Кіріспе
Стрессор – организмге стресс тудыратын химиялық немесе биологиялық фактор, қоршаған ортаның жағдайы, сыртқы тітіркендіргіш немесе оқиға. Психологиялық тұрғыдан алғанда, стрессор – адамдардың талап ететін, қиын және/немесе жеке қауіпсіздігіне қауіп төндіретін оқиғалар немесе орта болуы мүмкін. Стресс жауабын тудыратын оқиғалар немесе заттар:
қоршаған ортаның стрессорлары (гипо- немесе гипертермиялық температуралар, жоғары шу деңгейі, жарық шамасының артық болуы, тығыздық)
күнделікті "стресс" тудыратын жағдайлар (мысалы, жол апаттары, кілттердің жоғалуы, қаржы мәселелері, физикалық белсенділіктің сапасы мен мөлшері)
өмірдегі өзгерістер (мысалы, ажырасу, жақын жандардың қазасы)
жұмыс орнындағы стрессорлар (мысалы, жұмыс көлемінің жоғары болуы және жұмысқа бақылаудың аздығы, қайталама немесе ұзаққа созылған физикалық күш салу, күшті күш салу, дененің қалыпты емес күйі, кеңседегі тәртіпсіздік)
химиялық стрессорлар (мысалы, темекі, алкоголь, есірткі)
әлеуметтік стрессорлар (мысалы, қоғам мен отбасы тарапынан талаптар)
A stressor is a chemical or biological agent, environmental condition, external stimulus or an event seen as causing stress to an organism. Psychologically speaking, a stressor can be events or environments that individuals might consider demanding, challenging, and/or threatening individual safety. Events or objects that may trigger a stress response may include:
environmental stressors (hypo or hyper thermic temperatures, elevated sound levels, over illumination, overcrowding)
daily "stress" events (e. g., traffic, lost keys, money, quality and quantity of physical activity)
life changes (e. g., divorce, bereavement)
workplace stressors (e. g., high job demand vs. low job control, repeated or sustained exertions, forceful exertions, extreme postures, office clutter)
chemical stressors (e. g., tobacco, alcohol, drugs)
social stressors (e. g., societal and family demands)
Stressors can cause physical, chemical and mental responses internally. Physical stressors produce mechanical stresses on skin, bones, ligaments, tendons, muscles and nerves that cause tissue deformation and (in extreme cases) tissue failure. Chemical stresses also produce biomechanical responses associated with metabolism and tissue repair. Physical stressors may produce pain and impair work performance. Chronic pain and impairment requiring medical attention may result from extreme physical stressors or if there is not sufficient recovery time between successive exposures. Stressors may also affect mental function and performance. Mental and social stressors may affect behavior and how individuals respond to physical and chemical stressors. Social and environmental stressors and the events associated with them can range from minor to traumatic. Traumatic events involve very debilitating stressors, and oftentimes these stressors are uncontrollable. Traumatic events can deplete an individual's coping resources to an extent where the individual may develop acute stress disorder or even post traumatic stress disorder. People who have been abused, victimized, or terrorized are often more susceptible to stress disorders. Most stressor stress relationships can be evaluated and determined either by the individual or by a psychologist. Therapeutic measures are often taken to help replenish and rebuild the individual's coping resources while simultaneously aiding the individual in dealing with current stress.
Стрессорлар организмде физиологиялық, химиялық және психикалық жауаптарды тудыруы мүмкін. Физикалық стрессорлар теріге, сүйектерге, буындарға, сіңірлерге, бұлшық еттерге және жүйкелерге механикалық күш түсіріп, тіндердің деформациясына және (ауыр жағдайларда) тіндердің зақымдануына әкелуі мүмкін. Химиялық стрессорлар метаболизм және тіндердің жаңаруымен байланысты биомеханикалық реакцияларды тудырады. Физикалық стрессорлар ауырсынуға және жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Созылмалы ауырсыну және медициналық көмек қажеттілігі физикалық стрессорлардың салдарынан немесе бір-бірінен кейін стресске ұшырағанда жеткілікті демалыс болмаған жағдайда туындауы мүмкін. Стрессорлар ақыл-ойдың жұмысына да әсер етеді. Психикалық және әлеуметтік стрессорлар мінез-құлқына және физикалық және химиялық стрессорларға жауап беру жолына әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік және қоршаған ортаның стрессорлары мен олармен байланысты оқиғалар жеңілден ауырға дейін болуы мүмкін. Травматикалық оқиғалар өте күшті стрессорларды қамтиды, және көбінесе оларды бақылау мүмкін емес. Травматикалық оқиғалар адамның қарсы тұру қабілетін соншалық деңгейде төмендетуі мүмкін, осылайша жедел стресс синдромы немесе тіпті травмадан кейінгі стресс синдромы дамуы мүмкін. Зорлық-зомбылыққа ұшыраған, құрбан болған немесе қорқытылған адамдар стресс бұзылыстарына көбірек бейім. Көптеген стрессор-стресс байланыстарын жеке адам немесе психолог бағалай алады. Терапиялық шаралар көбінесе адамның қарсы тұру ресурстарын толықтыруға және қалпына келтіруге көмектеседі, сонымен бірге адамға қазіргі стресспен күресуге көмектеседі.
A stressor is a chemical or biological agent, environmental condition, external stimulus or an event seen as causing stress to an organism. Psychologically speaking, a stressor can be events or environments that individuals might consider demanding, challenging, and/or threatening individual safety. Events or objects that may trigger a stress response may include:
environmental stressors (hypo or hyper thermic temperatures, elevated sound levels, over illumination, overcrowding)
daily "stress" events (e. g., traffic, lost keys, money, quality and quantity of physical activity)
life changes (e. g., divorce, bereavement)
workplace stressors (e. g., high job demand vs. low job control, repeated or sustained exertions, forceful exertions, extreme postures, office clutter)
chemical stressors (e. g., tobacco, alcohol, drugs)
social stressors (e. g., societal and family demands)
Stressors can cause physical, chemical and mental responses internally. Physical stressors produce mechanical stresses on skin, bones, ligaments, tendons, muscles and nerves that cause tissue deformation and (in extreme cases) tissue failure. Chemical stresses also produce biomechanical responses associated with metabolism and tissue repair. Physical stressors may produce pain and impair work performance. Chronic pain and impairment requiring medical attention may result from extreme physical stressors or if there is not sufficient recovery time between successive exposures. Stressors may also affect mental function and performance. Mental and social stressors may affect behavior and how individuals respond to physical and chemical stressors. Social and environmental stressors and the events associated with them can range from minor to traumatic. Traumatic events involve very debilitating stressors, and oftentimes these stressors are uncontrollable. Traumatic events can deplete an individual's coping resources to an extent where the individual may develop acute stress disorder or even post traumatic stress disorder. People who have been abused, victimized, or terrorized are often more susceptible to stress disorders. Most stressor stress relationships can be evaluated and determined either by the individual or by a psychologist. Therapeutic measures are often taken to help replenish and rebuild the individual's coping resources while simultaneously aiding the individual in dealing with current stress.
Психологиялық стресстер
Стресс факторлары адамның қоршаған ортаның талаптарына төтеп бере алмайтын жағдайларда туындайды (мысалы, шешімі жоқ, ауыр қарыз). Бұл түсінік американдық психолог Шелдон Коэн жасаған, сондай-ақ әлеуметтік бейімделу рейтингтік шкаласы (SRRS) немесе Холмс-Рахе стресс шкаласы арқылы қарастырылады. PSS дәстүрлі Лайкерт шкаласы болса, SRRS стресс факторларына белгілі бір, алдын ала анықталған сандық мәндер тағайындайды.
Стресске биологиялық жауаптар
Травматикалық оқиғалар немесе денеге кез келген соққы жіті стресс-реакция бұзылысын (ЖСРБ) тудыруы мүмкін. ЖСРБ-нің даму деңгейі соққының күшіне байланысты. Егер соққы белгілі бір уақыттан кейін белгілі бір шектен асып кетсе, онда ЖСРБ жалпыға таныс посттравматикалық стресс бұзылысына (ПТСБ) айналуы мүмкін. Денеде стрессті азайту үшін биологиялық тұрғыдан екі түрлі жауап механизмі бар. Біріншіден, дене стресс факторларымен күресу үшін стресс гормондары шығарады, олар стрестік жағдай туғанда пайда болуы мүмкін энергия қорын қалыптастырады. Екіншіден, биологиялық компоненттеріміз жеке жасушалар арқылы жауап береді. Жағдайға қарай, жасушаларымыз кез келген теріс стресс фактормен күресу үшін көбірек энергия жинақтайды және осы жасушалардың қатысуымен жүзеге асатын қызметтер тоқтатылады. Стресс факторларының биологиялық жолдарға әсер ету механизмінің бірі – гипоталамустың стимуляциялануы, одан CRF (кортикотропин босату факторы) гипофиз безін ACTH (адренокортикотроптық гормон) бөлуге итермелейді, бұл бүйрек үсті безін әртүрлі стресс гормондары (мысалы, кортизол) шығаруға себеп болады. Стресс гормондары қан ағысымен тиісті органдарға – бездерге, жүрекке, ішектерге жетеді, осылай «құтылу немесе күресу» реакциясын тудырады. Бұл процесте стресс факторы гипоталамусқа жеткеннен кейін симпатикалық жүйке жүйесіне бағытталатын баламалы жол бар, содан кейін бүйрек үсті безі эпинефрин бөледі. Мысалы, адам мерзімді алдын ала білуді қалайды, осылай дайындалуға мүмкіндік алады, мерзімді соңғы күні білуден гөрі. Мерзімді алдын ала білгенде, стресс факторының қарқындылығы адам үшін азаяды, ал соңғы күні білген адам үшін қарқындылығы жоғары болады. Психологтар бұл мәселені зерттегенде, адамдардың баламалы нұсқалардың ішінде болжамды стресс факторларын қалауға бейім екенін анықтады. Сонымен қатар, стресс факторын бақылау деңгейі адамның стрессті қабылдауына әсер етеді. Мысалы, орта ғасырларда моншаға түсуді ұнатпайтын адамды елестетіңіз. Егер адам ваннаның температурасын бақылау мүмкіндігі болмаса (өзгермелі шарт), ваннаға түсуге мәжбүр болса, оның алаңдауы мен стресс деңгейі, ортаны бақылай алатын (мысалы, су температурасын) адамға қарағанда жоғары болады. Осы екі принципке (болжамдылық және бақылау) негізделген екі гипотеза бар, олар осы қалауларды түсіндіруге тырысады: дайындық реакциясы гипотезасы және қауіпсіздік гипотезасы осы қалауларды ескеруге бағытталған.
Дайындық реакциясы гипотезасы
Бұл гипотезаның негізгі ойы – организм алдын ала хабарланса, кез келген оқиғаға жақсы дайындала алады, себебі бұл оған (биологиялық тұрғыдан) дайындық жасауға мүмкіндік береді. Егер адам стресс факторының қай кезде болатынын білсе (мысалы, емтихан), теория бойынша ол оған бұрыннан дайындалып, осы оқиғаның салдарынан туындауы мүмкін стресті азайта алады.
Қауіпсіздік гипотезасы
Бұл гипотезада екі уақыт кезеңі қарастырылады, біреуі қауіпсіз (стрессор жоқ жерде) деп саналады, екіншісі – қауіпсіз емес (стрессор бар жерде). Бұл кейінге қалдыру мен емтихан алдындағы қарбалас дайындыққа ұқсас; қауіпсіз кезеңдерде (емтиханға дейінгі апталарда) адам сергек және алаңдамайды, ал қауіпсіз емес кезеңдерде (емтихан күні немесе алдындағы түні) адам көбінесе алаңдаушылыққа ұшырайды.