Кіріспе

Тибеттік партизандық тобы Чуши Гандрук (ཆུ་ཤི་གངས་དྲུག) – тибеттік партизандық тобы. 1958 жылдың 16 маусымында ресми түрде құрылған Чуши Гандрук партизандары 1956 жылдан 1974 жылға дейін Тибетте Қытай Халық Республикасының (ҚХР) күштерімен күресті. Нью-Йорк пен Үндістанда құрылған, басқа елдерде де бөлімшелері бар Докхам Чуши Гандрук ұйымы қазір Үндістанда тұратын Чуши Гандрук қарсыласының аман қалғандарын қолдайды. Чуши Гандрук қытай шабуылы басталғаннан кейін көп ұзамай 14-ші Далай-ламаны Лхасадан шығарды. Сол кезде Чуши Гандрук партизандарының бір тобын қазір қайтыс болған Кунга Самтен басқарды. 1970 жылдардың басында АҚШ Қытай Халық Республикасын мойындауға дайын болғандықтан, Чуши Гандрук армиясын қаржыландырған ЦРУ-дың Тибет бағдарламасы 1974 жылы тоқтатылды.

Атауы

Чуши Гангдрук ("Төрт өзен, алты жота") – бұл дәстүрлі түрде шығыс Тибет аймағы Камның атауы, онда Гьялмо Нюльчу (Салуин), Дзачу (Меконг), Дричу (Янцзы) және Мачу (Сары өзен) өзендерінің шатқалары, барлығы Тибет жотасынан басталып, осы өзендердің суайдырын құрайтын алты параллель тау жотасы (Дулдза Зальмоганг, Цхаваганг, Маркхамганг, Побарганг, Мардзаганг және Миняганг) арасынан өтеді. "Чу" (чу) – тибет тілінде "су" деген сөзді білдіреді, ал "ши" (ша) – тибет тілінде "4" деген сөзді білдіреді. "Ганг" – жота, ал "друк" (друк) – 6 дегенді білдіреді. Топтың толық атауы – "Хам Төрт өзен, алты жоталық Тибеттік сенімді қорғаушылар еріктілер армиясы".

Чамдоның құлауы және Он жеті тармақты келісімге қол қою

1950 жылы 19 қазанда Нгабо Шапе жасырынған монастырды қытай әскерлері, бірнеше Кампа жетекшілерімен бірге, қоршап алды. Осы жерде Нгабо Шапе және оның шенеуніктері мен әскерлері басып кірген қытай әскерлеріне тәслим болды. Чамдодағы Тибет үкіметінің әскері жеңіліске ұшырады, ал Коммунистік Қытай әскері Чамдо қаласын басып алды. Другу монастырында Нгабо Шапе ресми түрде тәслим болуға қол қойды. Он жеті тармақты келісімді талқылау кезінде, Нгабо Шапе келісімге қол қоюға қарсылық көрсеткеннен кейін келіссөздер тоқтап қалды. Сонда Ли Вэйхан қытай әскерлеріне Лхасаға жорық жүргізуге бұйрық беретінін мәлімдеді. Тибет үшін келісімге қол жеткізбеудің қауіптірек екенін түсініп, олар Лхасамен кеңеспей-ақ қытай тарапының талаптарын қабылдады. Далай-ламаның мөрінің әлі де Ятунгта екенін естіген қытайлықтар одан да ашуланды. Нгабо Шапе құжатқа мөр басу үшін ресми мөрінің жоқ екенін айтқанда, қытайлықтар оған жаңа мөр жасады, бірақ ол Хамның генерал-губернаторы ретіндегі ресми мөрінің өзімен екенін мәлімдеді. Осылайша, 1951 жылы 23 мамырда Нгабо Шапе "Тибетті бейбіт жолмен азат ету шаралары туралы Орталық Халық Үкіметі мен Тибет жергілікті үкіметінің келісіміне" күштеп қол қойды, бұл келісім әдетте "Он жеті тармақты келісім" деп аталады.

Чуши бандының құрылуы

Топты Андруг Гомпо Таши (сондай-ақ Андруг Джиндак деп танылады) құрды. Көптеген ерікті жауынгерлер сияқты, Джиндак көптеген партизанды қаржыландырып, олардың сөзсіз басшысы ретінде қабылдады. Тибеттің түрлі аймақтарында қолдауды арттыру үшін, халық армиясының бүкіл тибеттік құрамын көрсете түсу мақсатында, "Чуши Гангдрук" атауына "Теншунг Дангланг Мак" деген сөздер қосылды. "Теншунг Дангланг Мак" Тибеттің саяси және діни тәуелсіздігі үшін күресті. Хампа және Амдова халқы 1956 жылдан бастап Хам және Амдоның әртүрлі аймақтарындағы басқыншыларға қарсы күресіп келді. 1958 жылдың 16 маусымында Лходак Дхама Дзонгта "Чуши Гангдрук" пен оның жақтастарының кеңесі өтті, онда әсерлі атты әскер шеруі болды, Далай Ламаның суретіне құрбандық шалынды, содан кейін "Теншунг Дангланг Мак" елтаңбасы – екі қылыштан (бірі құдайды бейнелейтін, ал қылыш сабы Дожде немесе найзағай және лотос гүлін символдайтын) тұратын "Чуши Гангдрук" сары туы көтерілді. "Чуши Гангдрук" құрылғаны 1958 жылдың 16 маусымында жарияланды. Ол Ұлттық ерікті қорғаныс армиясы (НЭҚА) деп аталды. "Чуши Гангдрук" – тибет тілінде "төрт өзен мен алты қатарлы таулардың жері" деген мағынаны білдіретін сөз тіркесі және ол Амдо мен Хамға сілтеме жасайды. Топтың құрамына шығыс Тибеттің осы аймақтарынан шыққан тибеттіктер кірді, олардың басты мақсаты – Қытай Халық Республикасының (ҚХР) Тибеттен әскери күштерін шығару болды. Орталық және батыс Тибет (Ү Цанг) Қытай Халық Республикасымен 17 тармақты келісімге келген кезде, ҚХР шығыс Тибетте (Амдо мен Хамды қоса) жер реформасын бастады және тибеттік жер иелеріне қатысты қатал жазалау шараларын қолданды. Генерал Андруг Гонпо Ташидің басшылығымен "Чуши Гангдрук" құрамына 37 одақтас күш және 18 әскери қолбасшы кірді. Олар еріктілердің мінез-құлқына қатысты 27 тармақты әскери заң жобасын жасады. Олардың штаб-пәтері Цонада орналасқан, кейін Лхагариге көшірілді. Бастапқыда отаршылдар өздері қару сатып алды, көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің британдық .303 калибрлі, неміс 7.92 мм және орыс 7.62 мм мылтықтары. "Чуши Гангдрук" АҚШ үкіметінен қолдау сұрады. Алайда, Мемлекеттік департамент Лхасадағы Тибет үкіметінен ресми өтініш талап етті, бірақ ол келіп түспеді. 1957 және 1958 жылдары Мемлекеттік департаментке жасалған өтініштер назарсыз қалды.

ЦРУ-ның қолдауы

Далай-ламаның келісімінсіз, АҚШ-тың Орталық барлау қызметі 1959 жылдың жазында Чуши Гангдруг Теншунг Дангланг Макты қолдауға шешім қабылдады. ЦРУ топқа материалдық көмек пен жәрдем, соның ішінде қару-жарақ және оқ-дәрілер берді, сондай-ақ Хэйл лагерінде Чуши Гангдруг және басқа тибеттік партизандық топтарының мүшелерін оқытты. Тибеттің АҚШ-пен байланысы әлемнің ірі державалары арасындағы суық соғыс кезеңіндегі империализмге қарсы риторикалық күрес тұсында болды, бұл заманауи империялық кеңеюді ақтау үшін пайдаланылды. Риторикалық тұрғыдан алғанда, империя құруға жасалған жаңа тыраныс АҚШ-та антикоммунизм, ал Қытай Халық Республикасында антикапитализм ретінде көрінді. ЦРУ директорының орынбасары және барлық құпия операцияларды бақылауға жауапты Аллен Даллес Қытай Халық Республикасын тұрақсыздандыру мүмкіндігін көріп отырды. Басты мақсат – тибеттіктерге жеткілікті көмек көрсетуден гөрі, қытай коммунистерінің жолын қиындату және оларды мазалау болды. Шангри Лхагиал және басқа Чуши Гангдруг жауынгерлері қаруларын Үндістанның Тезпур қаласындағы шенеуніктерге тапсырды. Олар шекараны кезіп өтіп, Тибет үкіметінің өкілі Цедрунг Джампа Вангдумен күшін біріктірді. 1959 жылдың 29 сәуірінде олар өз мылтықтарын, оқ-дәрілерін және барлық қаруларын Тезпур ауданының комиссарының орынбасарына тапсырды және алтын, күміс және басқа да құнды заттарын алып кетуге рұқсат алды. 14-ші Далай-лама Андруг Гомпо Ташиге хат жолдап, Дсасак шені берді: «Сіз Тибеттің бостандығын қорғау үшін ұлы ұлттық мақсатта қытай басқыншы әскеріне қарсы тұруға Чуши Гангдруг күштерін нығайтып, табандылықпен жетектедіңіз. Сізге елге сіңірген қызметіңіз үшін «Дзасак» (генерал шенімен тең ең жоғары әскери шен) беріледі. Қазіргі жағдай сіздің батыл күресіңізді осы еңбектің дәл сондайын сақтап жалғастыруды талап етеді». Сонымен қатар, Андруг Жиндакқа құнды діни жәдігерлер, соның ішінде Қорғау Құдайы Джигчи Махайдың топырақтан жасалған мүсіні және қасиетті тігіздер сыйға тартылды. 1974 жылы президент Ричард Никсон бастамасымен қытай-американ қарым-қатынастарының жаңа бағытына байланысты ЦРУ Тибет қарсылық қозғалысына көмек көрсету бағдарламасын тоқтатты, ал Тибеттің жер аударылған рухани және уақытша басшысы Далай-лама тибеттіктерге қаруларын тастап, бейбіт түрде бағынуға шақыратын үндеуді жазды.