Кіріспе

Бір көзден шыққан туындылардың жиынтығы.

Мұрағаттану ғылымында фонд – бірдей бастауға ие және мекеменің, жеке тұлғаның немесе ұйымның күнделікті қызметі барысында табиғи түрде пайда болған құжаттар тобы. Фонд мысалы ретінде ақынның жарияланбаған жазбаларын немесе белгілі бір кезеңдегі мекеменің құжаттарын келтіруге болады. Фондтар – мұрағаттағы сипаттама жүйесінің ең жоғары иерархиялық деңгейінің бір бөлігі, ол фондтан басталады. Иерархия төмендей келе, келесі деңгейлер одан да егжей-тегжейлі және тар болады. Сипаттама деңгейлері фондтан серияға, файлға, содан кейін тармақ деңгейіне дейін жүзеге асырылады. Фонд пен серия деңгейлері арасында кейде қосалқы фонд немесе суфонд деңгейі, ал серия мен файл деңгейлері арасында кейде қосалқы серия деңгейі кездеседі.

Тарихи шығу тегі

Архив ілімі саласында «фонд» термині француз архивтік тәжірибесінде Франция революциясынан кейін пайда болды деп кеңінен келісіледі, себебі Франция Ұлттық мұрағатының әкімшілік бөлімінің басшысы Наталис де Вайли №14 циркуляр жазды, онда фонд идеясы бірдей шығу тегінің құжаттарын бірге сақтау ретінде түсіндірілді, өйткені осы хабарламаға дейін құжаттар кездейсоқ және үйлесімсіз жіктелетін. Сол №14 циркулярда Вайли сондай-ақ «фондты құрметтеу» (respect des fonds) идеясын енгізді, бұл мұрағатшылар фондтың құрылымын оны жасаған адам немесе мекеме жасағандай қалдыру керек дегенді білдіреді. Алайда, Лучиана Дюранти осы идеяның Неаполь және басқа да жерлерде Вайлидің 1814 жылғы №14 циркулярына дейін пайда болғанына дәлелдер тапты. Пайда болу орынына қарамастан, «фондты құрметтеу» 1898 жылы «Голландтық нұсқаулық» деп белгілі мұрағаттарды орналастыру және сипаттау жөніндегі нұсқаулық және 1910 жылы өткен бірінші халықаралық мұрағатшылар конгресінен кейін Еуропаға жылдам тарады. Провинанс – мұрағатшылардың бірлік ретінде алынған құжаттар тобын өздігінен сақтауы керек деген сенім. Провинанс кейде сақтау тарихы деп те аталады, себебі ол осы құжаттарды мұрағатқа түскенге дейін ұстаған әртүрлі адамдар мен ұйымдарды және оларды ұйымдастыру тәсілін ескереді. «Фондты құрметтеу» және провинанс көбінесе шатастырылады, бірақ екі идея, өте жақын болса да, ерекшеленеді: провинанс белгілі бір адамдар немесе ұйымдар жасаған жұмыстарды басқалардан бөлек ұстауға қатысты, ал «фондты құрметтеу» оған осы жұмыстың бастапқы тәртібін сақтау немесе қайта құру арқылы қосылады. «Фондты құрметтеу» және фонд идеялары архив әлемін өзгертіп, бүгінге дейін қолданылып келеді.

Қазіргі заманғы қолданысы мен тәжірибелері

Қазіргі мұрағат практикасында фондтар идеясы әлі күнге дейін, негізінен Еуропа мен Солтүстік Америкада қолданылады. Дегенмен, басқа мұрағат тәжірибелеріне бейімделу үшін қор кейде сәл өзгертіледі. Мысалы, Ұлыбританияда фонд орнына "мұрағат тобы" термині қолданылады, ал АҚШ Ұлттық мұрағатында "жазба тобы" термині басым. Жазба топтары көбінесе фондтармен салыстырылады, бірақ шындығында олар бірнеше фондтан немесе тіпті толық емес фондтан құралуы мүмкін. Австралиялық мұрағат теориясында "respect des fonds" принципі мойындалса да, теория негізгі сипаттама деңгейі ретінде серияларға және бірнеше шығу тегінің болуына баса назар аударады. Фондты коллекционердің ортақ белгісіне негізделген құжаттар жиынтығын білдіретін "құжат жинағы" терминімен шатастырмау керек. Алайда, мұндай жиынтық коллекционермен жасалмайды және көбінесе шығу тегіне сәйкес келмейді.

Цифрлық архивтердегі қорлар

Архивтердің көбінесе цифрлық форматқа (сканерлену және компьютерде сақталу) өтуі және электрондық платформаға жылжуы қор туралы түсінікке өзгеріс енгізуде. Электрондық каталог, егер оған арнайы тапсырыс берілмесе, қор деңгейіндегі мазмұндаманы шығу тегі бойынша реттемейді, сондай-ақ, қор ішіндегі мазмұнды хронологиялық тәртіппен автоматты түрде реттемейді. Бұған қоса, бастапқыда электрондық түрде жасалған, яғни физикалық нысанның иерархиясына автоматты түрде бағынбайтын цифрлық мазмұн да бар. Электрондық деректер базасында қорды іске асыру практикасы, қорды электрондық және физикалық түрде біріктіруде жаңа қиындықтар тудырады. Джефферсон Бейли айтқандай, "деректер базасының логикасы сызықтық емес және бастапқы рет болмайды, себебі рет сұранысқа байланысты". Цифрлық архивтегі қор мәселесі цифрлық архивтер дамыған сайын өзгеріп отырады, және осы жағдайда қорлардың қалай дамитыны әлі белгісіз.