays among English speaking audiences. Gosse was instrumental in getting official financial support for two struggling Irish writers, W. B. Yeats in 1910 and James Joyce in 1915. This enabled both writers to continue their chosen careers. His most famous book is the autobiographical Father and Son, about his troubled relationship with his Plymouth Brethren father, Philip, which was dramatised for television by Dennis Potter. Published anonymously in 1907, this followed a biography he had written of his father as naturalist, when he was urged by George Moore among others to write more about his own past. Historians caution, though, that notwithstanding its psychological insight and literary excellence, Gosse's narrative is often at odds with the verifiable facts of his own and his parents' lives. In later life, he became a formative influence on Siegfried Sassoon, the nephew of his lifelong friend, Hamo Thornycroft. Sassoon's mother was a friend of Gosse's wife, Ellen. Gosse was also closely tied to figures such as Algernon Charles Swinburne, John Addington Symonds, and André Gide. Another work of his is The Autumn Garden, which was published in 1908 by the London publisher William Heinemann. This book includes: Proem, Lyrics in the Mood of Reflection, Sonnets, Songs of Roses, Commemorations and Inscriptions, Verses of Occasion, Paraphrases and a final Epilogue in the Autumn Garden. It contains more than 50 individual pieces within it. He was the literary editor for the 1911 edition of the Encyclopædia Britannica.

Жеке өмір

Госс Элен Эппске (23 наурыз 1850 – 29 тамыз 1929) үйленді, ол Джордж Наполеон Эппстің қызы, Прерафаэлиттер шеңберіндегі жас суретші. Ол бастапқыда өнерін жалғастыруға ниеттенгенімен, оның талпынысына мойынсұнып, 1875 жылдың тамызында Лоренс Алма-Тадеманың (онының інісі) үйінде той өткізіп, Девон мен Корнуоллдағы бал айларының соңында Госс өзінің әкесі мен анасымен (қоныстандыру кеңсесіндегі үйлену рәсіміне қатыспаған) кездесті. Ол сурет салуын жалғастырып, әртүрлі басылымдарға әңгімелер мен рецензиялар жазды. 1907 жылы ол өзінің ағасы, Джеймс Эппстен (Джон Эппстің ағасы, какао саудасынан байлыққа ие болған) айтарлықтай мүлік мұра етті. Олардың ұлдары – Филип Генри Джордж (1879–1959), дәрігер болған (бірақ, ең бастысы, «Капитандық кімдер» (1924) кітабының авторы ретінде танымал) және Лаура Сильвия (1881–1968), белгілі суретші. Көрінеу бақытты некеге қарамастан, Госс өзінің жасырын гомосексуалдық құштарлықтарынан айырылған жоқ. Бастапқыда бұл сезімдерін мойындауға құлшынбаса да, 1890 жылы Госс Джон Аддингтон Саймондсқа, соңғысы «Заманауи этикадағы мәселе» атты еңбегімен айналысып жүрген кезде, ер адамдарға тартылыс сезімі бар екенін мойындады, осылайша Саймондстың бұрынғы күдіктерін растады. «Қай жағдайда болса да, мен сізбен толыққанды ынтымақтамын. Көп бұрын сізге осы туралы жазғым келді, – деп жазды Госс Саймондсқа, – бірақ қорқыныштан тартындым. Мен өмірімде бақытты болдым, бірақ осы бір тұрақты қиындық болды! Мен тыныш уақытқа жеттім – Софокл дәуірінің басталуы, онда жабайы аң өледі. Ол әлі өлмеген, бірақ бағыныштырақ, мен оны және оның тырнақтарының хитролықтарын түсінемін».

Құрметтер

Госс 1912 жылы Бат орденінің серігі (CB) атанды. 1925 жылы ол рыцарь дәрежесіне көтерілді.

Танымал мәдениетте

Оның "Әке мен бала" кітабы Питер Кэридің "Оскар мен Люсинда" романына белсенді ықпал етті, ол 1988 жылы Букер сыйлығын және 1989 жылы Майлс Франклин сыйлығын жеңіп алды. "Әке мен бала" Дэннис Поттердің "Адам тұрған жер" атты телеспектаклінің негізі болды. Джулиан Барнстың 1984 жылғы "Флауберттің тотыққуы" романындағы Эд Винтертон атты ғалымы Госс туралы биография жазумен айналысады.