Кіріспе

Соломон аралдарының полинезия тілі

Ваэакуа Таумако (бұрын Пилени деп аталған) – Соломон аралдарының Темоту провинциясындағы Риф аралдарының бір бөлігінде, сондай-ақ Таумако аралдарында (Дафф аралдары деп те аталады) сөйленетін полинезия тілі. Бұл тіл Таумако аралдарының барлық жерінде таралған, ал Риф аралдарында Ауа, Матема, Нифилоли, Нупани, Нукапу және Пилени аралдарында қолданылады. Тілде сөйлейтіндердің Тувалу халқынан тараған ұрпақтар екені айтылады. Ваэакуа Таумако тілін тіл білімі мамандары Эвен Ховдхауген мен Ашильд Несс сөздік және грамматика түрінде зерттеп сипаттаған.

Жіктеу

Ваэакуа Таумако — Полинезиялық шалқасы. Бұл топ ішінде ол дәстүрлі түрде Футуникалық тармақтың бірі саналған, бірақ 2008 жылғы зерттеу (екі қана лексикалық деректерге негізделген) осы жатастығының әлсіз дәлелденгенін көрсетті.

Өтірік сөздер

Ваэакуа Таумако тіліндегі есімдіктер бірінші, екінші және үшінші жақ есімдіктерін ажыратады. Ішкі және сыртқы жіктемелер де бар, сонымен қатар барлық жағдайларда жеке, жұп және көпше түрлері кездеседі. Жынысқа қатысты ешқандай айырмашылық жоқ. Ваэакуа Таумако тілінің диалектілеріндегі есімдік жүйесі өте күрделі болуы мүмкін, сондықтан қарапайымдылық үшін тек негізгі формалары ғана келтірілген.

Жалпы сын есімнің атауы

Нга сөзі нақты қолданысқа ие есімдік ретінде жұмыс істейді. Ол үшінші тұлға есімдігі, бірақ санына қатысты нақты белгісі жоқ, және жеке және көпше түрдегі нәрселерге сілтеме жасау үшін қолданылады. Әдетте ол бұрын айтылған нәрсеге қайта сілтеме жасайды.

Бақылау

Полинезия тілдерінде а және о жалғаулары арқылы иеленуге болатын және иеленуге болмайтын нәрселерді ажырату жиі кездеседі, бірақ Ваэаку Таумако тілінде мұндай емес. Дегенмен, бұл айырмашылық бар, алайда ол иеленген заттың өзіне емес, иеленушілік қатынасына бақылауды білдіреді.

А-иялы сөздер

Қалағанда басталып, немесе аяқталуы мүмкін қарым-қатынастар, мысалы, еркімен сатып алуға, сатуға немесе сыйлауға болатын заттар иелік белгісімен көрсетіледі.

Иелiк есімдерi

Ку (1-ші тұлға), у (2-ші тұлға) және на (3-ші тұлға) иелік жұрнақтары туыстық атаулардың шектеулі тобына ғана қолданылады: тама/маха 'әке', хина 'ана', тока 'бір жынысты туыс', тупу 'әже/ата', және мокупу 'немере'. Бұл атаулар иелік көрсетпесіз қолданылмайды, оларға иелік жұрнақ немесе, екілік және көпше түрінде, иелік есімдік қосымшасы қажет. Балама ретінде, бұл атаулар 3-ші тұлғадағы иелік жұрнағы на-мен бірге атаудың алдына қойылған иелік есімдік немесе иелік сөз тіркесімен қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда на түрі бейтарап немесе белгісіз форма ретінде түсінілуі керек, себебі ол кез келген тұлға мен санның есімдіктерімен біріктіріле алады; бірақ, қосымша иелік көрсетпесі жоқ на түрі анық 3-ші тұлғаны білдіреді. Жоғарыда аталғандардан басқа атаулар иелік жұрнақтарын қабылдамайды, олардың орнына иелік есімдіктерімен қолданылады.

Жоқ ету

Ваэако Таумако тыйым салулар (тыйымдаушы, іске аспайтын, толық емес, ескерту) сипаттарында, мәлімдемелерде (сөздік және сөздік емес), екіұшты сұрақтарда және есімдік фразаларда жоққа шығаруды көрсетеді. Жоққа шығару морфемалары көп жағынан етістіктер сияқты мінез-құлық танытады, бірақ олар уақыт, түр, модальдық көрсеткіштерді қабылдамайды және дербес предикаттарды құрамайды. Дегенмен, олардың толықтырушы сөйлемдерді қабылдауының мысалдары бар, сондықтан жоққа шығару морфемаларын етістіктің бір саласы деп санауға болады.

Тыйым салу

Тыйым салатын сөйлемдер екіге бөлінеді. Тыйымдау тауари, (ағылшын тіліндегі "don't" сөзімен мағыналас) және ескертуші na. Тыйым салатын сөйлемдер ұқсас үлгіде құрылады және көбінесе сөйлемнің басында келеді. Ескерту сөйлемдері аздап өзгеше сипатталады және таратылады, бұл төменде көрсетіледі. Жоққа шығарылған сөйлемдер көбінесе аз ғана уақыт-көзқарас-модальдық көрсеткіштермен қолданылады. Тыйым салатын сөйлемдерде көбінесе уақыт-көзқарас-модальдық көрсеткіштер болмайды, егер болса, ол на ирреалистік немесе me бұйрық сөйлемдері болады. Жоққа шығарылған хабарлы сөйлемдер әдетте не толыққанды өткен шақ немесе толық емеген шақпен келеді, ал басқа нұсқалар жиналған деректерде сирек кездеседі.

Тыйым салатын таун

auā сөйлемнің басында келеді, бірақ nahilā ("сақтаңыз, көз жеткізіңіз") сияқты сөйлемдік бөлшектер одан бұрын тұруы мүмкін. Басқа грамматикалық морфемалар, мысалы, артикльдер немесе уақыт, аспект немесе модальдық белгілер одан бұрын келмейді, бұл auā-ны Ваэакао Таумако тіліндегі етістік санатынан шығарады. Керісінше, екінші жақтағы жұп немесе көпше субъектілер тыйым салатын сөйлем құру үшін irrealis маркері na-ны өздеріне тартады. Дегенмен, na-ның екінші функциясы да бар – ол бұйрыққа бағынбаудың салдарына назар аудару үшін қолданылады. Осы қызметінде na көбінесе менсіз қолданылады, нәтижесінде уақыт, аспект және модальдық белгілерсіз сөйлем пайда болады. auā-ны өзгертетін бөлшектер сияқты, дәстүрлі түрде етістіктерден кейін кездесетін бөлшектер siai-дан кейін де пайда болуы мүмкін. Мысалы, loa – күшейткіш белгі. Мысалы, siai loa. Тағы бір мысал – po-ның қосылуы, ол көбінесе толықтырғыш сөйлемді байланыстыруға қызмет етеді.

Ғарыштық Deixis

Аумақтық дексис Ваэакуа Таумако тілінде негізінен көрсеткіштер мен бағыттық формалар арқылы білдіріледі. Бұл кеңістіктік деиктикалық формалар "сөйлеушіге кеңістіктік жерлерді көрсетуге мүмкіндік береді" және айтылған сөздердің немесе сөйлеу оқиғаларының контекстін кодтайды. Қызығы, Ваэакуа Таумако тіліндегі көрсеткіштер мен бағыттық формалардың қолданылуы Полинезия тілдері үшін ерекше. Бұл кеңістіктік дексистің Ваэакуа Таумако грамматикасының аса маңызды ерекшелігі екенін көрсетеді. Көрсеткіштер мен бағыттық формалар төменде егжей-тегжейлі қарастырылады.

Көрсеткіш сын есімдер

Ваэакуа Таумако тіліндегі көрсеткіштер ағылшын тіліндегі "this one" және "that one" тіркестерімен салыстыратын есімдік тіркестерінің басы ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда көрсеткішке көбінесе "te" (бірлік санды білдіретін) немесе "ngha" (көптік санды білдіретін) артикльдері қосылады. Бұл Полинезия тілдеріне тән ерекшелік. Мысалы, төменде "na" ("that") көрсеткіші бірлік санды білдіру үшін "te" префиксімен бірге қолданылған:

Балама ретінде, көрсеткіштер жеке лексикалық бірлік ретінде де қолданылуы мүмкін (яғни, алдынан артикль қою міндетті емес). Ваэакуа Таумако тілінің бұл ерекшелігі келесі сөйлемде көрсетілген: Тілдерді салыстыра қарағанда, мұндай құбылыс жиі кездеспейді, WALS тізіміндегі 225 тілдің 100-інде үшінші тұлға есімдіктері көрсеткіштермен байланысты емес тілдік жүйелер кездеседі.

Деиктикалық етістіктер

Ваэакуа Таумако тілінде деиктикалық сөздер бар, олар негізгі көрсетуші бөлшектерге 'a', 'i' немесе 'e' префикстерін қосу арқылы жасалады. Осы формалар төменде көрсетілген:

+8.1-сурет Жақын Медиалдық/бейтарап Алыс 'және қазір' anā 'және содан кейін' alā 'және содан кейін' inē 'мұнда, қазір' inā 'сонда, содан кейін' Ilā 'сонда, содан кейін' enā 'бір жерде, сол жақта'

'ena' ('бір жерде, сол жақта') сөзі тек кеңістік туралы мәлімет беру үшін қолданылатынын атап өткен жөн. Сонымен қатар, 'ena' сөзінің қолданылуы күнделікті сөйлеу тілімен шектеледі.

Сөйлеудегі демонстративтер

Демонстративтік бөлшектер көбінесе сөз тіркестерінің соңында кездеседі. Бұл әртүрлі сөз тіркесі түрлеріне қатысты, ал келесі мысалдар "на" сөз тіркесінің зат есім сөз тіркесінде (9.1-сурет), етістік сөз тіркесінде (9.2-сурет) және есімдік сөз тіркесінде (9.3-сурет) қалай қолданылатынын көрсетеді. Деиктикалық және анафорикалық қолданыстан (жоғарыда талқыланғандай) басқа, демонстративтердің тағы бір маңызды функциясы – сөз тіркесін бөліп көрсету. Демонстративтер сөз тіркесінің шекарасын белгілеу және оны баяндаманың жалпы контекстіне орналастыру үшін сөз тіркесінің соңында қолданылады. Ваэаку Таумако тілінде демонстративтер, демонстративпен белгіленген сөз тіркесі мен одан кейінгі сөйлем арасында байланыс бар екенін көрсету үшін жиі пайдаланылады. Көбінесе бұл "әлі де нәрсе келеді" дегенді білдіру үшін көтеріңкі интонациямен бірге қолданылады (9.4-суретті қараңыз). Дәл осындай бөліп көрсетуші бөлшектер морфемалары Шығыс Футуна тілінде "la" бөлшегімен қолданылады.

Тәуелсіз пайдалану

Бағыттамалық сөздер тәуелсіз етістіктер ретінде де қолданылуы мүмкін, ең көп қолданылатыны – 'iho' және 'oho'. 'Iho' өздігінен қолданғанда 'төмен түсу' (2.1-сурет) мағынасын береді, ал 'oho' – 'тік бойымен қозғалу; жоғары көтерілу; төмен түсу' (2.2-сурет) мағыналарын білдіреді.

Сонымен қатар, 'mai' сөзі де тәуелсіз етістік ретінде 'келу' мағынасын білдіруі мүмкін (2.3-сурет). Бұл көбінесе императивтік сөйлемдерде кездеседі, бұл 'mai' сөзіне ұқсас полинезия тілдерінде де осылай қолданылады. Қызықтысы, 'mai' нақты бағытты ғана емес, сонымен қатар метафоралық 'әлеуметтік' бағытты да көрсете алады. Мысалы (2.4-сурет), 'mai' сөзі 'менің бағытымда' деген мағынада, 'мен үшін, менің пайдама, менің атымнан' деген метафоралық түсінікті білдіреді.

Соңғысы, 'atu' сөзі де тәуелсіз етістік ретінде қолданылады, ол 'шығу, кетіп қалу' мағынасын білдіреді. Бұл төмендегі мысалда көрсетілген (ескерту: 'poi' – етістіктерге дейін келетін ядролық сөздер):

Тарихи контекст

Ваэакуа Таумако бағыттауларының көптеген басқа полинезиялық және мұхиттық тілдерде туыс сөздері бар. Прото-Океан тіліндегі сәйкес қайта құрылған формалар, тәуелсіз немесе басқа бір етістікпен тізбектеліп қолданылатын бағытты етістіктер болған. Бұл формалардың кейінгі нұсқалары қазіргі мұхиттық тілдерде әртүрлі грамматикалық сөз топтарында кездеседі. Мысалы, тувалу тілінде "mai" ("бұл жаққа"), "atu" ("сол жаққа"), "aka" ("жоғары"), және "ifo" ("төмен") сөздері есімшелер ретінде жіктеледі, ал сомо тілінде бағытты етістіктер "туралағыштар" ретінде жіктеледі.