Кіріспе

1956 жылы Лобсанг Рампаның кітабы 1991 жылы Лоис Дунканның романы Үшінші көз 1956 жылы қарашада Secker & Warburg баспасында басылып шыққан кітап. Алғашында бұл кітапты Лобсанг Рампа есімді тибет монах жазған деп айтылған. Тергеу барысында автордың британдық сантехниктің ұлы Сирил Генри Хоскин (1910-1981 жж.) екені анықталды, ол өзінің денесін Тибет монахының рухы билеп отырғанын мәлімдеді. Кітап қалжың деп саналады.

Сюжет

"Үшінші көз" кітабының тарихы Тибетте, 13-ші Далай-ламаның тұсында басталады. Сейсенбі Лобсанг Рампа, Лхаса аристократтарының ұлы, теологиялық білім алады және көп ұзамай өзінің керемет қабілеттерімен танылады. Жасөспірім шағына жетіп, жас Рампа тәуелсіз Тибет болашағы үшін маңызды актив ретінде танылғанға дейін, қиындықтар көбейе түседі. Тибеттің ламалары Қытай өз билігін қайта нығайтуға тырысатын болашақты алдын ала айтқан болатын, ал Рампа өз елін сақтауға көмектесу үшін операция жасады. Алдыңғы жағына үшінші көз тесіп, ол адамның аурасын көруге және адамдардың жасырын ниеттерін анықтауға мүмкіндік береді. Үшінші көзімен Рампа Далай-ламаның сарайында көмекші болып қызмет етеді және қонақтарды қабылдап жатқан кезде олардың үстінен қарайды. Рампа тыңдап отырған қонақтардың қатарында ғалым сэр Чарльз Альфред Белл бар, оны Рампа нағыз ақылды, бірақ ізгі ниетті деп санайды. Ал, Рампа және басқалар қытайлық қонақтар зұлымдыққа бейім екеніне және жақын арада Тибетке басып алу мен жоюға тырысатынына сенімді. Тибет содан кейін шабуылға дайындалуы керек. Әңгіме барысында Рампа етиспен кездеседі, ал кітаптың соңында ол бұрынғы инкарнациясындағы өзі болған мумияланған денемен кездеседі. Ол сондай-ақ ертедегі тарихы кезінде Жер планетасын басқа планета соққыға ұшыратып, Тибеттің бүгінгі тау патшалығына айналуына себепші болғанын білетін бастау рәсіміне қатысады. Кітаптың танымалдылығы екі жалғастырғанына, "Лхасадан келген дәрігер" және "Рампа тарихы" кітабының жарыққа шығуына себеп болды. Лобсанг Рампа барлығы жиырма кітап жазды. Хайнрих Харрер, зерттеуші және тибетолог, автордың өмірін зерттеу үшін жеке детектив Клиффорд Берджессті жалдады. 1958 жылдың ақпан айында тергеу нәтижелері Daily Mail газетінде жарияланды. Кітаптың авторы Девон штатындағы Плимптоннан шыққан, сантехниктің ұлы, Сирил Генри Хоскин екені анықталды. Хоскин ешқашан Тибетке бармаған және тибет тілін білмейтін. Британ баспасөзінің сұхбатында Хоскин (өз атын 1948 жылы Карл Куон Со деп заң жүзінде өзгерткен) кітапты жазғанын мойындады. Ол 1960 жылы жазған "Рампа тарихы" атты кітабында өзінің денесін үйінің бағында алма ағашынан құлап түскен тибет монахының рухы басып алғанын айтқан. Хоскин әрқашан өз кітаптарының шынайы оқиғалар екенін айтып, кез келген алдаудың болғанын жоққа шығарған.

Жауаптар

Депрессияға ұшыраған адамдар кітапты Кирилл Хоскиннің миф ретінде қараса да, Үшінші көз және оның жалғастары Тибеттегі өмірді бейнелейді деп санайтын ең танымал басылым болып қала береді. Ғылымның бұл кітабын жалған деп тануы оның танымалдылығын төмендеткен жоқ, Рампаның өмір сүргендігі туралы жазбалар жоқ болғанына және оның Тибет монастырындағы өмірді сипаттайтын әдебиеттерде кездеспейтін оқиғаларды суреттегеніне қарамастан. 2020 жылдың мамыр айында The Observer журналында Дэвид Брамвелл былай деп жазды: "1981 жылы қайтыс болған Рампаны тарих тым қатал бағаламауы керек. Көптеген жетекші тибетологтар оны өздерінің жолына түсіргенін мойындайды, ал Далай-лама өз елінің қиын жағдайына назар аударудағы Рампаның рөлін мойындады".