Кіріспе

1997 жылы Мартин Скорсезе түсірген фильм. Touchstone Pictures, Cappa Productions, De Fina Productions. Кірісі – 5,7 миллион доллар. Фильм Тибетте басталады, бірақ қысқа ғана эпизодтар Қытай мен Үндістанда өтеді. Оқиға Далай-ламаның 14-ші реинкарнациясын іздеуден басталады. Ретинг Ринпоче (Тибеттің регенті) көріп тұрған арманнан кейін, ламалардың бірі қызметші кейпінде Амдо провинциясындағы шаруа отбасында туған балаға үміт артады. Ламалар мен басқа да дін өкілдері балаға бұрынғы Далай-ламаға тиесілі заттарды таңдау сынағын өткізеді. Бала сынақты сәтті тапсырып, отбасымен бірге Лхасадағы Потала сарайына жеткізіледі, онда есейген кезде Далай-лама болып тағайындалады. Сапар барысында бала үйін сағынып, қорқады, бірақ Ретинг оны жұбатады және алғашқы Далай-лама туралы – ламалар "Кундун" деп атаған – әңгіме айтады. Фильмнің барысында бала жасымен бірге білімі де артады. Ретинг тұтқындалып, қайтыс болғаннан кейін, Далай-лама басқару және діни істерде белсенді рөл атқара бастайды. Сол кезде Қытай коммунистері революцияда жеңіске жетіп, Тибетті Қытай империясының бір бөлігі деп жариялайды және оны жаңадан құрылған Қытай Халық Республикасына қосуға ниет білдіреді. Бірақ Тибет Біріккен Ұлттар Ұйымы, АҚШ, Ұлыбритания және Үндістаннан көмек сұрағанына қарамастан, Қытай коммунистік әскерлері Тибетке басып кіреді. Қытайлар бастапқыда көмектеседі, бірақ тибеттіктер қоғамды коммунистік үлгіде қайта құруға қарсылық көрсеткенде, олар қаталдық танытады. Халқының басына келген қайғыдан кейін Далай-лама Пекинге төраға Мао Цзедунпен кездесуге барады. Мао тибеттік халқына және Далай-ламаға көңіл жасығандай көрініп, өзгерістер Далай-ламаның қалауынша жасалуы керек дейді, бірақ қарым-қатынас нашарлай бастайды. Далай-ламаның сапарының соңғы күні Мао «дін – у» және тибеттіктер «уланған және төмен» екенін айтады. Тибетке оралғаннан кейін Далай-лама халқына қарсы жасалған қорқынышты жайттарды біледі. Тибеттіктер Қытаймен жасалған келісімнен бас тартып, партизандық соғыс бастайды. Қытайлықтар оны өлтіруге ниетті екенін білген соң, Далай-лама отбасы мен кеңесшілерінің ықпалымен Үндістанға қашуға мәжбүр болады. Нечунг оракулымен кеңескеннен кейін, Далай-лама мен оның жақтастары Лхасадан түнде жасырын түрде қашып шығады. Қытай әскерінің қуып жететініне қарамастан, олар қиын жолмен Үндістан шекарасындағы тау асуына жетеді. Далай-лама күзет бекетіне қарай басып бара жатқанда, үнді сақшысы оған сәлемдесіп: «Сіз Будда Иесісіз бе?» – деп сұрайды. Далай-лама фильмнің соңғы сөзімен жауап береді: «Мен су бетіндегі айдың көрінісі сияқтымын. Сіз мені жақсы адам болуға тырысқанда, өзіңізді көресіз». Жаңа үйіне келген Далай-лама телескопын алып, сыртқа шығады. Оны орнатып, көзілдірігін шешіп, Гималай тауы мен Тибетке қарай қарайды. Фильм экранда пайда болатын екі сөзбен аяқталады: «Далай-лама әлі Тибетке оралған жоқ. Ол бір күні осы сапарға шығады деп үміттеніп отыр». Сөздер қара экранда жылтылдап, кадрлар басталады.

Өндіріс

Жоба сценарист Мелисса Мэтисон Далай-ламамен кездесіп, оның өмірі туралы жазуға рұқсат сұрағанда басталды. Ол оған батасын беріп, оның уақытын бөліп, сұхбат берді, ол сұхбаттар оның сценарийінің негізіне айналды. Кейін Мэтисон Скорсезеді режиссер ретінде шақыруды ұсынды. Universal Studios фильмді өндіруге келісімшарт жасаған, бірақ студия Seagram компаниясымен сатып алынғаннан кейін, бас директор Эдгар Бронфман кіші сусын бизнесіне тигізетін әсерінен қауіптеніп, фильмді өндіруден бас тартты, соның салдарынан фильм Disney компаниясына өтті. Қытай Коммунистік партиясының қысымына байланысты Disney бас директоры Майкл Эйснер "Кундун" фильмінің түсірілімін аяқтауға рұқсат берді, бірақ фильмнің көрсетілімін және жарнамалауын шектеді. "Кундун" 1997 жылы Рождество күні бүкіл ел бойынша екі кинотеатрда көрсетілді. Фильмнің көп бөлігі Марокконың Уарзазате қаласындағы Атлас киностудиясында түсірілді, ал кейбір сахналар Нью-Йорктің Вудсток қаласындағы Карма Трияна Дхармачакра монастырында түсірілді.

Саундтрек

Барлық тректерді Филип Гласс жазды. Музыканы Майкл Рисман дирижерлік етті. Музыканы Курт Мункачи өндірді. Бас музыкалық продюсер Джим Келлер болды.

Шығару

Фильм жарыққа шығу алдында Қытай жетекшілері Диснейдің фильмді тарату жоспарларына қарсы күресті, тіпті Диснейдің Қытай нарығына кіруіне бөгет қоюға дейін барды. Диснейдің тұрақтылығы бұрын "қытайлықтарды ренжітуден сескенгендіктен "Кундун" фильмін тарату мүмкіндігінен бас тартқан" Universal Pictures компаниясымен күрт қайшы болды. Қытай Дисней фильмдеріне тыйым салып, Диснейдің телеарналарындағы мультфильмдерін көрсетуді тоқтатты. Дисней 1998 жылы фильмді шығарғаны үшін өтініш айтты және "салдарларын жоюға" кірісіп, 2016 жылға қарай Шанхай Диснейлендін ашу туралы келісімге келді. Диснейдің бұрынғы бас директоры Майкл Эйснер қытайлықтардың сезімталдығын қынжырлатқаны үшін кешірім сұрап, фильмді "надандықтан жасалған қателік" деп атады. Ол былай деді: "Жаман жаңалық – фильм түсірілді; жақсы жаңалық – оны ешкім көрмеді. Осы жерде кешірім сұраймын, және болашақта достарымызды қорлайтын мұндай жағдайларға жол бермеуіміз керек". 2015 жылы Скорсезеге қойылған тыйым алынғандай көрінді, өйткені ол Макаодағы "The Audition" қысқаметражды фильмінің тұсаукесеріне қатысты. 2019 жылы Kino Lorber компаниясы фильмді DVD және Blu-ray форматтарында шығарды.

Қабылдау

Фильмді Disney көміп тастады, компанияның Қытай Коммунистік партиясымен қарым-қатынасына зиян келтірмеу үшін шығарылымын шектеді, нәтижесінде АҚШ-тағы шектеулі көрсетілімде 6 миллион доллардан аспады. Сонда Далай-ламаның денесінде өмір сүретін, тыныс алатын (және мінеки, кемшіліктері бар) адамның бар екендігіне сирек көз жеткізесің. Скорсезенің "Мәсіхтің соңғы құмарлығы" фильмінен айырмашылығы, бұл кемелдікке ұмтылған адам емес, адам кейпіндегі кемелдік. Егер "Кундун" адам кейіпкері бар драма емес екенін түсінсек, онда фильмді нағыз қалпында көре аламыз: 20 ғасырдың материализміне қарсы жасалған құлшыныс, тіпті рухани сезімталдық. Фильмнің визуализациясы мен музыкасы бай және құлпырады, Бахтың мессасы немесе Ренессанс шіркеуінің суреті сияқты, ол құлшынысқа көмектеседі: ол күмәндандырмай, күшейтеді. Оның бейнелері қаншалықты сюрреалистік және мистикалық абстракцияға ұқсаса, Гласстың гималай музыкасын еске түсіретін эфирлік электрондық музыкасы соншалықты күш пен энергия жинап, музыка мен суреттер керемет үйлесімге жетеді. Майкл Уилмингтон "Чикаго Трибьюн" газетінде фильмге төрт жұлдыз берді: "Кундун – әдемі, терең және амбициялы фильм, сыншылар Голливудтың ірі студиялары мұндай фильмдерді ешқашан жасамайды деп шағымданады, ал содан кейін олар пайда болғанда назар аудармай немесе бағаламауға бейім". BBC-дегі Барри Норман фильмді "тамаша және ақылды жасалған, мысалы, "Тибеттегі жеті жыл" фильмінен әлдеқайда әсерлі" деп бағалады. "Кундун" алғашқы көрсетілімінен төрт ай өткен соң Ұлыбританияда көрсетілгендіктен, Норман Скорсезеден фильмнің жарнамалау жолы туралы сұрады. Скорсеземен болған сұхбатын жазып алып, Норман былай деді: "Бірақ студия емес, Скорсезе фильмді насихаттауда көбірек жұмыс істеп жатқан сияқты. Сондықтан мен одан: "Disney фильмнің жарыққа шығуына қолдау көрсетті ме? Олар оны сату үшін өздерін толыққанды берді ме?" Скорсезе – әдепті және дипломатиялық адам, ол барлығына әділ болуды ұнатады, бірақ соңында ол: "Жеке менің ойымша, өкінішке орай, олар фильмді итеріп шығармады". Қытайды ренжітуден қорқып па? "Кім біледі?" деді ол. Бірақ, маңыздысы, ол: "Қытай нарығы үлкен, Disney үшін ғана емес, сонымен қатар әлемдегі көптеген басқа корпорациялар үшін де" деді. 2017 жылы Lasagna Cat веб-сериалы фильмнің толық саундтрегін сағаттық "07/27/1978" эпизодында пайдаланды, онда Джон Блайт Барримор осы күні жарияланған Гарфилд комиксі туралы философиялық монолог айтты.