Кіріспе

Тикопия – Тынық мұхитының оңтүстік-батысындағы Соломон аралдарының тәуелсіз мемлекетіндегі Темоту провинциясында орналасқан жанартау аралы. Соломон аралдарының көп бөлігі Меланезия мәдениетіне жатса да, Тикопия мәдени жағынан Полинезиялық. Бірінші еуропалықтар 1606 жылдың 22 сәуірінде Педро Фернандес де Кейрос басқарған испан экспедициясының құрамында келген.

Орналасуы және географиясы

Аумағы шамамен ... құрайтын арал, сөнген жанартаудың қалдығы болып табылады. Оның ең биік нүктесі – Реани тауы, теңіз деңгейінен ... биіктікке жетеді. Те Рото көлі ежелгі жанартау кратерінің орнында жатыр, оның тереңдігі ... шақырымды құрайды. Тикопияның орналасқан жері салыстырмалы түрде қашық. Ол кейде Санта-Крус аралдарымен бірге топтастырылады. Әкімшілік жағынан Тикопия Соломон аралдарының ең оңтүстігіндегі Темоту провинциясына қарасты. Тикопия қоғамын зерттеулерде оның ең жақын көршісі – одан да кішкентай Анута аралы да қарастырылады.

Полинезияның ерекшелігі ретінде тарих

Тикопия Меланезияда орналасқан, бірақ оның халқының мәдениеті полинезиялық. Олардың тілі – тикопия тілі, полинезия тілдерінің самои тармағына жатады. Тілдік талдау Тикопияның теңіз саяхатшылары, негізінен Тувалудан келген полинезиялықтармен отарланғанын көрсетеді. Көші-қонның уақыты нақты анықталмаған, бірақ шамамен 10-ғасыр мен 13-ғасырдың ортасы аралығында болған деп есептеледі. Анутаға саяхатшылардың келуі кейінірек болған болуы мүмкін. Полинезиялықтардың Тонгадан және Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі басқа аралдардан таралып, қоныстанған деп саналады. Еуропалықтармен байланысқа дейінгі кезеңде аралдар арасында каноэмен жиі саяхаттар жасалған, себебі полинезиялықтардың навигациялық шеберлігі екі корпусты желкенді каноэлер немесе бір қабырғалы каноэлер арқылы мақсатты саяхаттар жасауға мүмкіндік берген. Саяхатшылар Меланезия мен Микронезиядағы полинезиялық шет аймақтарына көшіп бару үшін Тувалу атолдарын көші-қонға қадам ретінде пайдаланған. Тикопия мифологиясында Атуа Фафине және Атуа И Раропука – жаратушы құдайлар, ал Атуа И Кафика – ең жоғарғы аспан құдайы.

Халық саны

Тикопияның халқы шамамен 1200 адамды құрайды, олар 20-дан астам ауылға таралып, көбінесе жағалау бойында орналасқан. Ең ірі ауыл – Матауту, ол батыс жағалауда орналасқан.

Тикопиялықтар интенсивті ауыл шаруашылығы жүйесін қолданады (бұл пермакультурамен салыстырылады), оның принципі орман бағбандығына және Жаңа Гвинея таулы аймағындағы бақтарға ұқсас. Олардың шаруашылық тәжірибелері халық тығыздығымен тығыз байланысты және осыған сәйкес жүзеге асырылады. Темоту провинциясының көп бөлігіндегідей, батыс мәдениетіне тез бейімделген қоғамнан өзгеше, Тикопия қоғамы ежелгі заманнан бері көп өзгермеген. Оның халқы өздерінің салт-дәстүрлерімен қатты мақтанады, өздерін полинезиялық дәстүрлерін сақтап қалған халық деп есептейді, ал айналасындағы меланезиялықтар өздерінің көп бөлігін жоғалтқан деп санайды. Арал төрт басшы (арики) – Кафика, Тафуа, Таумако және Фангарере басқарады, ал Кафика олардың арасында біріншісі ретінде танылады. Тикопиялықтардың жоғары дамыған мәдениеті бар, ол күшті полинезиялық ықпалға ие және күрделі әлеуметтік құрылымды қамтиды. Арал тұрғындары өздерінің дәстүрлерін сақтап, жоғарыдағы үңгірлерге тығылғандықтан, көп зиян келгеніне қарамастан, ешкім қаза болған жоқ. Дауыл тұщы су лагунасын теңізден бөліп тұрған тар жағалауды бұзып, лагунаның ластануына және арал тұрғындарының тіршілігіне қажетті саго пальмаларының жойылу қаупіне әкеп соқты. 2018 жылдың қазан айында аралдың королі Ти Намо климаттың өзгеруіне байланысты алаңдаушылықтарын бөлісу үшін батыс әлеміне алғашқы сапарын жасады. Ол Францияның Гренобль қаласына барды, онда 7 қарашада жалпыға ұсынылғаннан бұрын «Nous Tikopia» деректі фильмін көрсетті және баспасөз конференциясында: «Бұрын біз он жылда бір рет циклоннан зардап шегіп отырдық. Бүгін ол екі жылда бір рет болады», – деді.