Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибет мәдениеті туралы жалпы шолу
Overview of the Tibetan culture
Тибет географиялық және климаттық жағдайларының арқасында ерекше мәдениетке ие болды. Қытай, Үндістан және Непалдың көршілес мәдениеттерінен әсер алғанмен, Гималай аймағының шалғай орналасуы мен қол жетімсіздігі жергілікті ерекшеліктерді сақтап, оның ерекше мәдениетінің дамуын күшейтті. VII ғасырда енгізілгеннен бері Тибет буддизмі Тибет мәдениетіне айрықша күшті әсер етіп келеді. Көбінесе Үндістан, Непал және Қытайдан келген будда миссионерлері Үндістан мен Қытайдан өнер мен салты-дәстүрлерді әкелді. Өнер, әдебиет және музыканың барлығында буддалық сенімдердің элементтері кездеседі, ал буддизмнің өзі Тибетте Бон дәстүрі және басқа жергілікті сенімдердің ықпалымен ерекше формаға ие болды. Астрономия, астрология және медицина саласындағы бірнеше еңбек санскрит және классикалық қытай тілдерінен аударылды. Өркениеттің көптеген құралдары мен дағдыларының ішінде, сары май, ірімшік, арпа сырасы, қыш ыдыстар, су диірмендері және ұлттық сусын – сары май шайы Қытайдан келді. Тибеттің ерекше географиялық және климаттық жағдайлары мал шаруашылығына және айналасындағы аймақтардан ерекшеленетін, осы биік таулардағы адам ағзасының қажеттіліктерін қанағаттандыратын тағамның дамуына жағдай жасады.
Tibet developed a distinct culture due to its geographic and climatic conditions. While influenced by neighboring cultures from China, India, and Nepal, the Himalayan region's remoteness and inaccessibility have preserved distinct local influences, and stimulated the development of its distinct culture. Tibetan Buddhism has exerted a particularly strong influence on Tibetan culture since its introduction in the seventh century. Buddhist missionaries who came mainly from India, Nepal and China introduced arts and customs from India and China. Art, literature, and music all contain elements of the prevailing Buddhist beliefs, and Buddhism itself has adopted a unique form in Tibet, influenced by the Bön tradition and other local beliefs. Several works on astronomy, astrology and medicine were translated from Sanskrit and Classical Chinese. The general appliances of civilization have come from China, among many things and skill imported were the making of butter, cheese, barley beer, pottery, watermills and the national beverage, butter tea. Tibet's specific geographic and climatic conditions have encouraged reliance on pastoralism, as well as the development of a different cuisine from surrounding regions, which fits the needs of the human body in these high altitudes.
Тибет тілі
Тибет тілі тибет халқы қоныстанған, жарты миллион шаршы шақырымға жуық аумақта әртүрлі диалектілерде қолданылады. Осы диалектілердің кейбіреулері, қытай тілі сияқты, дыбыстық бояуы бар, ал қалғандары – бояусыз. Тарихи тұрғыдан Тибет Ү-Цанг, Хам және Амдо деп аталатын үш мәдени аймаққа бөлінген. Осы үш аймақтың әрқайсыында тибет тілінің ерекше диалектілері қалыптасқан. Ең көп тараған диалект – Лхаса диалектісі, оны Стандартты тибет тілі деп те атайды, ол Орталық Тибетте және көптеген тибеттіктердің жер аударылған жерінде қолданылады. Хам аймағында Хам тибет диалектісі, ал Амдо аймағында Амдо тибет диалектісі қолданылады. Тибет диалектілері тибет-бұрма тілдері тобына жататын тибет тілдеріне кіреді. Қазіргі тибет тілі классикалық тибет тілінен – жазу стандартынан, сондай-ақ көне тибет тілінен пайда болған. Бутанның ресми тілі – Дзонгха да тибет тілімен тығыз байланысты.
The Tibetan language is spoken in a variety of dialects in all parts of the Tibetan inhabited area which covers half a million square miles. Some of these dialects are tonal like the Chinese language, while others remain atonal. Historically Tibet was divided into three cultural provinces called U Tsang, Kham and Amdo. Each one of these three provinces has developed its own distinct dialect of Tibetan. Most widely spoken is the Lhasa dialect, also called Standard Tibetan, which is spoken in Central Tibet and also in Exile by most Tibetans. In Kham the Khams Tibetan dialect is spoken and in Amdo the Amdo Tibetan dialect. The Tibetan dialects are subject to the Tibetic languages which are part of the Tibeto Burman languages. Modern Tibetan derives from Classical Tibetan, which is the written norm, and from Old Tibetan. The official language of Bhutan, Dzongkha, is also closely related to Tibetan.
Бейнелеу өнері
Тибет өнері діни сипатта терең, діни өнердің бір түрі. Ол кескіндемелер, фрескалар, мүсіндер, рәсімдік заттар, монеталар, әшекейлер және жиһаз сияқты кең ауқымды түрлерді қамтиды.
Tibetan art is deeply religious in nature, a form of religious art. It spreads over a wide range of paintings, frescos, statues, ritual objects, coins, ornaments and furniture.
Кілемдер
Тибет кілемдерін жасау – тибет халқының дәстүрлі ежелгі өнер мен қолөнері. Бұл кілемдер негізінен Тибет тау қойларының алғашқы жұнынан жасалады. Тибеттіктер кілемдерді еден төсеуден бастап, қабырғаға ілуге, аттың жабдықтарына дейін, тұрмыстың барлық саласында пайдаланады. Дәстүр бойынша, ең жақсы кілемдер Гянце қаласынан шығады, ол кілемдерімен әйгілі. Тибет кілемдерін жасау процесінің ерекшелігі – оның дерлік барлық кезеңі қолмен орындалады. Алайда, қазіргі заманауи технологияның енгізілуімен кілем жасау процесінің бір бөлігі, бастысы – шығын азайту және білімнің жоғалуы сияқты себептермен машиналарға берілді. Сонымен қатар, кейбір жаңа аяқтау жұмыстары да машина арқылы жасалады. Тибет кілемдері Тибеттен бөлек, Непалда да маңызды бизнес болып табылады, онда тибеттік көшпенділер кілем жасау өнерін әкелді. Қазіргі таңда Непалда кілем бизнесі елдегі ірі өнеркәсіптердің біріне айналып, көптеген кілем экспорттаушылары жұмыс істейді.
Tibetan rug making is an ancient art and craft in the tradition of Tibetan people. These rugs are primarily made from Tibetan highland sheep's virgin wool. The Tibetan uses rugs for almost any domestic use from flooring to wall hanging to horse saddles. Traditionally the best rugs are from Gyantse, a city which is known for its rugs. The process of making Tibetan rugs is unique in the sense that almost everything is done by hand. But with the introduction of modern technology, a few aspects of the rug making processes have been taken over by machine primarily because of cost, the disappearance of knowledge etc. Moreover, some new finishing touches are also made possible by machine. Tibetan rugs are big business in not only Tibet, but also Nepal, where Tibetan immigrants brought with them their knowledge of rug making. Currently in Nepal the rug business is one of the largest industries in the country and there are many rug exporters.
Сурет
Тханкалар – қытайлық аспалы орамаларының непалдық және кашмирлік суреттерімен біріккен синкретистік өнері, алғашқы мысалдары он бірінші ғасырдан жетіп келген. Төртбұрышты және мақта немесе зығыр матаға күрделі суреттермен салынған олар, көбінесе құдайлар, белгілі монахтар және басқа да діни, астрологиялық, теологиялық тақырыптарды бейнелейтін дәстүрлі композициялар болып табылады, кейде мандалалар да кездеседі. Суреттің түсі солып кетпеуі үшін, ол түрлі-түсті жібек брокатпен шектеліп, оралып сақталады. "Тханка" сөзі "оралатын нәрсе" деген мағынаны білдіреді және олардың көшіру үшін оңай оралатынын көрсетеді. Тханкалардан өзге, тибет буддалық ғибадатханаларының қабырғаларында фрескалар, ал жиһаз және көптеген басқа да заттарда әсем суреттер кездеседі.
Thangkas, a syncrestistic art of Chinese hanging scrolls with Nepalese and Kashmiri painting, first survive from the eleventh century. Rectangular and intricately painted on cotton or linen, they are usually traditional compositions depicting deities, famous monks, and other religious, astrological, and theological subjects, and sometimes mandalas. To ensure that the image will not fade, the painting is framed in colorful silk brocades, and stored rolled up. The word thangka means "something to roll" and refers to the fact that thangkas can easily be rolled up for transportation. Besides thangkas, Tibetan Buddhist wall paintings can be found on temple walls as frescos and furniture and many other items have ornamental painting.
Сәулет
Тибет сәулетінде қытай және үнділік ықпалдары бар, және ол терең буддалық көзқарасты көрсетеді. Тибеттегі дерлік барлық гомпаларда дұға дөңгелегін, екі бұлан немесе айдаһармен бірге кездестіруге болады. Ступалардың (чортендердің) дизайны алуан түрлі болуы мүмкін, Камда дөңгелек қабырғалардан Ладакхта төртбұрышты қабырғаларға дейін. Тибет сәулетінің ең ерекше ерекшелігі – көптеген үйлер мен монастырлар күнге қарайтын, биік орналасқан жерлерге салынған, көбінесе тас, ағаш, цемент және топырақ қоспасынан тұрғызылған. Жылу және жарық үшін отынның жеткіліксіздігіне байланысты, жылуды сақтау үшін жалпақ шатырлар салынады, ал көптеген терезелер күн сәулесін өткізу үшін жасалады. Таулы аймақта жиі болатын жер сілкіністеріне қарсы сақтық шарасы ретінде қабырғалар әдетте 10 градусқа қарай еңкейтіледі.
Tibetan architecture contains Chinese and Indian influences, and reflects a deeply Buddhist approach. The prayer wheel, along with two deer or dragons, can be seen on nearly every gompa in Tibet. The design of stupas (chörtens) can vary, from roundish walls in Kham to squarish, four sided walls in Ladakh. The most unusual feature of Tibetan architecture is that many of the houses and monasteries are built on elevated, sunny sites facing the south, and are often made of a mixture of rocks, wood, cement and earth. Little fuel is available for heat or lighting, so flat roofs are built to conserve heat, and multiple windows are constructed to let in sunlight. Walls are usually sloped inwards at 10 degrees as a precaution against frequent earthquakes in the mountainous area.
Дүниежүзілік мұралық нысан
117 метр биіктігі және 360 метр ені бар Потала сарайы 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізіліп, 2001 жылы Норбулинка аймағы да қосылды. Бұл Тибет архитектурасының ең маңызды мысалы саналады. Бұрын Далай-ламалардың резиденциясы болған сарайдың он үш қабатында мыңнан астам бөлме бар, онда өткен Далай-ламалардың портреттері мен Будданың мүсіндері сақталған. Сарай сыртқы Ақ сарайға, әкімшілік орталыққа, және ішкі Қызыл сарайға бөлінеді. Ішкі сарайда ламалардың жиналыс залы, шағын ғибадатханалар, 10 000 киіз үй және буддалық кітаптардың мол кітапханасы орналасқан.
Standing at 117 meters in height and 360 meters in width, the Potala Palace, designated as a World Heritage Site in 1994 and extended to include the Norbulingka area in 2001, is considered a most important example of Tibetan architecture. Formerly the residence of the Dalai Lamas, it contains over a thousand rooms within thirteen stories, and houses portraits of the past Dalai Lamas and statues of the Buddha. It is divided into the outer White Palace, which serves as the administrative quarters, and the inner Red Quarters, which houses the assembly hall of the Lamas, chapels, 10,000 shrines and a vast library of Buddhist scriptures.
Дәстүрлер мен дәстүрлі сәулет
Тибеттіктердің ерекше мәдениеті бар, ал мұндай әртүрлілік тек Синьцзян сияқты этникалық топтардың аймақтарында ғана кездеседі. Қаңдиннің көп бөлігінде дәстүрлі Хам сәулеті сақталған. Хам үйлері кең және айналағы ортамен үйлесімді. Үйлердің едені мен төбесі ағаштан, себебі Қаңдиндегі үйлердің барлығы да ағаштан салынған. [Бұл мақала ескірген. Қазіргі Каңдин қаласы жаңадан салынған, бұрынғы өрт қаупі бар ағаш сәулеті жойылған.] Шатырды көлденең ағаш арқалықтар ұстап тұрады, ал олар өз кезегінде ағаш бағаналармен демеліп тұрады. Аймақта ағаш кесу кең таралғанымен, ағаш импортталып, тұрғын үйлерді салуға көп мөлшерде қолданылады. Орманмен оралып жатқан Гарзе Тибет автономиялық облысы Камның әртүрлі стильдегі және әсем ағаш өрнектерімен безенілген әдемі ағаш үйлерімен танымал. Үйлердің ішкі жағы әдетте ағашпен қапталады, ал жиһаз өте әсем безендірілген. Салынған үйлерде түрлі материалдар қолданылса да, шебер ағаш өңдеушілердің еңбегі көзге түседі. Бұл шеберлік әкеден балаға мирас болып келеді және көптеген ағаш өңдеушілер бар. Дегенмен, дәстүрлі Тибет ағаш өңдеу өнеріне қауіп төндіретін фактор – бетон құрылыстардың көбеюі. Кейбір адамдар бетонды көп пайдалануды Қытайдың Тибетке ықпалын күшейтуге жасаған қасақана әрекет деп санайды. Габа ауылында ханьқытайлар аз, сондықтан барлық құрылыстар дәстүрлі стильде салынған.
Tibetans have a unique culture, and diversity only otherwise seen in ethnicity groups regions such as Xinjiang. Traditional Kham architecture is seen in most dwellings in Kangding. Kham houses tend to be spacious and fit in well with their environment. Their floors and ceilings are wooden, as houses are throughout in Kangding. [This article is dated. Modern Kangding city is now rebuilt, eliminating the earlier fire prone wooden architecture]. Horizontal timber beams support the roof and these in turn are supported by wooden columns. Although the area has been heavily logged, wood is imported and used abundantly for housing. The Garzê Tibetan Autonomous Prefecture of Kham, surrounded by forests, is known for its beautiful wooden houses built in a range of styles and lavishly decorated with wooden ornamentation. The interiors of houses are usually paneled with wood and the cabinetry is ornately decorated. Although various materials are used in the well built houses, it is the skilful carpentry that is striking. This skill is passed down from father to son and there appear to be plenty of carpenters. However a threat to traditional Tibetan carpentry is the growing use of concrete structures. Some consider the increased use of concrete as a deliberate infiltration of the Chinese influence into Tibet. In Gaba Township, where there are few Han Chinese, almost all the structures are traditional.
Сәулет және монастырь сәулет өнері
ХХ ғасырда Тибетте болған оқиғалар тибеттік монахтар архитектурасына ауыр соққы берді. 13-ші Далай-ламаның тұсында Тенгиелинг монастыры 1914 жылы қытайлармен келісімге келуге тырысқаны үшін бұзылды. Регент Тактраның кезінде Сера монастыры 1947 жылы бұрынғы регент Ретингтің жағына шыққандықтан тибет әскерімен гаубицалармен бомбаланды және тонауға ұшырады. Маңыздысы, Сера монастыры толығымен қиратылмаған, тек ішінара тоналған. Ең ірі бұзушылықтар Мәдени революция кезінде болды. Қытайдың Мәдени революциясы буддалық монастырлардың жойылуына немесе жоғалуына әкелді, бұл қасақана қирату және қорғау мен күтімнің жетіспеуі салдарынан болды. 1980 жылдардан бастап тибеттіктер сақталған монастырларды қалпына келтіруге кірісті. Бұл халықаралық күш-жігерге айналды. Сала мамандары тибеттіктерге ғимараттарды қалпына келтіруге және шығыс жазықтағы қалған монастырларды сақтауға үйретуде. Қумбум сияқты монастырлар қытай саясатының ықпалында қалуда. Симбилин монастыры 1967 жылы толығымен қиратылды, бірақ біршама қалпына келтірілді. Таши-Лунпо монастыры моңғол архитектурасының ықпалын көрсетеді. Традрук ғибадатханасы Тибеттегі ең көне ғибадатханалардың бірі болып саналады, ол алғаш рет 7-ғасырда Тибет империясының Сонгцен Гампоның билігі кезінде (605? 650) салынған деседі. Жоханг да бастапқыда Сонгстен Гампо тұсында салынған. Жоханг ғибадатханасы Тибеттегі Тубо дәуірінен сақталған ең сәнді ғимарат және Тибеттегі ең ерте азаматтық құрылыс. Ол Тибет, Қытайдың Тан әулеті, Непал және Үндістанның сәулеттік стильдерін біріктірді және мыңдаған жылдар бойы тибеттік діни сәулеттің үлгісіне айналды. Цурфху монастыры 1159 жылы 1-ші Кармапа Лама (1110-1193) Дюсум Хьенпамен негізі қаланды. Ол жергілікті қорғаушыларға, дхармапалаларға және орынның рухына құрбандықтар шалып, осы жерде орындық құруға негіз салды. 1189 жылы ол бұл жерге қайта оралып, өзінің негізгі орталығын құрды. Монастырда 1000 монах тұрды. Цзонг Гонгба монастыры – 14-шы ғасырда салынған шағын киіз үй. Палчо монастыры 1418 жылы құрылды және төрт қабатында 108 шіркеуі бар кумбумымен танымал. 1509 жылы 2-ші Далай-лама құрған Чокоргил монастырында бір кезде 500 монах тұрды, бірақ Мәдени революция кезінде толығымен қиратылды. Рамоче ғибадатханасы Лхасадағы маңызды ғибадатхана. Алғашқы құрылыс кешеніне Тан әулетінің сәулеттік стилі күшті ықпал етті, өйткені ол алғаш рет 7-ғасырдың ортасында ханьқытай сәулетшілерімен салынған. Бұл жобаны Венченг ханшайымы өз мойнына алып, ғибадатхананы үйіне сағынышын білдіру үшін шығысқа қарай тұрғызуға бұйрық берді. Тибет монастырларының тізіміне қараңыз.
The events that took place in Tibet in the twentieth century exacted a heavy toll on Tibetan monastic architecture. Under the 13th Dalai Lama, the Tengyeling monastery was demolished in 1914 for seeking to come to terms with the Chinese. Under Regent Taktra, the Sera monastery was bombarded with howitzers and ransacked by the Tibetan army in 1947 for siding with former regent Reting. It is important to see that Sera monastery was by no means destroyed but only looted partially. The major destruction happened during the Cultural Revolution. China's Cultural Revolution resulted in the deterioration or loss of Buddhist monasteries, both by intentional destruction and through lack of protection and maintenance. Starting in the 1980s, Tibetans have begun to restore those monasteries that survived. This has become an international effort. Experts are teaching the Tibetans how to restore the building and save the remaining monasteries on the eastern plateau. Monasteries such as the Kumbum Monastery continue to be affected by Chinese politics. Simbiling Monastery was completely flattened in 1967, although it has to some degree been restored. Tashi Lhunpo Monastery shows the influence of Mongol architecture. Tradruk Temple is one of the oldest in Tibet, said to have been first built in the 7th century during the reign of Songtsen Gampo of the Tibetan Empire (605? 650). Jokhang was also originally built under Songsten Gampo. Jokhang Temple is the most splendid surviving building of the Tubo period in Tibet and also the earliest civil structural building in Tibet. It integrated the architectural styles of Tibet, Tang dynasty of China, Nepal, and India, and has become a model of Tibetan religious architecture for thousands of years. Tsurphu Monastery was founded by Düsum Khyenpa, 1st Karmapa Lama (1110–1193) in 1159, after he visited the site and laid the foundation for an establishment of a seat there by making offerings to the local protectors, dharmapalas and genius loci. In 1189 he revisited the site and founded his main seat there. The monastery grew to hold 1000 monks. Tsozong Gongba Monastery is a small shrine built around the fourteenth century Palcho Monastery was founded in 1418 and known for its kumbum which has 108 chapels on its four floors. Chokorgyel Monastery, founded in 1509 the 2nd Dalai Lama once housed 500 monks but was completely destroyed during the Cultural Revolution. Ramoche Temple is an important temple in Lhasa. The original building complex was strongly influenced by Tang dynasty architectural style as it was first built by Han Chinese architects in the middle of the 7th century. Princess Wencheng took charge of this project and ordered the temple be erected facing east to show her homesickness. See List of Tibetan monasteries.
Тибет отбасылық өмірі
Тибеттіктер дәстүрлі түрде отбасыларында ағаларын құрметтейді.
Tibetans traditionally venerate their elders within their families.
Полиандрия және полигиния
Тибеттіктер бұрын көпқұдалықты кеңінен таратқан. 1940 жылдары Тибеттегі өмірі туралы естеліктерінде австриялық жазушы Генрих Харрер көпқұдалықты ұстанатын көшпелілерге кездескенін хабарлайды: "Біз көшпелілер арасында көпқұдалықты кездестіргенімізге таң қалдық". "Егер бірнеше бауыр бір әйелге үйленсе, үлкені әрқашан үйдің иесі болады, ал қалғандары оның болмағанда немесе басқа жерде ойын-сауықпен айналысқанда ғана құқықтары болады". Харрер сондай-ақ бір ерекше жағдайда көпәйелділіктің болғанын айтады: бір ер адам "баласы мен мұрагері жоқ үйдің бірнеше қызына" үйленеді. "Бұл шаруашылықтың мүлігін таратудан сақтайды".
Tibetans used to practice polyandry widely. In his memoirs about his life in Tibet in the 1940s, Austrian writer Heinrich Harrer reports encountering nomads practising polyandry: "We were astonished to find polyandry practised among the nomads." "When several brothers share the same wife, the eldest is always the master in the household and the others have rights only when he is away or amusing himself elsewhere." Harrer also mentions the practice of polygyny in one particular case: a man marrying "several daughters of a house in which there is no son and heir." "The arrangement prevents the family fortune from being dispersed."
Тибет дәуірі
Раб-бюнг: 60 жылдық циклдің бірінші жылы 1027 жылға сәйкес келеді. Рабло: 1027 жылдан бергі жылдардың жалпы саны есептеледі. Тибеттік дәуір (Тибет банкноттарында қолданылады): Осы дәуірдің бірінші жылы біздің заманымыздың 255 жылына тең. rgyal lo немесе bod rgyal lo: Осы дәуірдің бірінші жылы б.з.д. 127 жылға тең.
Rab byung: The first year of the first 60 year cycle is equivalent to AD 1027. Rab lo: The total number of years since 1027 are counted. Tibetan Era (used on Tibetan banknotes): The first year of this era is equivalent to AD 255.
rgyal lo or bod rgyal lo: The first year of this era is equivalent to 127 BC.
Дәстүрлі сыйлықтар
Жаңа туған сәбиге дәстүрлі түрде сыйлық ретінде айбананың мүсіні сыйға тартылады, бұл туралы А. Франке былай сипаттаған. "Халатестегі христиан миссионеріміз бірнеше апта бұрын әке болды, ал ауыл тұрғындары оған және оның әйеліне "ұннан жасалған айбана" сыйлады. Ол маған ұн мен майдан жасалған сол мүсіннің бірін берді және Тибет пен Ладакшта бала дүниеге келген кезде "ұннан жасалған айбана" сыйлау дәстүрі бар екенін айтты. Бұл өте қызықты ақпарат. Ладакхтың буддизмге дейінгі дінімен байланысты жерлерде неге осылай көп тасқа қашалған айбана суреттері бар екенін жиі ойланатынмын. Енді бұл суреттер бала туғаннан кейін берілетін алғыс сыйлықтары екені көрінеді. Мен бұрынғы мақаламда көрсеткендей, адамдар буддизмге дейінгі қасиетті орындарға, әсіресе балалы болу үшін дұға етуге баратын".
A gift traditionally given at the time of a new birth is that of an ibex figurine, as described below by August Hermann Francke. "Our Christian evangelist at Khalatse had become a father a few weeks before, and the people of the village had made presents of "flour ibex" to him and his wife. He gave me one of those figures, which are made of flour and butter, and told me that it was a custom in Tibet and Ladakh, to make presents of "flour ibex" on the occasion of the birth of a child. This is quite interesting information. I had often wondered why there were so many rock carvings of ibex at places connected with the pre Buddhist religion of Ladakh. Now it appears probable that they are thank offerings after the birth of children. As I have tried to show in my previous article, people used to go to the pre Buddhist places of worship, in particular, to pray to be blessed with children."
Музыка
Тибет музыкасы Гималай өңірінің мәдени мұрасын көрсетеді, оның орталығы Тибетте, бірақ этникалық тибеттік топтарының мекендейтін Үндістан, Бутан, Непал және одан да алыс елдерде де танымал. Тибеттің діни музыкасы тибет буддизмінің мәдениетке терең ықпалын көрсетеді.
The music of Tibet reflects the cultural heritage of the trans Himalayan region, centered in Tibet but also known wherever ethnic Tibetan groups are found in India, Bhutan, Nepal and further abroad. The religious music of Tibet reflects the profound influence of Tibetan Buddhism on the culture.
Ән айту
Тибет музыкасы көбінесе тибет немесе санскрит тілдерінде ән айтуды діннің ажырамас бөлігі ретінде қамтиды. Бұл әндер күрделі, көбінесе қасиетті мәтіндерді оқу немесе түрлі мерекелерді тойлау үшін орындалады. Метрикалық уақыт белгілерісіз орындалатын Ян әні, резонанс барабандармен және төмен, созылған дыбыстармен сүйемелдейді. Басқа стильдердің ішінде Тибет буддизмінің әртүрлі мектептеріне тән стильдер бар, мысалы, танымал Гелуг мектебінің классикалық музыкасы және Ньингма, Сакия және Кагью мектептерінің романтикалық музыкасы. Дінсіз тибет музыкасын XIV Далай-ламаның Тибеттік өнер институты сияқты ұйымдар насихаттайды. Бұл институт бастапқыда lhamo опера стиліне маманданған, кейін toeshey және nangma сияқты би музыкасын қоса, басқа стильдерге де көшкен. Нангма әсіресе Тибеттің орталық қаласы Лхасадағы караоке барларында танымал. Тағы бір халықтық музыка түрі – рәсімдер мен салтанаттарда орындалатын дәстүрлі гар стилі. Лу – көшпелілер ән салатын, глоттистік дірілдер мен жоғары ырғақтарға ие әндер. Сонымен қатар, Тибеттің ұлттық батыры Гесар туралы ән салатын эпостық жыраулар да бар.
Tibetan music often involves chanting in Tibetan or Sanskrit as an integral part of the religion. These chants are complex, often recitations of sacred texts or in celebration of various festivals. Yang chanting, performed without metrical timing, is accompanied by resonant drums and low, sustained syllables. Other styles include those unique to the various schools of Tibetan Buddhism, such as the classical music of the popular Gelug school and the romantic music of the Nyingma, Sakya and Kagyu schools. Secular Tibetan music has been promoted by organizations like the 14th Dalai Lama's Tibetan Institute of Performing Arts. This organization specialized in the lhamo, an operatic style, before branching out into other styles, including dance music like toeshey and nangma. Nangma is especially popular in the karaoke bars of the urban center of Tibet, Lhasa. Another form of popular music is the classical gar style, which is performed at rituals and ceremonies. Lu are a type of songs that feature glottal vibrations and high pitches which are typically sung by nomads. There are also epic bards who sing of Tibet's national hero, Gesar.
Қазіргі заманғы және танымал
Қытайдың халықтық мәдениетінде тибеттіктер жақсы өкілдік етілген. Тибет әншілері әсіресе күшті дауыстарынмен танымал, көптеген адамдар оны Тибет үстіртінің жоғары биіктігімен байланыстырады. Цетен Долма (才旦卓玛) 1960-шы жылдары «Жер қызыл» атты музыкалық және би өнерінің жинағымен атаққа ие болды. Келсанг Меток (格桑梅朵) – дәстүрлі тибет әндерін қытай және батыс поп музыкасымен үйлестіретін танымал әнші. Пурба Ргьял (Pubajia немесе 蒲巴甲) 2006 жылы «American Idol»-дың қытайлық нұсқасы – «Хаонанер» байқауының жеңімпазы атанды. 2006 жылы ол Шервуд Худың «Гималайдың принці» фильмінде түсті, бұл Шекспирдің «Гамлеті» пьесасының Тибеттегі ежелгі оқиғаларға негізделген бейімделуі және толығымен тибеттік актерлерге арналған. Тибет музыкасы батыс музыкасының кейбір стильдеріне, мысалы, «жаңа дәуір» стиліне әсер еткен. Филип Гласс, Генри Эйххайм және басқа композиторлар музыкаларында тибеттік элементтерді пайдаланғанымен белгілі. Батыс және тибет музыкасының алғашқы синтезі 1971 жылы шыққан «Тибет қоңыраулары» болды. Гласс жазған «Кундун» саундтрегі де Батыста тибет музыкасын танымал етуге көмектесті. Шетелдік эстрадалық музыка да Тибетте үлкен әсер етті. Үндістанның ғазал және «фильми» музыкасы, сондай-ақ американдық рок-н-ролл өте танымал, осы стиль Ранжен Шону сияқты тибеттік орындаушыларды дүниеге әкелді. 1980-ші жылдары кейбір заңдардың жеңілдетілуінен кейін, Ядонг, Джампа Цзеринг, 3 мүшелі AJIA тобы, 4 мүшелі Гао Юань Хун тобы, 5 мүшелі Гао Юань Фэн тобы және Дечен Шак Дагсай сияқты тибеттік поп музыкасы кеңінен танылды, сонымен қатар кейде саяси мазмұнға толы нангма өлеңдері де танымал болды. Гаоюань Хун әндеріне тибет тіліндегі рэп элементтерін енгізді.
Tibetans are well represented in Chinese popular culture. Tibetan singers are particularly known for their strong vocal abilities, which many attribute to the high altitudes of the Tibetan Plateau. Tseten Dolma (才旦卓玛) rose to fame in the 1960s for her music and dance suite "The Earth is Red". Kelsang Metok (格桑梅朵) is a popular singer who combines traditional Tibetan songs with elements of Chinese and Western pop. Purba Rgyal (Pubajia or 蒲巴甲) was the 2006 winner of Haonaner, the Chinese version of American Idol. In 2006, he starred in Sherwood Hu's Prince of the Himalayas, an adaptation of Shakespeare's Hamlet, set in ancient Tibet and featuring an all Tibetan cast. Tibetan music has influenced certain styles of Western music, such as new age. Philip Glass, Henry Eichheim and other composers are known for Tibetan elements in their music. The first Western fusion with Tibetan music was Tibetan Bells in 1971. The soundtrack to Kundun, by Glass, has also popularized Tibetan music in the West. Foreign styles of popular music have also had a major impact within Tibet. Indian ghazal and filmi are very popular, as is rock and roll, an American style which has produced Tibetan performers like Rangzen Shonu. Since the relaxation of some laws in the 1980s, Tibetan pop, popularized by the likes of Yadong, Jampa Tsering, 3 member group AJIA, 4 member group Gao Yuan Hong, 5 member group Gao Yuan Feng, and Dechen Shak Dagsay are well known, as are the sometimes politicized lyrics of nangma. Gaoyuan Hong in particular has introduced elements of Tibetan language rapping into their singles.
Драмалық
Тибет халық операсы (Аче) Лхамо, "(қарындас) құдай" деп аталады, ол билер, әндер мен дұғалардың үйлесімі. Репертуар буддалық оқиғалар мен Тибет тарихынан алынған. Лхамоның негізін XIV ғасырда лама және маңызды тарихи инженер Тхан Тонг Гьялпо қалаған. Гьялпо жеті қызды шақырып, алғашқы қойылымды Тибетте көлік жүргізуді жеңілдететін көпірлер салуға қаражат жинау үшін ұйымдастырды. Бұл дәстүр жалғасып, Лхамо Линка және Шотон сияқты түрлі мерекелерде өткізіледі. Қойылым әдетте бос сахнада қойылатын драма болып табылады, онда билер, әндер мен дұғалар біріктіріледі. Кейде кейіпкерді көрсету үшін түрлі-түсті маскалар тағылады, қызыл түс патшаны, ал сары түс құдайлар мен ламаларды білдіреді. Қойылым сахнаны тазарту және бата берумен басталады. Содан кейін баяндаушы оқиғаның мазмұнын айтады, және қойылым басталады. Ойын соңында тағы бір бата беру рәсімі орындалады.
The Tibetan folk opera known as (Ache) Lhamo "(sister) goddess", is a combination of dances, chants and songs. The repertoire is drawn from Buddhist stories and Tibetan history. Lhamo was founded in the fourteenth century by the Thang Tong Gyalpo, a lama and important historical civil engineer. Gyalpo and seven recruited girls organized the first performance to raise funds for building bridges that would facilitate transportation in Tibet. The tradition continued, and lhamo is held on various festive occasions such as the Linka and Shoton festivals. The performance is usually a drama, held on a barren stage, that combines dances, chants and songs. Colorful masks are sometimes worn to identify a character, with red symbolizing a king and yellow indicating deities and lamas. The performance starts with a stage purification and blessings. A narrator then sings a summary of the story, and the performance begins. Another ritual blessing is conducted at the end of the play.
Чам биі
Чам биі – Тибет буддизмінің және буддалық мерекелердің кейбір ағымдарымен байланысты, маска және костюм кигізілген көңілді би.
The cham dance is a lively masked and costumed dance associated with some sects of Tibetan Buddhism and Buddhist festivals.
Фестивальдар
Лосар, Шотон, Моңшалау мерекесі және тағы да көптеген Тибет мерекелері жергілікті дінге терең байланысты, сонымен қатар шетелдік әсерлерді де қамтиды. Тибет мерекелері – үлкен ойын-сауық көзі және оларға як жарыстары сияқты түрлі спорттық жарыстар да кіреді. Тибеттіктер мерекелерді өмірдің маңызды бөлігі деп есептейді және олардың көбісі мерекелік шараларға қатысады.
Tibetan festivals such as Losar, Shoton, the Bathing Festival and many more are deeply rooted in indigenous religion, and also contain foreign influences. Tibetan festivals are a high source of entertainment and can include many sports such as yak racing. Tibetans consider festivals as an integral part of their life and almost everyone participates in the festivities.
Әлеуметтік желілерде танылу
2010 жылдан бері әлемдегі мыңдаған этникалық тибеттіктер Юникод консорциумы мен Facebook, Twitter және Instagram сияқты әлеуметтік желілерге тибет туының эмоджисін мақұлдауға және жариялауға шақырып келеді. Бұл шақырудың басты мақсаты – онлайн мүмкіндіктер арқылы тибеттіктердің өзінің мәдени және аймақтық Тибетке қатыстылығын күшейту, сондай-ақ Тибет мәдениетін және өкілдігін шекаралардың ар жағына тарату. Алайда, 2019 жылдың тамызына дейін, Эмоджи кіші комитетінің және Юникодтың келіссөз жүргізу органының күш-жігеріне қарамастан (және Юникодтың ту туралы ұсыныстың күшті екенін ресми мойындауына қарамастан), Юникодтың тибет туының эмоджисін мақұлдау және оны шығару процесі тоқтап, өзгеріссіз қалды. Бұл, әлдебір себеппен, Қытайдың миллиондаған азаматының, Юникод консорциумындағы қытай мүшелерінің және Қытай үкіметінің Юникодты Тибет туының эмоджисін «бір жақты» жарияласа, компанияға экономикалық санкциялар салуға дайындығымен байланысты болуы мүмкін (егер Қытай демократиялық мемлекетке айналып, Тибет автономиялық аймағындағы тибеттіктердің құқықтары мен бостандықтарын қолдамаса). Дегенмен, әлемдегі тибеттіктер өз күш-жігерін жалғастыруда. 2019 жылдың маусымынан бері жалғасып келе жатқан 2019-2020 жылдардағы Гонконгтағы наразылықтар мен одан кейін ірі әлеуметтік желілерге Қытайдың араласуына байланысты, тибеттіктер Юникодтан әлеуметтік желілер мен Юникодтың жұмысындағы қытайдың ықпалын жоюды қамтамасыз ету үшін уақытты кем дегенде бір жылға ұзартуды сұрады немесе сұрап жатыр. Тибет туының эмоджисінің шығуы Emoji 13.0, 14.0 немесе одан кейінгі нұсқаларға қарай ықтимал, бұл әлеуметтік-саяси жағдайларға байланысты болады.
Since 2010, thousands of ethnic Tibetans worldwide have called on Unicode Consortium and social media platforms like Facebook, Twitter and Instagram to approve and also release the Tibetan flag emoji. The main purpose of this is to help evoke their sense of belonging to regional and cultural Tibet via online means and also to further spread the Tibetan culture and representation across borders. However, as of August 2019, despite the efforts of members of the Emoji Subcommittee and Unicode's negotiating body (and Unicode's official admission that the flag proposal is strong), the decision making process of approval and eventual release of the Tibetan flag emoji by Unicode has been and remained stalled. This is probably due to strong opposition by millions of mainland Chinese citizens, mainland Chinese members of Unicode Consortium and the Chinese government's willingness to place economic sanctions against the company if Unicode ‘unilaterally’ releases the Tibetan flag emoji (unless China returns to a state of democracy and is willing to support the rights and freedoms of Tibetans in Tibet Autonomous Region). Nonetheless, Tibetans across the globe have been pushing on. In light of the ongoing 2019–20 Hong Kong protests that have been taking place since June 2019 and subsequent mainland Chinese interference in major social media platforms, Tibetans have called or are calling for Unicode to extend the timeline for at least one more year, to ensure the elimination of mainland Chinese influence in operations conducted by social media platforms and Unicode before prioritising on the eventual acceptance and release of the Tibetan flag emoji to the public. The flag emoji may only be released in Emoji 13.0, 14.0 or later, depending on the socio political circumstances.