Кіріспе
Македонияның б.з.д. 221–179 жылдардағы патшасы Филип V (; б.з.д. 238–179) – б.з.д. 221–179 жылдардағы ежелгі грек Македония патшалығының патшасы. Филиптің билеу мерзімі негізінен Грекиядағы Әлеуметтік соғыс (б.з.д. 220–217 жж.) және Рим Республикасының күшейіп келе жатқан күшімен күреспен ерекшеленді. Ол Македонияны Римге қарсы Бірінші (б.з.д. 212–205 жж.) және Екінші (б.з.д. 200–196 жж.) Македония соғыстарында жетекшілік етті. Соңғысын жоғалтса да, Филип кейіннен Рим Селевкид соғысында Антиох III-ке қарсы Риммен одақтасты. Македонияның әскери және экономикалық жағдайын жақсартуға жасаған тыраш әрекеттерден кейін б.з.д. 179 жылы аурудан қайтыс болды және тақты үлкен ұлы Персейге тапсырды.
Philip V (; 238–179 BC) was king of the ancient Greek kingdom of Macedon from 221 to 179 BC. Philip's reign was principally marked by the Social War in Greece (220 217 BC) and a struggle with the emerging power of the Roman Republic. He would lead Macedon against Rome in the First (212 205 BC) and Second (200 196 BC) Macedonian Wars. While he lost the latter, Philip later allied with Rome against Antiochus III in the Roman Seleucid War. He died in 179 BC from illness after efforts to recover the military and economic condition of Macedonia and passed the throne onto his elder son, Perseus of Macedon.
Ерте өмір
Филипп Македонияның Димитрий II мен Хрисейдің ұлы болды. 229 ж.б.д. әкесі қайтыс болғанда Филипп тоғыз жаста болған. Оның әкесінің әйелінен туған қарындасы Апама III болды. Филипптің әкесінің інісі Антигон III Досон патшалықты регент ретінде, содан кейін патша ретінде басқарды, ол 221 ж.б.д. қайтыс болғанда Филипп он жеті жаста болған (Plb. 4.2.5, 4.5.3 4; Just. 28.4.16, 29.1.1). Филипп жас кезінде әдемі және харизматикалық болған. Ол өте батыл және қайсарлы жауынгер еді, оны Ұлы Александрмен салыстырды, Филипп II-нің үлгісімен өзін тәрбиеледі және Полибийдің айтуынша, гректердің барлығына сүйікті азаматқа айналды (κοινός τις ἐρώμενος τῶν Ἑλλήνων; Plb. 7.8.11) оларға көрсеткен игілігінің арқасында. Ол б.з.д. 213 жылға дейін оның сарайында жоғары лауазымда болған Сициондық Аратуспен жақын қарым-қатынаста болды. Таққа отырғаннан кейін, билігінің бірінші жылында Филипп V Дардандарды және Македонияның солтүстігіндегі басқа тайпаларды кері тартты.
Әлеуметтік соғыс
Әлеуметтік соғыс (б.з.д. 220–217 жж.) грек федерацияларының (ахейлер, акарнанийлер, бооттар, эвбеялықтар, магнезийлер, мессендер және тесалиялықтар кіретін) Грекия лигасының (симмахия) құрылысынан кейін басталды. Бұл лига 224 ж. Антигон III Досонның бастамасымен Коринфте құрылды, ол Филипп V-тің інісі және алдыңғысы болды. Филипп V 221/0 ж. Грекия лигасының басшылығын өз қолына алып, оны Аэтолия, Спарта және Элисқа қарсы үш жылдық соғысқа бастады. Аэтолияның саяси және діни орталығы – Терм қаласының тонауынан кейін, аэтолиялықтар бейбітшілікке келісті. Филипптің әскері 2000 мүсінді жойды және он бес мыңға жуық қалқан мен қару-жарақтан тұратын көптеген қазынаны алып кетті, олармен аэтолиялықтар өз стоаларын безендірген (Plb. 5.9). Бұл қалқандар – аэтолиялықтардың бұрынғы әскери жеңістері кезінде жауларынан тартып алынған қару-жарақтар еді, соның ішінде б.з.д. III ғасырда Грекияға шабуыл жасаған галдардың қалқандары да болды. Филипп және оның грек одақтастары Аэтолия, Спарта және Элиске қарсы жеңіске 217 ж. Наупакт конференциясында қол жеткізді (Plb. 5.102–105). Соғыс барысында Филипп V өзінің министрлері арасындағы билігін нығайтып, арттыра алды және гректер арасында басшылық қабілеті мен әскери шеберлігімен танымал болды (Plb. 4.77.1–4; 5.104.4–11; 7.11.4–6).
Бірінші Македония соғысы (б.з.д.
217 жылы Нуапакт тыныштығынан кейін Филип V Адриатика теңізінің шығыс жағалауында римдік ықпалды алмастыруға тырысты, одақтар құрды немесе Криттегі Лато сияқты аралдар мен жағалау провинцияларына демеушілік жасады. Ол алғаш рет теңізден Иллирияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәттілігі шектеулі болды. 216 жылы алғашқы жорығы тоқтатылды, ал 214 жылы екінші жорығында тұтас флотын жоғалтты. Құрлықтан жасаған келесі жорығы 212 жылы Лиссті басып алғанда үлкен жетістікке жетті. 215 жылы Филип V карфагендік генерал Ганнибал Баркамен Македония-Карфаген шартын жасасты (Plb. 7.9; Ливий 23.33, 38.7). Олардың шарты әрекет және мүдде аймақтарын белгіледі, бірақ екі тарап үшін де маңызды ештеңе бермеді. Филип V өз одақтастарын спартандықтардың, римдіктердің және олардың одақтастарының шабуылдарынан қорғауға белсенді түрде кірісті. 211 жылы Римнің Аэтолия лигасымен одақтасуы Филиптің құрлықтағы басымдығын тиімді түрде жойды (Ливий 26.24.6 11). Пергам патшасы Аттал I-нің рим жағына қосылуы Филиптің Македониядағы жағдайын одан әрі әшкереледі. Филипп Атталдың б.з.д. 207 жылы Грек материгінен кетуінен, римдіктердің бейәрекеттігінен және Ахая лигасының стратегі Филопоменнің ықпалының артуынан пайдаланды. Филипп пен оның әскерлері Этолияның діни және саяси орталығы Термді екінші рет тонады, барлық қалған құрылыстарды қиратты (Plb. 11.7.2), және патша 206 жылы этолиялықтарды өзінің талаптарын қабылдауға мәжбүр етті. Келесі жылы (205 ж.б.з.б.) ол Рим және оның одақтастарымен Финикия тыныштығын жасасты (Ливий 29.12.14).
Эгей теңізіндегі кеңею
Селевкид патшасы Антиох III-мен келісімге келгеннен кейін, Филип, Мысырдың бала патшасы Птолемей V-тен (Plb. 15.20) аумақтарды басып алу үшін Кіші Азиядағы олардың жерлерін шапты, Самосты қоршады және Милетті жаулап алды. Македонияның ықпалының кеңеюі көрші мемлекеттерде, соның ішінде Атталид Пергамы мен Родос арасында алаңдаушылық тудырды. Филип, атталидтердің жерін жойды және Пергамон қабырғасының сыртындағы храмдарды қиратты (Дидодор XXVIII 5). Олардың флоттары 201 ж.б. Киос және Ладе (Милет маңында) түбінде Филиппен шайқасты. Содан кейін Филип Карияға басып кірді. Родостықтар мен атталидтар оның флотын Баргилияда блокадаға бірақ, олар римдіктерден көмек сұрап үндеу жасады. Осы уақытта римдіктер Карфагенді жеңді. Филиптің Фракия мен Кіші Азиядағы соңғы әрекеттерінің Рим Республикасына тікелей қатысы болмаса да, Сенат Пергам мен Родосты қолдау туралы қаулы қабылдады және Марк Валерий Левин тергеу үшін жіберілді (Ливий 31.3). Сонымен қатар, Филиптің Афинамен қарым-қатынасы күрт нашарлады. Акарнаниялық одақ, Филип V-тен алған әскерлердің көмегімен Аттикаға шабуыл жасады. Аттал I және Родос афиналықтарды Македонияға соғыс жариялауға көндірді, ал Филип Филокл басқаратын 2000 жаяу әскер мен 200 атты әскерді Аттикаға басып кіруге және Афина қаласын қоршауға жіберді (Ливий 31.14 16).
Екінші Македония соғысы
Лавиний мен Пергамон, Родос және Афина елшіліктерінен түскен хабарларға орай, б.з.д. 200 жылғы консулдардың бірі Публий Сулпиций Галбаға Македониядағы мәселелерді шешу жұмысы тапсырылды. Ол наурыз айында соғыс жариялады (Ливий 31.4 8), сосын әскер жинап, күзде Адриатика теңізін кесіп өтті (Ливий 31.12 14). Осы кезде Филипп Геллеспонттағы Абидос қаласын қоршап алды. Б.з.д. 200 жылы күзінде Абидосты қоршау кезінде Филипп Египеттен қайтып келе жатқан рим елшісі Марк Эмилий Лепидпен кездесті. Лепид оны ешқандай грек мемлекетіне шабуылдамауға, Птолемейге тиесілі жерлерді жаулап алмауға және Родос пен Пергамонмен төрелікке түсуге шақырды. Филипп Феникия тыныш келісімінің ешбір тармағын бұзбағанын айтты, бірақ бұл бекер болды. Абидос түскен соң Македонияға оралған Филипп, Сулпиций әскері Эпирге қонғандығын естіді.
Сулпицийге қарсы жорықтар
Гай Клавдий Центон 20 кеме және 1000 сарбазбен афиняндарға көмекке жіберілді, содан кейін Эвбеядағы Халкис қаласына, «Грекияның шынжырлары» деп аталған маңызды Антигонид бекіністерінің біріне күтпеген шабуыл жасады. Филипп 5000 сарбаз және 300 атты әскерімен Халкиске асықты. Клавдийдің бұрыннан кері шегінгенін білген ол Афинаға бет бұрып, Дипилон қақпасының сыртындағы шайқаста афиняндықтар мен Аталид әскерлерін жеңіп, Киносаргада орналасты, Элеусиске, Пирейге және Афинаға бірнеше сәтсіз шабуылдар жасады. Содан кейін ол Аттикадағы қасиетті орындарды тонады және Беотияға қайта шегінді. Аттиканың ауылдық және демелік қасиетті орындарына келтірілген зиян ауыр болды және олардың мәңгілік тоқтатылуына себеп болды. 200-199 жылдары қыста Филипп, Сулпиций және афиняндықтардың дипломатиялық күш-жігері римдіктерді қолдауға дайын болған, бірақ осы кезеңде бейтарап қалған Этолия лигасына бағытталды. Көктемде Сулпиций және дардандар жеке-жеке Жоғарғы Македонияға басып кірді, ал Этолия лигасы римдіктер тарапынан соғысқа қосылып, Магнезия мен Перребияға шабуыл жасады, содан кейін Фессалияны тонауды жалғастырды. Сол жерде Филипп күтпеген жерден пайда болып, олардың әскерін толық жеңді. Ол біраз уақыт бойы Этолияның Таумаки қаласын қоршауға алды, бірақ қыс жақындағанда бас тартып, қайта шегінді. Ол қысты әскерін дайындаумен және дипломатиялық қатынастармен, әсіресе Ахай лигасымен айналысты.
Фламининуске қарсы науқандар
Публий Виллий Таппул Сулпицийдің орнын басып, қолбасшылыққа келді, бірақ жылдың көп бөлігін көтеріліспен күресуге жұмсады. 198 ж. жазда Филипп батысқа қарай жорық жасап, Аоос өзенінің екі жағасындағы тар шатқалдан өтетін жерде лагерь құрды. Виллий онымен кездесуге бет алды, бірақ оның орнын басатын Тит Квинтций Фламининнің Коркираға қолбасшылыққа келе жатқанын естігенде, не істеу керегін әлі де ойластырып жатты. Фламинин бейбітшілік конференциясында римдіктердің жаңа талаптарын жариялады. Осыған дейін римдіктер Филиппке грек қалаларына шабуыл жасауды тоқтатуды ғана бұйырған еді. Енді Фламинин одан грек қалаларына келтірген залалдың өтемақысын төлеуді және Македониядан тыс, соның ішінде 353 ж. б.з.дан бері Македония патшалығының құрамында болған Фессалиядан барлық гарнизондарын шығаруды талап етті. Филип ашуланып, кездесуден шығып кетті, ал Фламинин шабуылға көшуге шешім қабылдады. Келесі Аус шайқасында македондық әскерлер жеңіліп, 2000 қаза тапқанмен қашқа құтылды. Филип аман қалғандарды жинап, Фессалияға, содан кейін Темпеге шегінді. 198/197 ж. қысында Филипп бейбітшілікке келісуге дайын екенін мәлімдеді. Екі тарап 198 ж. қарашада Локристегі Никеяда кездесті. Филип Деметриядан кемемен келді, бірақ жағаға түсіп, Фламинин мен оның одақтастарымен кездесуден бас тартты, сондықтан ол кемесінің мұртынан сөз сөйледі. Келіссөздерді ұзарта түсу үшін Фламинин барлық одақтастарының келіссөздерге қатысуын талап етті. Содан кейін ол Филипптен Грекия, Иллирия және Кіші Азиядан барлық гарнизондарын шығаруды талап етті. Филипп мұндай талапқа келіспеді және Рим Сенатына елшілік жіберуге көндірілді. Бұл елшілік Римге жеткенде, Сенат Филипптен «Грекияның шынжырларын» – Деметрияны, Халкисті және Коринфті тапсыруды талап етті, бірақ Филипптің елшілері оларға мұндай келісімге келуге рұқсат етілмегенін мәлімдеді, сондықтан соғыс жалғасты. Қыстың қалған бөлігінде Филипп өзінің патшалығының барлық әскерін жинады, олардың саны 18 000 адамды құрады. Оған тағы Тракия мен Иллириядан 4000 пельтаст және 2500 жалдамалы әскер қосылды. Осы күштердің барлығы Дионда жиналды. 197 ж. маусымда Фламинин Этолия, Гортин, Аполлония және Атаманиядан келген одақтастарымен бірге Термопила арқылы солтүстікке қарай жорық жасады. Филипп оңтүстікке қарай Фессалияға бет алды, екі әскер Синосефала шайқасында кездесті (Plb. 18.18 27; Ливий 33.5 11). Соғыстың шешуші шайқасы болған бұл шайқаста Фламининнің легиондары Филипптің македондық фалангасын жеңді. Филипп өзі атпен қашып, аман қалғандарды жинап, Македонияға қайтып келді. Филипп римдіктердің талаптарымен бейбітшілікке келуге мәжбүр болды.
Риммен бейбіт келісім
196 ж.б.д. Филипп V римдіктермен бейбіт келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес, Филипп V материктегі және Кіші Азиядағы барлық грек қалаларына, соның ішінде Грекияның "шегі" – Коринф, Халкис және Деметрия (Plb. 18.44 46) қалаларына деген құқығынан бас тартты. Ол өзі бақылап отырған аумақта ағаш кесуге да рұқсат алмайтын болды. Бұл, тиісінше, оның қару-жарақ, әсіресе, ірі теңіз кемелерін жасау мүмкіндігінен айырды. Бейбіт келісімге қол қойғаннан кейін Филипп римдіктермен ынтымақтасып, 195 ж.б.д. Спарталық Набиске қарсы соғыстарында материалдық көмек көрсетті. Филипп V Антиох III Ұлына және Аэтолия лигасына қарсы да римдіктерге қолдау көрсетті. Рим-Селеукид соғысынан кейін римдіктер Филипп V-тің жаулап алған Деметрия, Тесалияның Магнезиялық жағалауы, Атаманияның бір бөлігі, Долопияның бір бөлігі, Перребияның бір бөлігі және Мали шығанағындағы бірнеше қалаларды өз өкіметінде қалдыруға рұқсат берді.
Ішкі реформалар
Филип V Македония халқына салық салу және патшалық меншікті, оның ішінде кен өндіру, орман шаруашылығы және егіншілік есебінен кіріс табуға қол жеткізді. Рим тарихшысы Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Филипп V-ге төленген салықтың жартысынан да азы 168 жылдан кейін Римге жіберілді. Екінші Македония соғысынан кейін Филип V егіншілік және кендерден түскен кірісін арттырды. Филип өзінің билігін Македония ішінде бекітуге баса назар аударды. Ол елдің ішкі істерін және қаржылық жағдайын қайта ұйымдастырды. Кендер қайта ашылды және жаңа валюта соғылды.
Соңғы жылдар
Алайда Рим Филиптің ниеттеріне күдікпен қарады. Македонияның көршілес мемлекеттері, әсіресе Пергам, Римнің үнемі араласуына себеп болды. Римнің Македонияға басып кіріп, оны тақтан түсіруі мүмкін деген қауіпті сезінген Филипп, Балқандағы ықпалын күш пен дипломатия арқылы кеңейтуге тырысты. Бірақ, оның жас ұлы Деметрийдің Римге жақын болуы және оның үлкен ағасы Персейден бұрын мұрагерлікке үміттенуіне Римнің ынталандыруы оның әрекеттерін нәтижесіз етті. Бұл Персей мен Деметрий арасындағы жанжалға әкелді, нәтижесінде Филипп 180 ж.б.д. Деметрийді мемлекеттік қасақаналық үшін өлім жазасына кесуге мәжбүр болды. Бұл шешім Филипптің денсаулығына ауыр соққы берді және ол 179 ж.б.д. соңында Амфипольде қайтыс болды. Оның орнын Македонияның соңғы патшасы Персей бағындырды.
He was succeeded by his eldest son Perseus, who ruled as the last king of Macedon.
Негізгі дереккөздер
Полибий, Тарихтар, Эвелин С. Шакбург (аудармашы); Лондон, Нью-Йорк. Макмиллан (1889); Блумингтон қайта басылымы (1962).