Дәлелдемелердің тілдік табиғаты

Кіріспе

Тіл білімінде мәлімдемелердің негізделуі – бұл берілген мәлімдемеге қатысты дәлелдердің сипатын көрсету, яғни мәлімдемеге дәлел бар ма және егер болса, қандай түрде екенін білдіру. Дәлелділік (сондай-ақ тексеру немесе растау) – бұл дәлелділікті көрсететін грамматикалық элемент (жүлекше, қосымша немесе бөлшек). Тек бір дәлелділік түрі бар тілдерде "дәлелділік" орнына медиативтік, медиатив, медиафорикалық және жанама сияқты терминдер қолданылуы мүмкін. Дәлелділік тікелей немесе жанама болуы мүмкін: тікелей дәлелділік сөйлеушінің көру және басқа да сезімдер арқылы тікелей қабылдаған ақпаратын сипаттау үшін қолданылады, ал жанама дәлелділік басқа грамматикалық маркерлерден, мысалы, тікелей сөз келтіру және логикалық қорытынды белгілерінен тұрады.

Кіріспе

Барлық тілдерде ақпараттың көзін анықтаудың бір жолы бар. Еуропа тілдері (мысалы, герман және роман тілдері) көбінесе дәлелділік түріндегі ақпаратты модальді етістіктер (lang es, zouden, skulle, sollen) немесе басқа лексикалық сөздер (мысалы, үстеулер) немесе сөз тіркестері (ағылшын тілінде: менің ойымша) арқылы көрсетеді. Кейбір тілдерде дәлелділіктің жеке грамматикалық санаты бар, оны әрқашан білдіру қажет. Еуропа тілдерінде ақпарат көзін көрсететін элементтер міндетті емес және әдетте олардың негізгі функциясы ретінде дәлелділікті білдірмейді; сондықтан олар грамматикалық санаты құрамайды. Грамматикалық дәлелділік жүйелерінің міндетті элементтерін ағылшын тіліне түрліше аударуға болады, мысалы, мен естігенімдей, мен көргенімдей, мен ойлағандай, естігенімше, көріп тұрғанымдай, мен түсінгенімше, олар айтады, айтылған, маған солай көрінеді, көрінеді, көрінеді, көрінеді, көрінеді, айтылады, анық, және т.б. Александра Айхенвальд (2004) әлем тілдерінің шамамен төрттен бірінде грамматикалық дәлелділік бар екенін хабарлайды. Ол сондай-ақ, өзінің білімі бойынша, қол тілдерінде грамматикалық дәлелділік туралы ешқандай зерттеу жүргізілмегенін айтады. Лора Маццони (2008) содан бері итальян қол тілінде (LIS) дәлелділік туралы алдын ала зерттеу жүргізді. Грамматикалық дәлелділігі бар көптеген тілдер дәлелділікті уақыт-аспектіден немесе эпистемиялық модальділіктен тәуелсіз көрсетеді, яғни сөйлеушінің ақпаратты бағалауы, оның сенімді, белгісіз, ықтимал екендігі. Грамматикалық дәлелділік тілге байланысты әртүрлі формада, мысалы, жұрнақтар, сөздерге қосылатын ұлалар немесе бөлшектер арқылы білдірілуі мүмкін. Мысалы, жапон тілінде негізінен етістіктерге қосылатын жұрнақтар түрінде және грамматикалық есімдер ретінде көрінетін болжамдық және хабарламалық белгілер бар. Басқа мысал келтесек, шығыс Помо тілінде етістіктерге қосылатын төрт дәлелді жұрнағы бар: inke (көрнекі емес сезім), ine (болжамдық), ·le (есту арқылы алынған ақпарат) және ya (тікелей білім). + Шығыс Помо тіліндегі дәлелділіктер Дәлелділік түрі Мысал етістік Түсіндірмесі көрінбейтін сезім pʰa·békʰ ink’e "күйді" [сөйлеуші сезімді сезінді] болжамдық pʰa·bék ine "күйген болуы керек" [сөйлеуші жанама дәлелдерді көрді] есту арқылы алынған ақпарат (хабарламалық) pʰa·békʰ ·le "күйді, олар айтады" [сөйлеуші айтылғанды баяндайды] тікелей білім pʰa·bék a "күйді" [сөйлеушіде тікелей дәлелдеме бар, мысалы, көру арқылы] Дәлелділіктің қолданылуы эпистемиялық модальділіктен айрықша дәлелділік белгілемейтін тілдерде прагматикалық маңызы бар. Мысалы, жалған мәлімдемені сенім ретінде білдірген адам қате деп есептелуі мүмкін; жеке бақылау фактісі ретінде білдірген адамның өтірік айтқаны айтылуы мүмкін. Кейбір тілдерде дәлелділік белгілері басқа мақсаттарға да қызмет етеді, мысалы, сөйлеушінің мәлімдемеге деген көзқарасын немесе сенімін білдіру. Әдетте, тікелей дәлелділік белгісі сөйлеушінің айтылған оқиғаға сенімді екенін көрсетуге көмектеседі. Жаңағы тікелей емес дәлелділік белгісін, мысалы, естілген немесе хабарланған ақпарат үшін қолдану, сөйлеушінің мәлімдемеге сенімсіз екенін немесе оның шындығына жауапкершілікті алғысы келмейтінін білдіруі мүмкін. "Естілген" дәлелділік белгісі "олар осылай дейді; бұл шындық па, жоқ па, мен жауапты бола алмаймын" деген тұжырымға келуі мүмкін. Ал басқа тілдерде олай емес. Сондықтан, білімнің көзін ғана көрсететін және басқа функцияларды атқаратын, мысалы, эпистемиялық модальділікті көрсететін дәлелділік белгілерін ажырату керек. Дәлелділік деректерді мәлімдеменің "күнәсін жою" үшін де қолдануға болады. Лев Майкл өзінің "Нанти" атты диссертациясында Перудің Амазонка тілінде жас қыздың кездейсоқ күйіп қалуы туралы мысалды келтіреді. Анасы қыздың қателігі үшін жауапкершілікті алу үшін "дегенмен" дегенді білдіретін "ka" белгісін қолданады. Кейбір тілдер шекаралық жағдайларда болады. Мысалы, роман тілдері көбінесе грамматикалық дәлелділігі жоқ ағылшын тіліне ұқсас, бірақ шартты көңіл-күйі бар, оның үш қолданысы бар: шарттар, өткендегі болашақ және естілген ақпарат. Осылайша, журналистік француз тілінде Il a reconnu sa culpabilité және Il aurait reconnu sa culpabilité арасында жиі айырмашылық бар: екеуі де "Ол өзінің кінәсін мойындады" дегенді білдіреді, бірақ біріншісімен сенімділікпен, екіншісімен "хабарланған" идеясымен. Испан тілінде де (Él ha reconocido su culpa vs Él habría reconocido su culpa) және португал тілінде (Ele reconheceu sua culpa vs Ele teria reconhecido sua culpa) осылай болады. Александра Айхенвальд әлем тілдерінде қайталап кездесетін бес семантикалық санатты анықтады: көру арқылы алынған сезім, көру арқылы алынбаған сезім, болжамдық, есту арқылы алынған ақпарат, тікелей баяндама. Ешбір тілде иіс, дәм немесе сезім үшін жеке формалар бар екені хабарланбаған, бірақ олар көрінбейтін дәлелділіктермен қамтылуы мүмкін.

All languages have some means of specifying the source of information. European languages (such as Germanic and Romance languages) often indicate evidential type information through modal verbs (lang es, zouden, skulle, sollen) or other lexical words (adverbials, ) or phrases (English: it seems to me). Some languages have a distinct grammatical category of evidentiality that is required to be expressed at all times. The elements in European languages indicating the information source are optional and usually do not indicate evidentiality as their primary function; thus, they do not form a grammatical category. The obligatory elements of grammatical evidentiality systems may be translated into English, variously, as I hear that, I see that, I think that, as I hear, as I can see, as far as I understand, they say, it is said, it seems, it seems to me that, it looks like, it appears that, it turns out that, alleged, stated, allegedly, reportedly, obviously, etc. Alexandra Aikhenvald (2004) reports that about a quarter of the world's languages have some type of grammatical evidentiality. She also reports that, to her knowledge, no research has been conducted on grammatical evidentiality in sign languages. Laura Mazzoni (2008) has since conducted a preliminary study on evidentiality in Italian Sign Language (LIS). Many languages with grammatical evidentiality mark evidentiality independently from tense aspect or epistemic modality, which is the speaker's evaluation of the information, i. e. whether it is reliable, uncertain, probable. Grammatical evidentiality may be expressed in different forms depending on the language, such as through affixes, clitics, or particles. For example, Japanese has inferential evidentials and reportive markers that are realized as suffixes on a variety of mainly verbal predicates, and as grammaticalized nouns. In another example, Eastern Pomo has four evidential suffixes that are added to verbs: ink’e (nonvisual sensory), ine (inferential), ·le (hearsay), and ya (direct knowledge). + Evidentials in Eastern Pomo Evidential type Example verb Gloss nonvisual sensory pʰa·békʰ ink’e "burned"[speaker felt the sensation] inferential pʰa·bék ine "must have burned"[speaker saw circumstantial evidence] hearsay (reportative) pʰa·békʰ ·le "burned, they say"[speaker is reporting what was told] direct knowledge pʰa·bék a "burned"[speaker has direct evidence, probably visual]

The use of evidentiality has pragmatic implications in languages that do not mark evidentiality distinctly from epistemic modality. For example, a person who makes a false statement qualified as a belief may be considered mistaken; a person who makes a false statement qualified as a personally observed fact will probably be considered to have lied. In some languages, evidential markers also serve other purposes, such as indicating the speaker's attitude towards, or belief in, the statement. Usually a direct evidential marker may serve to indicate that the speaker is certain about the event stated. Using an indirect evidential marker, such as one for hearsay or reported information, may indicate that the speaker is uncertain about the statement, or doesn't want to take responsibility for its truth. A "hearsay" evidential may then have the undertone of "that's what they say; whether or not it's true is nothing I can take responsibility for". In other languages, this is not the case. Therefore one should distinguish between such evidential markers that only mark source of knowledge, and such evidential markers that serve other functions, such as marking epistemic modality. Evidentials can also be used to "deflect culpability" in a statement. In his dissertation on Nanti, a Peruvian Amazonian language, Lev Michael refers to an example in which a young girl is accidentally burned, and a community member questions her mother about how it happened. Her mother uses the evidential marker ka which translates to "presumably," to deflect responsibility for the girl's mistake. Some languages are borderline cases. For example, the Romance languages are mostly like English in not having grammatical evidentiality, but do have a conditional mood which has three uses: conditions, future in the past, and hearsay. Thus in journalistic French, there is frequently a distinction between Il a reconnu sa culpabilité and Il aurait reconnu sa culpabilité: both translate to "He has admitted his guilt," but with an implication of certainty with the first, and the idea of "reportedly" with the second. The same happens in Spanish (Él ha reconocido su culpa vs. Él habría reconocido su culpa) and in Portuguese (Ele reconheceu sua culpa vs. Ele teria reconhecido sua culpa). Alexandra Aikhenvald identified five semantic categories that recurrently occur across languages of the world:
visual sensory
non visual sensory
inferentials
hearsay reportatives
quotative reportatives

No language has been reported to have special forms for smell, taste or feeling although these may be covered by non visual evidentials.

Бағыттамасыздық (I тип)

Бағыттамасыздық (сондай-ақ, инференциалдық деп те аталады) жүйелері ұрал және түркі тілдерінде кең таралған. Бұл тілдер берілген ақпарат көзіне дәлелдің болуын немесе болмауын көрсетеді; осылайша, олар тікелей ақпаратты (тікелей баяндалған) және жанама ақпаратты (жанама баяндалған, сөйлеуші/тыңдаушы тарапынан қабылдануына назар аудара отырып) қарама-қарсы қояды. Басқа дәлелдік "II типті" жүйелерден өзгеше, жанамалық белгісі білімнің көзі туралы ақпаратты көрсетпейді: ақпараттың естігеннен, ой-шаруадан немесе сезінуден алынғаны маңызды емес; алайда, кейбір түркі тілдері баяндалған жанама және баяндалмаған жанама арасындағы айырмашылықты жасайды, толыққанды түсіндіру үшін Johanson 2003, 2000 еңбектерін қараңыз. Мұны түрік тіліндегі мына етістіктерде көруге болады:

"Geldi" сөзіндегі -di жұрнағы өткен шақты білдіреді. Ал екінші сөз "gelmiş"-тегі -miş жұрнағы да өткен шақты білдіреді, бірақ жанама түрде. Оны ағылшын тіліне «әлдеқайда», «көрінеді» немесе «менің түсінігімше» деген тіркестермен аударуға болады. Тікелей өткен шақ белгісі -di белгісіз (немесе бейтарап) болып табылады, себебі мәлімдемені қолдайтын дәлелдің болуы немесе болмауы нақты көрсетілмейді.

Қатты

Кейбір тілдерде тек өткен шақта тікелей және жанама дереккөздерді ғана ажырату мүмкін. Мұндай жағдай грузин (картвель), түрік (түркі), коми (финно-угр), хайда (Британ Колумбиясы мен Аляскадағы жеке тіл) және ика (чибчан) тілдерінде кездеседі.

Эпистемиялық әдіс

Дәлелділік көбінесе эпистемиялық модальділіктің кіші түрі деп есептеледі (мысалы, Палмер 1986, Кифер 1994). Басқа лингвистер дәлелділікті (мәлімдемедегі ақпарат көзін көрсету) эпистемиялық модальділіктен (мәлімдемедегі сенімділік деңгейін көрсету) өзгеше деп санайды. Ағылшын тілінен мысал:

I see that he is coming. (дәлелділік)
I know that he is coming. (эпистемиялық)

Мысалы, де Хаан дәлелділік дәлелдерді растайды, ал эпистемиялық модальдік дәлелдерді бағалайды және дәлелділік сөйлеушілер мен оқиғалар/әрекеттер арасындағы қатынасты көрсететін деиктикалық санатка жақын, демонстративтер сөйлеушілер мен заттар арасындағы қатынасты көрсететіндей (Джозеф 2003-ті де қараңыз). Айкенвальд (2003) дәлелдемелер сөйлеушінің мәлімдеменің дұрыстығына қатысты көзқарасын білдіре алатынын, бірақ бұл дәлелдемелердің міндетті ерекшелігі емес екенін айтады. Сонымен қатар, ол дәлелділік белгілері эпистемиялық белгілермен бірге келуі мүмкін, сондай-ақ аспектілік/уақыт немесе таңқалыс белгілерімен де үйлесе алады. Дәлелділікті эпистемиялық модальділіктің түрі ретінде қарастыру, еуропалық емес тілдерді еуропалық тілдердегі модальділік жүйелері тұрғысынан талдаудың нәтижесі болуы мүмкін. Мысалы, герман тілдеріндегі модальді етістіктер дәлелділік пен эпистемиялық модальділікті көрсету үшін қолданылады (сондықтан контекстен тыс қолданғанда мағынасы белгісіз болады). Басқа (еуропалық емес) тілдерде бұл екеуі айқын түрде бөлек көрсетіледі. Де Хаан (2001) модальді етістіктерді дәлелділікті көрсету үшін қолдану салыстырмалы түрде сирек екенін анықтады (200 тілдің үлгісіне сүйенген).

Шарттың түрі

Дәлелдік категориялар басқа типтегі клаузаларға қарағанда негізгі мәлімдеме клаузасында көбірек танылады. Дегенмен, кейбір тілдерде дәлелдік формалар сұрақтар мен бұйрықтарда да пайда болуы мүмкін.

Терминология

Кейбір тіл білімі мамандары дәлелділікті эпистемиялық модальдықтан бөлек қарастыру қажет деп ұсынғанмен, басқалары оларды біріктіреді. Осы біріктіру салдарынан, кейбір зерттеушілер дәлелділік терминін білімнің көзін көрсету және сол білімнің рас екендігіне сенімділік білдіру үшін де қолданады.

Мүмкін болатын ерекшеліктер

"Иш" жұрнағы белгісіздікті білдіретін грамматикалық маркер деп қарастырылуы мүмкін.

Тұжырымдаманың батыс тарихы

Дәлелділік туралы ұғымды міндетті грамматикалық ақпарат ретінде алғаш рет 1911 жылы Франц Боас «Америка үнді тілдерінің нұсқауына» кіріспесінде Квакиутл тілі туралы талқылауда және Цимшиан тілінің грамматикалық сипаттамасында көрсеткен. «Дәлелді» терминін қазіргі лингвистикалық мағынада алғаш рет 1957 жылы Роман Якобсон Балқан славян тілдеріне қатысты қолданды (Джекобсен 1986:4; Якобсон 1990) келесі анықтамамен: «EnEns/Es дәлелді – бұл үш оқиғаны ескеретін сөздік санатының шартты белгісі. Сөйлеуші оқиғаны басқа біреудің хабарлауы (цитаталық, яғни естіген куәлік), түсі (аяндық куәлік), болжамы (презумптивтік куәлік) немесе өзінің бұрынғы тәжірибесі (есте сақтау куәлігі) негізінде баяндайды». Якобсон сондай-ақ дәлелділікті грамматикалық модальдықтан ажыратып көрсеткен алғашқы ғалым болды. 1960 жылдардың ортасына қарай лингвистикалық әдебиетте «дәлелділік» және «дәлелді» терминдері орнықты. Дәлелділік жүйелеріне лингвистикалық назар салыстырмалы түрде жақында ғана аударылды. Дәлелділікті түрлі тілдерде зерттейтін алғашқы маңызды еңбек – Chafe & Nichols (1986). Жақындағы типологиялық салыстыру – Айкенвальд (2004).