Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Нтшингвайо каМахоле (Хоза тайпасынан; 1809 – 21 шілде 1883) – бірінші ағылшын-зулу соғысы кезінде Цетшвайо патшаның зулу армиясының бас қолбасшысы (инДуна).
Ntshingwayo kaMahole of the Khoza ( 1809 – 21 July 1883) was the commanding general (inDuna) of King Cetshwayo's Zulu Army during the first Anglo Zulu War.
Англо-зулу соғысы
Нтшингвайоға 1879 жылғы Англо-зулу соғысында Зулуланды басып алған алғашқы британдық экспедициялық күштердің орталық колоннасына қарсы зулу импиінің жалпы далалық қолбасшылығы тапсырылды. Оған қайшы бұйрықтар берілді. Ашық түрде британдық экспедициялық күштердің орталық колоннасымен ашық шайқаста кездесіп, "оларды жеңіп алу" [өлтіру] керектігі айтылды, бірақ жеке түрде Cetshwayo оған "бірден [шабуылға] ағылшындарға бармауға, алдымен конференция өткізуге және ағылшындарға бірнеше басшыларды жіберіп, неге елді қиратып, зулуларды өлтіріп жатырларын сұрауға" бұйырды. Осыған қарамастан, Нтшингвайо майданда генерал-лейтенант лорд Челмсфордты жеңіп шықты. Челмсфорд британдық экспедициялық күшті бөліп, Исандлуанадағы негізгі британдық лагерден зулу армиясын табу үшін күштерінің көп бөлігін патрульдерге жіберді, лагерь нашар қорғалған және бекітілмеген қалды. Нтшингвайоның амабуто [изизулу: "полктар"; жекеше: ибуто] 1879 жылдың 22 қаңтарында Исандлуана шайқасында британдықтардың лагерьде орналасқан күштеріне шабуыл жасап, оларды дерлік толығымен жойды. Бұл шайқаста 1300-ге жуық британдық сарбаз, еуропалық еріктілер, африкалық сарбаздар мен лагерь ілесушілері қаза тапты. Бұл Виктория дәуірінде британдық армияның бастан кешкен ең ауыр жеңілістерінің бірі болды. Жеңіс үлкен болғанымен, Нтшингвайо шайқасты тиімді басқарды, бірақ патша Исандлуанадағы зулулардың көптеген қаза болуына қатты ашуланды. Зулулардың қанша адам қаза тапқаны ешқашан белгілі болмайды, бірақ бірнеше жүз адам қаза тауып, одан да көп адам жарақат алды. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, зулулардың жалпы саны 1000-ға жуық болуы мүмкін. Өзінің қауіпсіздігі үшін қорқып, патша Исандлуананың ардагерлері – амабутоларын шақырды. Олардың арасында Нтшингвайо да болды. Бұл соғыстан кейін Зулулендте күшін жойған және зулу күштерін құруға қатаң тыйым салған британдық заңдардың айқын бұзушылығы еді. 1883 жылдың 21 шілдесінде Зибхебу сол кезде жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан патша Сетшвайоның оНдинидегі (қазіргі Улундиге жақын) сарайына күтпеген шабуыл жасады. Исандлуананың тәжірибелі амабутолары Зибхебумен ашық шайқаста кездесті, бірақ олар ауыр жеңіліске ұшырады. Жүздеген адам сарайдың ішінде тұтқындалып, өлтірілді, оның ішінде Нтшингвайоның туыстары Хайяна мен Махоба. Осы оқиғада патшаның өзі найзамен жараланып, қанды төңкеріс болған жерден қашып кетті. Нтшингвайо патшаның көптеген аға индуналарының бірі болды, ол қашып кетуге тырысқанда қолға түсіріліп, өлтірілді, соның ішінде Нтшингвайоның балалық шағындағы досы Годиде Ндела да бар еді. оНдини жермен теңделді. Ұлы ирония – Исандлуана шайқасының жеңімпаз қолбасшысы соғыс ардагерінің қолынан қаза тапты. Бүгінде Оңтүстік Африка тарихнамасында Исандлуана шайқасындағы Нтшингвайоның рөлі ерекше атап көрсетілді.
Ntshingwayo was given overall field command of the Zulu impi against the centre column of the first British expeditionary force to invade Zululand in the Anglo Zulu War of 1879. He was given conflicting orders. Publicly, he was told to meet the British expeditionary force's centre column in open battle "and eat them up" [kill them], but privately he was commanded by Cetshwayo "not to go to the English at once [to attack], but to hold a conference first and send some chiefs to the English to ask why they were laying the country waste and killing Zulus". Despite this, Ntshingwayo successfully outmanoeuvred Lt Gen Lord Chelmsford in the field. Chelmsford had split the British expeditionary force, sending out a large part of his forces on patrols from the main British camp at Isandlwana in an effort to find the Zulu army, leaving the camp poorly defended and unfortified. Ntshingwayo's amabutho [isiZulu: "regiments"; singular: ibutho] attacked and virtually annihilated the encamped British force in the Battle of Isandlwana on 22 January 1879. With a death toll of some 1,300 British troops, European volunteers, African soldiers and camp followers, the battle proved to be one of the worst defeat suffered by the British Army during the Victorian era. Despite the overwhelming victory, and Ntshingwayo's competent command of the battle, the King was extremely displeased at the great number of Zulu casualties at Isandlwana. It will never be known how many casualties the Zulus suffered, but several hundred were killed and many more wounded. Modern historians suggest a total casualty figure of some 1,000 Zulus is not unreasonable. In fear for his safety, the King called up his old amabutho, veterans of Isandlwana. Amongst them was Ntshingwayo. This was a flagrant violation of the British laws enforced in Zululand in the wake of the war and which firmly prohibited any raising of Zulu forces. On 21 July 1883, Zibhebhu launched a surprise attack on the royal homestead of King Cetshwayo at oNdini (near present day Ulundi) which was undergoing renovations at the time. Seasoned amabutho of Isandlwana met Zibhebhu in open battle, but they were soundly defeated. Hundreds were trapped in the homestead and slain, including Ntshingwayo's siblings Hayiyana and Makhoba. In the incident the king was himself wounded by a spear and fled the scene of the bloody coup. Ntshingwayo was one of the King's many senior induna who were run down and killed as they tried to escape, along with Ntshingwayo's childhood friend Godide Ndlela. oNdini was razed to the ground. The great irony is that the victorious general of Isandlwana was himself killed by a fellow veteran of the battle. Today Ntshingwayo's role in the Battle of Isandlwana has been emphasized in South African historiography.