Кіріспе
II ғасырда Базилидий негізін қалаған гностикалық секта Базилидийлер немесе Базилидейлер – 2-ші ғасырда Александриялық Базилидий құрған гностикалық секта. Базилидий өзінің ілімдерін Глауктан, Әулие Петірдің шәкіртінен үйренгенін айтты, бірақ басқалары оның Симонның шәкірті Менандр екенін мәлімдеді. Базилидий өзінің ізбасарларына Пифагор сияқты бес жыл үнсіздік сақтауды бұйырды. Олар Исаның крещение алған күнінің жылдығын тойлап, оның алдында кітап оқыды. Базилидий сондай-ақ ізбасарларына құдайларға шалынатын тағамдарды жеуден тартынбауды ұсынды. Сектаның үш сатысы болды – материалдық, зиялық және рухани, және екі аллегориялық мүсіні болды, еркек және әйел. Сектаның ілімдері көбінесе Офиттер мен кейінірек еврей Кабаласының ілімдерімен ұқсас болды. Базилидиандық IV ғасырдың соңына дейін сақталды, себебі Эпифаний Нил дельтасында Базилидиандықтардың бар екенін білген. Дегенмен, бұл көбінесе Египетпен шектелді, бірақ Сулпиций Северийдің сөзіне қарағанда, Мемфистен Марк деген адам арқылы Испанияға да тараған сияқты. Әулие Иероним Присциллиандықтардың осы іліммен зарарланғанын айтады.
The Basilidians or Basilideans ,/b//æ//s//ᵻ/'/l//ɪ//d//i//ə//n//z//, /,/b//æ//z// / were a Gnostic sect founded by Basilides of Alexandria in the 2nd century. Basilides claimed to have been taught his doctrines by Glaucus, a disciple of St. Peter, though others stated he was a disciple of the Simonian Menander. Basilides enjoined on his followers, like Pythagoras, a silence of five years. They kept the anniversary of the day of the baptism of Jesus as a feast day and spent the eve of it in reading. Basilides also instructed his followers not to scruple eating things offered to idols. The sect had three grades – material, intellectual and spiritual – and possessed two allegorical statues, male and female. The sect's doctrines were often similar to those of the Ophites and later Jewish Kabbalah. Basilidianism survived until the end of the 4th century as Epiphanius knew of Basilidians living in the Nile Delta. It was however almost exclusively limited to Egypt, though according to Sulpicius Severus it seems to have found an entrance into Spain through a certain Mark from Memphis. St. Jerome states that the Priscillianists were infected with it.
Гипполит космогониясы
Базилидиялық жүйені біздің басты ақпарат көздері Ириней (Қателіктерге қарсы) және Гипполит (Философумена) сипаттаған нұсқалары өте күрт өзгеше, сондықтан көптеген адамдар үшін оларды үйлестіру мүмкін емес сияқты. Гипполитке сәйкес, Базилид көрінеу пантеисттік эволюционист болған; ал Иринейдің пікірінше, ол дуалист және эманационист. Филипп Шафф сияқты тарихшылардың пікірінше, "Ириней Базилидиандықтың бастапқы түрін емес, жүйенің кейінгі бұрмалануын сипаттаған. Ал, екінші жағынан, Александриялық Климент және Гипполит, өзінің "Философумена" еңбегінде толыққанды баяндама бергендерінің арқасында, жүйе туралы білімдерін тікелей Базилидтің "Экзегетика" еңбегінен алған болуы керек, сондықтан олар Базилидтің өзі үйреткен доктринаның түрін көрсетеді". Базилидиандық жүйенің негізгі тақырыбы – жамандықтың пайда болуы және оны қалай жеңу мәселесі. Гностицизмнің көптеген түрлеріне тән космографиялық ерекшелік – Логос Сперматикос сезімтал ғаламға таралып кеткендігі, онда гностиктердің міндеті, қандай да бір жолмен, Логостың осы тараған тұқымдық бөліктерін жинап, оларды тиісті орындарына қайтару (Ева Ілтебісімен салыстыр). Климент былай дейді: "Олардың бүкіл жүйесі – Панспермияның (Барлық тұқым) Филокринезбен (Түрдің айырмашылығы) және осылайша шатастырылған нәрселердің өз орнына оралуымен үйлесімсіздік".
Жасау
Гипполиттің айтуынша, Базилид барлық нәрсенің бастауы таза ештеңе болғанын айтқан. Ол абсолюттіқ жоқтықты білдіру үшін тілдің барлық мүмкіндіктерін қолданды. Ештеңе болмаған кезде, "Құдай емес" ештеңеден ештеңе жоқ дүние жасауға ниеттенді. Бұл дүние тек "барлық әлемнің тұқымын ішінде қамтитын жалғыз тұқым" болды, мысалы, горчица дәні ағаштың бұтақтары мен жапырақтарын қамтиды. Осы тұқымның ішінде үш бөлік немесе ұлдар болды, олар Құдай емеспен бір мәнді болды. Бұл болашақ өсімдердің барлығының жалғыз бастауы еді; болашақ өсімдер бұрыннан бар заттарды пайдаланбады, керісінше, болашақ өсімдер Құдай емес-тің дауысымен ештеңеден пайда болды.
Бірінші ұл болу
Заттың нәзік бөлігі. Тұқымның алғашқы массасы жарылып, Құдай емес нәрсеге көтерілді.
Екінші ұлылық
Заттың қалың бөлігі. Тұқымның екінші бөлігі өздігінен жоғары көтеріле алмады, бірақ ол Киелі Рухтың қанатын алды, олар бір-бірін өзара қолдап, пайда тапты. Бірақ ол тұқымның бірінші бөлігіне, Құдай емес нәрсеге жақындағанда, Киелі Рухты одан әрі алып жүре алмады, себебі ол Киелі Рухпен бір мәнді емес. Сол жерде Киелі Рух тұрақтап, әлемнің үстіндегі нәрселерді төмендегі әлемнен бөліп тұратын мықты қабат сияқты болды.
Үшінші ұлылық және Ұлы Архонт
Тазартуды қажет ететін бөлік. Тұқымның үшінші бөлігінен Ұлы Архонт, "әлемнің басы, сұлулығы мен ұлылығы мен күші сөзбен сипаттауға келмейтін" пайда болды. Ол да көтеріліп, барлық нәрсенің жоғарғы шегі деп ойлаған аспанға жетті. Сол жерде ол "өзінен артық жақсырақ және данарақ ұл жасады". Содан кейін ол төменде қалған тұқым массасынан басқа, барлық ғарыштық нәрселерден де дана және жақсы болды. Ұлының сұлулығына таң қалған ол оны оң жағына отырғызды. "Осыны Огдоад дейді, онда Ұлы Архонт отыр". Содан кейін Ұлы Архонт, оның дана ұлының шабыттандыруымен, Айға дейінгі барлық аспандық немесе эфирлік жаратылысты жасады. Тұқым массасынан тағы бір Архонт пайда болды, ол бірінші Архонттан төмен, бірақ тұқым массасынан басқа барлық нәрседен жоғары болды; ол да өзінен данарақ ұл жасады және әуе әлемінің жаратылысы мен билеушісі болды. Бұл аймақ Гебдомад деп аталады. Алайда, барлық оқиғалар Құдай емес нәрсенің жоспары бойынша орын алды.
Евангелие
Базилидиандар православиелік христиандардан өзгеше, мүлдем басқа бір ізгі хабарға сенді. Гипполит Базилидиандардың ізгі хабарын былай деп қорытындылады: «Олардың пікірінше, Ізгі хабар – әлемнің жоғары жатқан нәрселері туралы білім, бұл білімді Ұлы Архон түсінбеді: оған Киелі Рухтың бар екендігі, және [тұқымның үш бөлігі] және осылардың барлығының авторы – тіпті Бір емес Құдай көрсетілді, ол оған айтылғанға қуанды және қатты қуанды: олардың пікірінше, осы – Ізгі хабар». Яғни, Базилидиандар Адамнан Мұсаға дейін Ұлы Архон өзін жалғыз Құдай деп ойлады және одан жоғары ештеңе жоқ деп санайтын. Бірақ Ұлы Архонға өзінен жоғары жандар бар екенін түсіндіру қажет болды, сондықтан Киелі Рух арқылы Ізгі хабар Ұлы Архонға жеткізілді. Біріншіден, Ұлы Архонның ұлы Ізгі хабарды қабылдады, ол өз кезегінде Ұлы Архонға, оның қасында отырып, үйретті. Содан кейін Ұлы Архон өзі әлемнің Құдайы емес екенін, одан да жоғары жандар бар екенін білді. Ол өзін-өзі үлкейтуі үшін күнәсін мойындады. Одан кейін Ізгі хабар Hebdomad Архонына жетіп, жеткізілуі керек болды. Ұлы Архонның ұлы Ізгі хабарды Hebdomad Архонының ұлына тапсырды. Hebdomad Архонының ұлы аян алды, Архонға Ізгі хабарды жариялады, ол да қорқып, мойындады. Әлемнің жарыққа толуы ғана қалды. Архон-Hebdomad Исаға, Ана сәтте де, Крещениеде де жарық жіберді, осылайша Ол «жарықпен бірге тұтанды». Сондықтан Исаны іздеу арқылы әлем тазаланып, өте нәзік болады, осылайша ол өзінен-өзі көтеріле алады. Бұл орын алғаннан кейін Құдай бүкіл әлемге Ұлы Білімсіздікті жібереді, осылайша бәрі өз табиғатына сүйеніп, еш нәрсе өз табиғатына қайшы нәрсені қаламайды. «Осылайша қалпына келтіру болады, барлық нәрсе ғаламның тұқымында басталып, өз уақытында қалпына келтіріледі».
Мәсіх
Исаның тууы туралы басқаша баяндамадан өзге, базилидийліктер Исаның өміріне қатысты Ізгі хабарларда сипатталған оқиғаларға сенді. Олар Исаның айқышқа қадалғаны қажет деп есептеді, себебі Исаның денесінің жойылған арқылы әлем жаңаруы мүмкін.
Этика
Александриялық Клименттің айтуынша, базилидийліктер сенімді жанның денемен бірігуі алдында берілген, табиғи түсінік сыйы деп үйреткен, және оны кейбіреулері иеленген, ал кейбіреулері иеленбеген. Бұл сый – құтқарушы келгенде ғана күшін танытатын жасырын күш. Күнә – ерік бостандығын дұрыс пайдаланбаудың салдары емес, тек туа біткен жаман қағиданың нәтижесі. Барлық азап – күнәнің жазасы, тіпті бала азап тартса да, ол туа біткен жаман қағиданың жазасы. Сондықтан христиандарға жасалған қуғын-сүргіннің жалғыз мақсаты – олардың күнәсі үшін жазалау еді. Адамзаттың барлық табиғаты күнә арқылы бұзылған, ал Базилид тіпті Мәсіхті де күнәлі деп атады, себебі тек Құдай ғана әділ. Климент Базилидті Ібілісті қадір тұтуда айыптайды және оның екі негізгі ұстанымы – Ібіліс және жанның көшіп-қонуы деп санайды.
Ириней мен Эпифанийдің космогониясы
Базилидиандық діннің бұл нұсқасын қысқаша сипаттағанда, ол, ең болмаса, кейінгі немесе бұрмаланған мәліметтерге негізделгендігін ескеру керек. Біздің негізгі дереккөздеріміз – Ириней және Гипполиттің жоғалған ерте туындысы. Екеуінің де көптеген ортақ тұстары бар, және екеуі де Эпифанийдің баяндамасында өріліп жатыр. Гипполиттің жинағының қалған ескерткіштері – Филастердің (32) еңбектері және Тертуллианның (4) қосымшасы.
Жасау
Бұл теологияның басында Ұрпақсыз, жалғыз Әке тұрды. Одан Нүс туды немесе шықты, ал Нүстен Логос, Логостан Фронес, Фронестен София мен Динамис, София мен Динамистен биліктер, күштер және періштелер пайда болды. Періштелердің алғашқы тобы бірінші аспанды жасады, содан кейін екінші аспанды жасаған екінші періштелер тобы пайда болды, осылайша 365 періштелер ұрпағы 365 аспан жасады, әрбір аспанды, көрінетін болса, Архон басқарды, оған ат қойылды, және осы аттар сиқыр өнерінде қолданылды. Ең төменгі немесе көрінетін аспанның періштелері жер мен адамды жасады. Олар пайғамбарлықтардың авторлары еді, ал Заң, әсіресе, олардың Архоны, яғни яһудилердің Құдайы арқылы берілді. Ол, басқа періштелерге қарағанда (ἰταμώτερον καὶ αὐθαδέστερον) көбірек ерсілі-қарсылы және өз басымен қимылдауға бейім болғандықтан, өз халқы үшін билікке ие болуға тырысуынан басқа періштелер мен олардың халықтарының көтерілісіне себепкер болды.
Мәсіх
Сонда тумаған, атсыз Әке, адамдар мен періштелер арасындағы келіспеушілікті, яһудилердің қырылуын көріп, Өзінің Бірінші туған Ұлын, яғни Мәсіһті, осы әлемнің жасаушыларының билігінен сенгендерді құтқару үшін жіберді. "Бізді құтқарушы – Ол", – деді басилидтер, "Ол ғана осы шындықты бізге ашты". Сондықтан Ол жер бетіне келді және ұлы істер жасады; бірақ Оның келгені сыртқы көрініс қана болды, Ол шын мәнінде денеге енбеді. Киреналық Симон айыпталды; себебі Иса жолда оның кейпін өзгертті, содан кейін Симонның кейпінде көрінбей тұрып, осы істі жасағандарды мазақ етті (бұл Гипполиттің басилидтерге қатысты пікіріне қарама-қарсы). Бірақ Ол өзі көкке көтеріліп, барлық биліктерден өтіп, Әкесінің алдына қайта оралды.
Абрасакс
Екі толық есеп, Ириней мен Эпифаний, алдыңғы мифологияның тағы бір ерекшелігін қосымша ретінде келтіреді; Гипполит де осы тақырыпқа қатысты қысқаша ескертуді аралықта жазады. Барлық биліктер, күштер және періштелерден жоғары тұрған ең жоғарғы күш және барлық нәрсенің бастауы (Эпифанийдің αὐτῶν сөзі осыны көрсетеді: Ириней оны "көктермен" ауыстырады, бұл осы контексте шамалы ғана өзгешелік) – Абрасакс. Оның атындағы грек әріптерін сандар ретінде қоссақ, 365 саны шығады, ол көктердің саны; осыдан олар жылда 365 күн, ал адам денесінде 365 мүше бар десті. Олар осы жоғарғы күшті "Себеп" және "Бірінші Үлгі" деп атады, ал қазіргі әлемді соңғы Архонттың туындысы, ең әлсіз өнім ретінде қарастырды. Осы мәліметтерден Абрасакс 365 Архонттың біріншісі екені, София мен Динамис және олардың ата-аналарынан төмен тұрғаны анық көрінеді; бірақ оның орны нақты көрсетілмеген, сондықтан Тертуллианға қосымша жазған автордың оны "Жоғарғы Құдаймен" шатастыруына себеп болды.
Қағидаттар
Базилидиандықтардың қарсыластары осы ұстанымдарға әртүрлі қағидалар негізделген деп айтады.
Антиномиандық
Филастер (әрине, Гипполиттен кейін) өзінің алғашқы сөйлемінде Базилид туралы: «Ол заң мен Пайғамбарлар мен Апостолдар туралы сыртқы түрде көрсетіп, сөздер айту арқылы христиандық шындықтың заңдарын бұзды, бірақ іштей басқаша сенді», – дейді. Бұл сілтеме, әдетте, Базилидиандардың арасында антиномиялық көзқарас болғанын көрсетеді. Базилидиандар өздерін енді яһудилер емес, христиандардан да жоғары санады. Шейіттікке бас тарту, сәлемдеме ретінде табынған нәрселерді шексіз пайдаланумен қатар жүрді. Ал содан бейтараптық принципі одан әрі теріс әсер етіп, еркіндіксіздікке жол ашты делінеді.
Сиқырлы
Базилидтің кейінгі ізбасарлары арасында сиқыр, шақырулар, "және басқа да қызықты өнерлер" маңызды рөл атқарды. Көптеген аспанның билеушілерінің есімдері құпия ретінде сақталды, себебі осы билеушілердің есімдерін білген адам өлімнен кейін барлық аспан арқылы жоғары Құдайға жетеді деп сендірілді. Осыған сәйкес, Базилидтің ізбасарларының пікірінше, Мәсіх те мистикалық есімге (Caulacau) ие болды, оның күшімен ол барлық аспан арқылы Жерге түсіп, кейін Әкесіне қайта көтерілді. Сондықтан, құтқарылуды мистикалық есімдердің ашылуы ретінде қарастыруға болады. Базилидтің өзі гностицизмге осы сиқырлық бейімділікті қосыпты-қоспағанын анықтау қиын. Иринейдің еңбектерінің нашар сақталған нұсқаларынан алынған мәліметтерде олар "бейнелерді" де қолданғандығы айтылады, және осы бір сөз жиі Базилидтік шығу тегін көрсететін көптеген ежелгі қымбат тастардағы мифологиялық комбинациялармен бірге келетін мистикалық атау ΑΒΡΑΣΑΞ туралы пікірді қолдайды. Бірақ, белгілі бір қымбат тастарды Базилидиандыққа немесе гностицизмнің басқа түріне жатқызуға сенімді дәлелдер жеткіліксіз, және Базилидиандықтар мен қымбат тастарды кескен пұтқа табынушылар осы атауды семит мифологиясынан алған болуы мүмкін. Мифологиялық кейіпкерлер арасындағы сәйкестіктерді іздеуге және оларды ықтимал жинақылау немесе бұрмалау арқылы түсіндіруге тырысқан сыншылардың ешқайсысы да нақты нәтижеге қол жеткізе алмады.
Шейіт болу
Ең ерекшесі – шейіт болуға қарсылық, ол бірнеше негіздерге сүйенді. Crucified-ті мойндау – дене жасаған періштелерге әлі де тәуелді екендігінің белгісі деп есептелді, және бұл әсіресе бос құрмет деп айыпталды, ол азап шекпеген және айқышқа ілініп өлмеген Христос емес, Шимон Киринелікке көрсетілді. Базилидиандардың ең белгілі ерекшелігі болған шейіт болуды жеңілтек санау, тіпті егер ол өзі шейіт болуға қарсы болмаған болса да, олардың ұстазының шейіттер туралы ойлы парадоксында оңай түсіндіруді табар еді.
Иудаизммен қарым-қатынасы
Гипполит пен Иринейдің айтуынша, базилидийліктер яһудилердің Құдайы ең жоғарғы Құдай екенін жоққа шығарған. Гипполиттің сөзіне қарағанда, яһудилердің Құдайы – Хебдомат Архоны, ол Ұлы Архоннан, Киелі Рухтан, тұқымдық массадан (үштік ұлдардан) және Құдай емес екендігінен төмен болған. Иринейдің айтуынша, базилидийліктер яһудилердің Құдайы өзінен жоғары тұрған 365 Архон топтарынан, сондай-ақ күштерден, биліктерден, Динамис пен Софиядан, Фронезистен, Логостан, Нустан және соңында Туылмаған Әкеден төмен деп сенген.
Дене тірілуі
Базилидиандар тек жанның ғана қайта тірілуін күткен, сонымен қатар дене табиғатынан бұзылуға бейім екенін қатаң түрде айтқан.
Құпиялық
Олардың шейіт болуға қарсы шығуы – базилидиандықтар мұқият сақтап, дамытқан құпияларының бірі болды, бұл олардың жасырын білімге ие екендігімен байланысты. Сол сияқты, олардың басқа да құпиялары да мұқият сақталуы керек еді және тек "мың адамның біреуіне және он мың адамның екеуіне" ашылуы тиіс еді. Базилид жаңадан келгендерге тартқан бес жылдық үнсіздік қауіпті құпия сектаның жасырындығына ұшырауы мүмкін, ал олардың өзгешелігі оның таңдау туралы доктринасымен күшейтілді; және бұл доктрина кейіннен антиномиандық түсіндіру алуы мүмкін.
Кейінгі базилидиандық
Ириней мен Эпифаний Базилидті оның жүйесіндегі әдепсіздікпен айыптайды, ал Иероним Базилидті азғындықтың шебері және ұстазы деп атайды. Дегенмен, Базилидтің өзі әдепсіздікке бой алмай, бұл айып оның өзіне де, кейбір ізбасарларына да қатысты емес болуы мүмкін. Бұл сурет кемшіліктерімен және бұрмалануларымен бірге, Базилид жазғаннан кейін жарты ғасырдың ішінде Базилидиандардың сенімі осылай болғанын көрсетеді. Бұл және басқа да мәселелерде біздің мәліметтерімізде шамадан тыс айтулар болуы мүмкін; бірақ Клименттің өз заманында Базилид белгілеген жоғары стандарттан қабысқан құлдырау туралы айтқаны күдіксіз дәлел, ал Базилидиандарға жатқызылатын нақылдар еркін этика кодексіне оңай негіз бола алады. Екі түсініспеушілік ерекше жаңылысқа ұшыратты. Періштелердің бірінші тобының басшысы немесе Архоны Абрасакс «Туылмаған Әкемен» шатастырылды, ал яһудилердің Құдайы, ең төменгі аспанның Архоны, кейінгі Базилидиандар мойындаған жалғыз Архон деп есептелді, бірақ Эпифаний 365 аспанның әрқайсысының өзіндік Архоны бар екенін нақты айтады. «Архон» атауы гностицизмнің көптеген түрлеріне ортақ. Базилидиандықтар Абрасаксты өздеріне иеленуде ерекше көзге түседі; бірақ Каулакау бірнеше жүйеде рөл атқарады, ал періштелердің функциялары гностицизмнің әртүрлі формаларында, әсіресе Сатурнилустан тараған түрлерінде қайталанады. Сатурнил де яһудилердің Құдайының періште ретінде сипатталуымен және Құтқарушының миссиясына берілген себептермен салыстыруға мүмкіндік береді; Клименттің Антитакталары Базилидиандардың яһудилердің Құдайына қарсы тұруын еске түсіреді. Басқа «Базилидиялық» ерекшеліктер , атап айтқанда, көптеген варварлық періште есімдері (365 Архонмен, 364-бет), аспанның күрделі құрылымы және (354-бет) сандық бейнесі байқалады. Базилидиялық Симон Киринеялық, көрінеу, Ұлы Сеттің екінші трактатында кездеседі, онда Иса былай дейді: «Ол басқа, Симон, иығына айқыш ағашты көтеріп жүрді. Олар тікенді тәж кигізген адам да басқа еді, мен олардың білмейтініне күлдім».
Тарих
Бұл сектаның Мысырдан тысқары тарағанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ, бірақ ол ұзақ уақыт бойы сол жерде сақталды. Эпифаний (шамамен 375 жылы) Просопит, Атрибит, Сайт және "Александриополит" (дұрысы – Андрополит) аймақтарын немесе округтерін, сондай-ақ Александрияның өзін оның заманында әлі де гүлденген жерлер ретінде атап көрсетеді, сондықтан ол Базилидтің осы жерлерді аралағанын болжайды. Бұл аймақтардың бәрі Дельтаның батыс жағында, Мемфис пен теңіз арасында орналасқан. 4-ғасырдың соңына қарай, Иероним Испанияның аралас Присциллиан дінімен және оның жақтастары құштарлықпен айтқан мистикалық есімдермен байланысты Базилидті жиі еске алады. Сульпиций Северийдің сөзіне қарағанда, бұл ересь "Шығыс пен Мысырдан" бастау алған; бірақ ол "оның онда қандай бастамалардан өркендегенін" (quibus ibi initiis coaluerit) айту қиын екенін қосады. Дегенмен, ол оның алғаш рет Мемфис қаласының тумасы Маркус арқылы Испанияға әкелінгенін мәлімдейді. Бұл факт Базилидтің аты мен оның шәкірттерінің ілімдері мен тәжірибелерінің қалдықтары Испания сияқты алыс елге қалай жеткенін түсіндіреді, сонымен қатар екінші Базилидиан дінінің аралас тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді.