Кіріспе
Ғылым академиясы
Accademia del Cimento (Эксперимент академиясы) 1657 жылы Флоренция қаласында Галилеоның шәкірттері Джованни Альфонсо Борелли және Винченцо Вивиани құрған, ал он жылдай кейін қызметін тоқтатқан алғашқы ғылыми қоғам болды. Академияның құрылысын князь Леопольдо мен Ұлы герцог Фердинанд II де Медичи қаржыландырды. Қоғамның негізгі қағидалары:
Эксперимент жүргізу (ғылымның осы кезеңінде барлық нәрсе бойынша)
Болжамдардан сақтану
Зертханалық құралдар жасау
Өлшемдер стандарты
Девизі – Provando e riprovando = Қайта-қайта дәлелдеу (немесе қайта-қайта тырысу)
’Saggi di naturali esperienze fatte nell'Accademia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscana e descritte dal segretario di essa Accademia’ атты басылым алғаш рет 1666 жылы жарық көрді, кейіннен 1731 жылы латын тіліне аударылды. Ол 18 ғасырда стандартты зертханалық оқулығына айналды.
The Accademia del Cimento (Academy of Experiment), an early scientific society, was founded in Florence in 1657 by students of Galileo, Giovanni Alfonso Borelli and Vincenzo Viviani and ceased to exist about a decade later. The foundation of Academy was funded by Prince Leopoldo and Grand Duke Ferdinando II de' Medici. The tenets of the society included:
Experimentation (about everything, in this early period of science)
Avoidance of speculation
Creation of laboratory instruments
Standards of measurement
Motto – Provando e riprovando = Proving and proving again (or Trying and Trying again)
A publication ’Saggi di naturali esperienze fatte nell'Accademia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscana e descritte dal segretario di essa Accademia first published in 1666, later translated into Latin in 1731. It became the standard laboratory manual in the 18th century.
Шолу
The Cimento эксперименттік нұсқаулық жариялады, ол бүкіл Еуропа бойынша процестерді, құралдарды және өлшемдерді стандарттау процесін бастады. Олардың ұраны Provando e riprovando – «дәлелдеу және жоққа шығару», яғни нақты фактілерді дәлелдеу және жалғандарды жоққа шығару, ал сөзбе-сөз аудармасы – «қайта-қайта тырысу» дегенді білдіреді. Он жетінші ғасырда құрылған Accademia dei Lincei (1603 жылы құрылған), Лондон Корольдік қоғамы (1660 жылы құрылған) және Academie Royale des Sciences (1666 жылы құрылған) сияқты көптеген ғылыми қоғамдардан өзгеше, Accademia del Cimento оны ресми орган етіп бекіту үшін ережелерді қабылдаған жоқ. Қоғамға мүше болудың ресми талаптары, белгіленген жиналыстар күнтізбесі болған жоқ және қоғам ұйымдық құрылым құрмады. Оның орнына, қоғам Тоскананың принці Леопольд және Тоскананың ұлы герцогы Фердинанд II де Медичидің басшылығымен, Косимо II де Медичидің ұлдары болып қалды. Қоғам өмір сүрген кезеңінде тек бір қолжазба жариялады: «Saggi di naturali esperienze fatte nell'Academia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscana e descritte dal segretario di essa Accademia», ал қолжазбадағы барлық жұмыстар анонимді түрде жарияланды. Бұл қоғамның жұмысы туралы нақты мәліметтердің өте аз екенін білдіреді. Тарихи дереккөздердің жетіспеушілігіне себебі, Мальябекчи кітапханасының кітапханашысының көмекшісі Джованни Тарджони Тоццеттидің он сегізінші ғасырдың басында Accademia del Cimento жазбаларының он алты томдық көшірмесін жасағанымен, түпнұсқа қолжазбалар жоғалып кеткені себеп болды. Қоғамның тарихын операцияға қатысқан адамдардың хаттары мен күнделіктері арқылы ғана қайта құрастыруға болады. Флоренция Ұлттық кітапханасы жақында осы құжаттардың барлығын цифрлық форматқа аударды және олар онлайн режимінде қолжетімді.
Мүшелер
Тосканалық принц Леопольд – көптеген адамдар Академияның негізін қалаушы деп санайды, принц Леопольд астрономияға деген қызығушылығымен танымал болды. 1667 жылы кардинал болып тағайындалғаннан кейін және Римге көшіп келгенде Accademia del Cimento ісі тоқтатылды. Фердинанд II де Медичи, Тоскананың ұлы князы – Фердинанд Галилейдің ықпалды қолдаушысы және білімді адамдардың қамқоршысы болды. Фердинанд қоғам ішінде қазіргі физика деп аталатын тәжірибелерге қызығушылығымен танымал болды. Джованни Альфонсо Борелли – Пиза университетінің Академия дель Чименто кезінде математика кафедрасының меңгерушісі. Борелли мүшелерінің ішіндегі ең танымал, бірақ сынға төзбеушілігімен және дау-дамайға бейімдігімен де танымал. Оның ашулы мінезі Леопольдтың академияны таратуына себеп болды деген болжам бар. Борелли өзінің жұмысын Академияның басқа мүшелерімен біріктіруге қарсы шыққан жалғыз мүше болды және өз атымен көптеген еңбектер жариялады. Кандидо мен Паоло дель Буоно – Кандидо туралы көп нәрсе белгілі емес, бірақ Паолоны принц Леопольд қоғамның мүшесі болуға жеке шақырды. Ол Галилейдің Вивианимен бірге оқыған замандасы болды. Қоғамның өмір сүруінің көп бөлігінде Польша королінің сарайында қызмет етті. Алессандро Марсили – Галилейдің жоғары бағалаған, 1640 жылы принц Леопольдқа мақтау хат жазған ғалымы. Бұл мақтау оның Пизадағы философия кафедрасының төрағасы және қоғамның мүшесі болуына мүмкіндік берді. Ол басқа мүшелерге ұнаған жоқ, өйткені Бореллидің 1657 жылы Паоло дель Буоноға жазған хатында айтуынша, ол "шіріген және көмескі перипатет" болды. Тарихшы В. Э. Ноулз Миддлтон Марсилиді Галилейдің "Екі әлем жүйесі туралы диалог" еңбегінде қолданған қарапайым адам рөлінде әрекет ету үшін топқа қосылған деп болжайды. Франческо Реди – Редидің Accademia del Cimento мүшесі болғанын басқаларға жазған хаттары болғанымен, басқа мүшелердің растайтын дәлелдері жоқ. Карло Ринальдини – Падуадағы философия кафедрасы ретінде Галилейдің еңбектері туралы алғаш рет дәріс берді. Жылудың таралуына қатысты тәжірибе ұсынды, ол оған ауадағы конвекцияны ашқан деп мәлімдеуге негіз берді. Николас Стено – Анатомия, палеонтология, геология, стратиграфия және кристаллография салаларының ізашары, ол әлі күнге дейін танылған байқаулар мен жаңалықтар жасады. Лютеран болып өскен, кейін католик болып, епископ болды. Антонио Улива – Тәртіпсіз, еркіндікке құмар адам, қоғамның тәжірибелеріне ешқандай үлес қосқандығы туралы дерек жоқ. 1667 жылы Римде ұятты мінез-құлқы үшін тұтқындалып, терезеден секіріп, көз жұмды. Винченцо Вивиани – Белгілі ғалым, Галилейдің шәкірті. Оған Франция королі Людовик XIV және Польша королі Иоанн II Казимир лауазымдар ұсынды. Ол герцог Фердинанд ұсынған сарай математигі лауазымын алды. Вивиани жұмысты аяқтау үшін баяу екенімен танымал болды. Борелли мен Вивиани қоғамның ең дарынды мүшелері деп саналды, бірақ олар бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болған жоқ. Хатшы (1657–1660) – Алессандро Сегни – Академияға ешқандай үлес қоспады, бірақ Принц Кардиналдың хатшылығының бастығы ретінде Академияның қағаздарының иесі болды. Оның мұрагерлері түпнұсқалардың жоғалуына жауапты. Хатшы (1660–1667) Лоренцо Магалотти – Академияның жалғыз басылымы, Saggi еңбегінің бас авторы. Оның егжей-тегжейлілікке ерекше көңіл бөлгені және Академия жұмысына деген қызығушылығының азайғаны, екеуі де жұмысты жариялауға 5 жыл уақыт жұмсауға ықпал етті.
Негізін қалау
Академияның жұмысы ресмиленбегендіктен, Цимментоның нақты құрылған күнін анықтау мүмкін емес. Зерттеушілердің пікірінше, Цимменто – принц Леопольдтың кабинетінде өткен жиналыстардың ресми ұйымы болған, ал Леопольд қатыспағанда мұндай қоғам болмаған. Миддлтон да Леопольд пен Фердинандтың не зерттегісі келгеніне басымдық берілгенін мойындайды, бірақ қоғам мүшелерінің жеке қызығушылықтарына сәйкес тәжірибелер жүргізгенін айтады. Дегенмен, екеуі де Флоренциядағы Istituto e Museo di Storia della Scienza ұсынған 1657 жылғы басталу күнімен келіседі.
Жарияланым
Cimento-ның басты басылымы – "Saggi di naturali esperienze fatte nell'Academia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscan e descrittedal segretario di essa Accademia" (әдетте "Saggi" деп аталатын) болып табылады. Бұл құжат XVIII ғасырдың зертханалық нұсқаулығы деп есептеледі. Нұсқаулық анонимді түрде жарық көрді және оны жазуға 6 жылдан астам уақыт кетті. "Saggi"-де талқыланған тәжірибелердің көпшілігі Cimento-ның алғашқы екі жылында аяқталды, ал қалған уақытта кітап қайта қаралып түзетілді. Бұл түзетулер Магалоттидің мінсіздікке ұмтылуынан, эксперименттерге деген қызығушылығының азаюынан және кітапты комитет жазғанынан туындады. Жақындағы зерттеулер патронаж мәдениетінің және принц Леопольдтың "жаңа ғылымның" қолдаушысы ретінде танылуға деген ниетінің құжатты жариялауға тигізген кері әсерін көрсетті. Басқа зерттеулер Галилейдің ісінің князь Леопольдоға қандай әсер еткенін көрсетеді. Ол Магалоттиге хат жазып, қолжазбаның кардинал Рануччиге жіберілуін және "оның қалауына қарсы ештеңе басылмауы" керектігін мәлімдеді. Леопольдо тіпті қолжазбаның бір бөлігін Папаға мақұлдау үшін жіберді. Боськиероның пікірінше, астрономиялық тәжірибелердің барлығын алып тастау және табиғатта не болып жатқанының себептерін түсіндіретін теорияларды дамытпау, тек табиғатты байқағанда не болғанын тіркеу – Леопольдоның шіркеуді ренжітуден қаушадауының нәтижесі болды. "Saggi"-дің бірінші бөлімінде Cimento тәжірибелерін жүргізу үшін қолданған жоғары дәлдікті құралдар туралы айтылған. Физикалық құбылыстарды өлшеу – жаңа сала болды және нұсқаулықтың осы бөлімінде физикалық қасиеттердің түрлі салаларда қалай және қандай етіп өлшенетіні, соның ішінде жылу (термометр), ылғал (гигрометр), уақыт (маятник) және т.б. сипатталған. Тәжірибелердің бірінші тобы ауа қысымын сынап барометрлерімен анықтауға арналған. Екінші топта Роберт Бойльдің ауа қысымы мен вакуумға қатысты жұмыстары қарастырылған. Үшінші топта жасанды салқындату, ал төртінші топта табиғи салқындату талқыланған. Бесінші топта жылу мен суықтың әртүрлі заттарға тигізетін әсері зерттелген. Алтыншы топ судың сығымдалу қабілетін зерттеді, ал жетінші топ Аристотельдің оттың табиғи күйі туралы идеясын жоққа шығарып, түтіннің вакуумда көтерілмейтінін дәлелдеді. Сегізінші топтама магнетизмге, ал тоғызыншысында – кеңірдектің (amber) қасиеттеріне арналған. Оныншы топ түстерді, ал он бірінші топ дыбыс жылдамдығын зерттеді. Он екінші топта Галилей талқылаған, бірақ оны дәлелдеу үшін тәжірибелер жүргізбеген, дененің құлау заңдары келтірілген. "Saggi" зертханалық құралдардың суреттерімен және оларды пайдалану жөніндегі нұсқаулармен толық. Нұсқаулықтың заманауи аудармасы Миддлтонның "Экспериментаторлар: Cimento академиясының зерттеуі" кітабында ұсынылған.
Accademia del Cimento-ның жойылуы
"Цименто" ешқашан институцияға айналмады. Ол әрқашан өзінің демеушілері Леопольд пен Фернандоның ережелері мен бұйрықтарына тәуелді болды. Папаның Леопольдты кардинал етіп тағайындау шарты ретінде "Циментоны" таратуды талап еткені айтылғанмен, бұл дәлелденген жоқ. Керісінше, қоғамның басты мүшелері демеушілерден қол жетімді ең жақсы құралдармен оларды ең қызықтырған тәжірибелерді жүргізіп, кейін әрқайсы өздерінің жеке жолдарына кеткен секілді. Борелли, әсіресе, өзінің жетістіктерін басқалармен бөлісуден және жеке есімдерге назар аудармайтын бірлескен жұмыстан шаршағандай көрінді. "Цименто" ресми түрде таратылмады, ол жай ғана әлсіреп, тоқтады.
Тәжірибелік
Академия дель Чименто Еуропа тарихының дәл сол кезеңінде құрылды, сол кезде заманауи ғылымның негізі қаланды деуге болады; бұл кезең кейде «Ғылыми революция» деп аталады. Білімнің соңғы көзі ретінде ежелгі авторитет пен құдайлық аянды пайдалану, табиғат туралы білімді егжей-тегжейлі байқаулар немесе жасалма эксперименттер арқылы ғана алуға болатын сеніммен ауыстырылды. Егер «Сагги» журналын ғана оқысаңыз, жаңа эксперименттік ғылым Чиментоның барлық қызметінің негізі болып көрінеді. «Сагги» ғылымды жүргізудің жаңа тәсілін көрсетеді, эксперименттердің нәтижелерін талдамай немесе түсіндірмей, тікелей эксперименттерге назар аударады. Соңғы зерттеулер қоғам мүшелерінің білім алу және шындықты анықтаудың осы жаңа әдісін қабылдауына күмән келтіреді. Жаңа заманның зиялы элитасы беделді қоғамда жұмыс істеді. Зияткерлік иерархияның ең жоғасында философтар тұрды; әлем қалай жұмыс істейтінін анықтау үшін ойлау және логикалық ойлау қабілетін пайдаланған адамдар. Университеттердегі беделді орындар философия мен теологияға берілді, математиктер емес, ойшылдарға. Франсис Бэконның «Жаңа Атлантида» кітабында сипатталған утопиялық әлемде табиғат философтарының ізденісі «заттардың себептерін және құпия қозғалыстарын білу, сондай-ақ адам империясының шекараларын кеңейту, барлық мүмкін нәрсені іске асыру» ретінде сипатталды. Ол білімді жаратушылардың тоғыз деңгейімен басқарылатын қоғамды сипаттады, ал ұйымның ең жоғарғы жағында «Табиғатты түсіндірушілер» тұрды, олар эксперименттер арқылы «жаңалықтарды» үлкен байқауларға, аксиомаларға және афоризмдерге жеткізді. Он жетінші ғасырдағы итальян қоғамы меценаттық мәдениет арқылы басқарылды. «Галилей, сарай қызметкері» атты кітабында Марио Биагиоли сол кездегі ең белгілі итальян ғалымы Галилейдің көптеген іс-әрекеттеріне меценаттық жүйе ықпал еткенін айтады. Бұл меценаттық жүйе де Чиментоның іс-әрекеттері мен нәтижелеріне әсер етті. Медичи отбасы флоренциялық қоғамдағы өнер мен мәдениетті ұзақ жылдар бойы қолдап келді және Чиментоны өздерінің билігі мен беделін Еуропаға көрсету үшін пайдаланғысы келді. Қоғам мүшелері мұны білді және «Сагги» журналын жариялау «осы мырзаның таланты мен еңбекқорлығына, ең алдымен Сіздің билігіңіздің жомарттығына лайық алғыс айтуға мүмкіндік береді» деп күтті. Бұл беделге тек қоғам «жаңа» ғылымның алдыңғы шебінде деп есептелсе ғана қол жеткізілуі мүмкін, яғни себептерге емес, эксперименттерге баса назар аудару қажет еді. Джорджио Страно Чименто мүшелері, әсіресе Галилейдің шәкірттері, эксперименттерді таңдау және оларды қалай жүргізу үшін ежелгі мәтіндерді пайдалана отырып, дедуктивті тәсілдерді қолдануды жалғастырғанын айтады. Сатурн сақиналарын Галилейдің ашқаны туралы пікірталас кезінде бұл мүшелер Галилейдің ашқанын Кристиан Гюйгенс теориясымен растайтын эксперимент жасады. Бұл эксперимент жарияланбағандықтан қана қоймай, мүшелердің табиғаттың себептерін анықтауға деген құштарлығынан туған барлық сілтемелер жарияланған еңбектерден алынып тасталды. Меценаттың қоғамда мәртебеге ие болуға деген құштарлығы мүшелердің табиғат тарихының философтары ретінде қарауға деген құштарлығын басып озды. Осылайша, Чименто жұмыс істеген меценаттық жүйе, шындығында басқаша бола тұра, Чиментоның тек эксперименттермен айналысқан мифін жасады. Тек Чименто өздерінің жұмыстарын еуропалық әріптестеріне жариялауды шешкенде ғана олар теориялық емес, тәжірибелік тәжірибені сипаттауға шешім қабылдады.
Italian society of the seventeenth century was governed through a culture of patronage. In the book Galileo, Courtier, Mario Biagioli argues that many of Galileo's actions, the most famous Italian scientist of the time, were dictated by the patronage system. This patronage system also influenced the actions and output of the Cimento. The Medici family had long been a supporter of arts and culture within Florentine society and wanted to use the Cimento to project their power and prestige throughout Europe. The members of the society knew this and envisioned the publication of the Saggi would "return the applause that is merited by the talent and dilligence of thies gentleman [the accadmeician], and first of all by the manganimity of Your Highness.[sic?]" This prestige could only come about if the society was seen as being at the forefront of the "new" science, which meant emphasis on experiments and not causes. Giorgio Strano argues that the members of the Cimento, especially Galileo’s students, continued to use a deductive approach using ancient texts to drive their selection of experiments and how the experiments were conducted. In a debate about Galileo’s discovery of the Rings of Saturn these members developed an experiment which would demonstrate that Galileo’s discovery was validated by Christiaan Huygens theory. Not only was this experiment never published but all references to the members being motivated by a desire to determine the causes of nature were stricken from published works. The patron’s desire to gain stature in society overshadowed the members desire to be thought of as Philosophers of Natural History. Thus, the patronage system the Cimento worked under created the myth that the Cimento was exclusively concerned with experimentation, when reality paints a different picture. It was only when the Cimento decided to publish their work to their European colleagues, that they decided to describe an atheoretical experimental practice.
Қазіргі заманғы медицинаның алғашқы кезеңдері
Cimento мүшелерінің бірі бастаған тәжірибелік процедуралар дәрігерлік-математикалық және медициналық-анатомиялық ғылымдар арасындағы шекараны бұзып, қазіргі заманғы тәжірибелік әдістерді, мысалы, салыстырмалы сынақтарды зерттеуде бастапқы нүкте ретінде қолданылуы мүмкін. Франческо Реди эксперимент жүргізудің дұрыс тәсілі туралы Афанасиус Кирхермен үнемі келіспейтін. Бірде Кирхер етті ашық қалдырды. Бірнеше күннен кейін құрттар пайда болды және Кирхер олардың өздігінен пайда болғанын айтты. Реди салыстырмалы сынақтар жүргізді, бір жануардан ет алып, бір бөлігін ауаға ашық қалдырды, екінші бөлігін ауаға ашық қалдырғанмен, шыбықтар қонбауы үшін жапты, ал үшінші бөлігін шынымен жапты. Құрттар тек шыбықтарға қол жеткізген етте ғана пайда болды. Тағы бір экспериментте, Елік тастарының тиімділігін зерттеуде, Кирхер осы саладағы басқа иезуиттерден келген хаттарды пайдаланды, онда Елік тастары уды залалсыздандыра алатыны айтылған. Кирхер итке у берді, жараға Елік тасын қойды және ит жазылып кетті. Сондықтан Кирхердің пікірінше, Елік тастары жұмыс істеді. Ал Реди әртүрлі жануарлар мен уларды қолданып, көптеген сынақтар жүргізіп, Елік тасының әрқашан жұмыс істемейтінін анықтады. Тарихшы Мелидің пікірінше, осы типтегі тәжірибелердің таралуын одан әрі зерттеу Cimento мен оның мүшелерін медициналық эксперименттер протоколын жасаудағы алғашқы қадам ретінде көрсетуі мүмкін.
Хаттар республикасы
Бесінші ғасырдан бастап Ағарту дәуіріне дейін Еуропа зиялылары хаттар мен памфлеттер арқылы білім алмасу желісін құрды, бұл «Әріптер Республикасы» деп белгілі болды. 17 ғасырдағы ғылыми қоғамдар мен олардың мүшелері осы желінің маңызды бөлігі болды. Осы Республикаға ең белгілі үлес қосқандардың бірі – Лондон Корольдік қоғамының хатшысы Генри Олденбург. Олденбург ғылыми қоғамдар арасында ақпарат пен идеялар алмасудың негізін қалады және 1665 жылы «Философиялық еңбектер» басылымын жариялап, осы идеялар алмасуын институционалдық деңгейге көтерді. Роберт Бойльдің досы Роберт Саутвелл, 1660 жылы Римде сапарда болғанда «Cimento» жиналысына қатысып, Бойль мен Олденбургке «Cimento» туралы айтты. Олденбург осы қоғаммен тұрақты байланыс орнатуға тырысқанымен, бұл әрекет сәтті болмады. Дегенмен, Лоренцо Магалотти Корольдік қоғамға «Сагги» көшірмесін табыстау үшін Лондонға арнайы сапар жасады. Хат алмасу орнатылмауының себебі Роберт Бойльдің өзінің идеялары ұрлануынан қаушады, ал «Cimento» ұйымын басымдық пен бедел үшін тікелей бәсекелес деп қарады. Екі беделді қоғамның ынтымақтастығының мүмкіндігі іске аспады.