Кіріспе

Индуистік құдай Вишнудың адам-арыстан аватары Нарасимха (नरसिंह, ), кейде Нарасингха деп те аталады, бұл Вишну құдайының төртінші аватары. Ол Хираньякашипуды өлтіру үшін, жер бетіндегі діни қудалау мен апатты тоқтату арқылы дхарманы қайта орнату үшін жартылай адам, жартылай арыстан түрінде дүниеге келді деп есептеледі. Нарасимха көбінесе үш көзімен бейнеленеді және Вайшнавизмде жойқын құдай ретінде сипатталады; ол Ұлы тарапы (Махапралая) кезінде бүкіл ғаламды жояды. Сондықтан оны Кала (уақыт), Махакала (үлкен уақыт) немесе Паракала (уақыттан тыс) деп атайды. Шри-Вайшнав дәстүрінде оған арналған Масурудағы Паракала Мата (монастырь) бар. Нарасимха Йога Нарасимха түрінде Йога құдайы ретінде де танылады. Нарасимханың иконографиясында оның адам денесінің жоғарғы бөлігі мен төменгі жағы, арыстан сияқты беті және тырнақтары бейнеленеді, көбінесе асура Хираньякашипуды оның тізесінде жарып өлтірген күйінде көрсетіледі. Асура патшасы – бұрын Вишну Вараха түрінде өлтірген зұлым Хираньякшаның үлкен ағасы, сондықтан ол соңғысын жек көретін. Хираньякашипу Брахмадан сыйлық алды, соның арқасында оны күндіз де, түні де, үйдің ішінде де, сыртында да, аспанда да, жерде де, Сваргада да, Патала да, ешқандай қарумен, адамдармен, құдайлармен, демонмен немесе жануарлармен өлтіру мүмкін емес еді. Осы сыйлыққа ие болған ол хаос пен құлпынай тудыра бастады, Вишнудың барлық жақтастарына, тіпті өз ұлы Прахладаға да қудалау жасады. Вишну асураның сыйлығын біліп, Нарасимха есімімен арыстан түрінде, адам да, жануар да емес, гибридтік формаға айналды, Хираньякашипуды күн мен түннің тоғысқан жерінде, оның сарайының есігінде, ішінде де, сыртында да емес, тізесінде және тырнақтарымен жарып өлтірді. Нарасимха туралы ең танымал миф – оның адал жақтасы Прахладаны қорғауы және Прахладаның зұлым әкесі, демон Хираньякашипуды өлтіру туралы аңыз. Нарасимха – Вайшнавизмдегі маңызды құдайлардың бірі, ал оның аңыздары Вайханаса, Шри-Вайшнав, Садха-Вайшнав және индуизмнің басқа да Вайшнав дәстүрлерінде құрметтеледі. Ол көптеген аймақтық индуистік храмдарда, мәтіндерде, сахналық өнерде және Холи сияқты индуистік көктем фестивалінде тойланады. Нарасимханың ескі суреттері Уттар-Прадеш пен Андхра-Прадештің әртүрлі жерлерінде, мысалы Матура археологиялық қазбасында табылған. Бұл суреттер біздің заманымыздың 2-4 ғасырлары аралығында жасалған деп саналады.

Этимология

Санскрит тілінде Нарасимха сөзі екі сөзден құралған: "nara" – адамды, ал "simha" – арыстанды білдіреді, бұл Вишнудың адам-арыстан бейнесіне сілтеме жасайды.

Ведалар

Ригведаның Вишну гимні 1.154 (б.з.д. 1700-1200) "қорқынышты, аңшы, тауларда шарлайтын жабайы аң" туралы айтатын бір шумақтан тұрады, оны кейбіреулер Нарасимха жырларының бастауы деп түсіндіреді. 8.14 гимні "Индра, сен Намуцидің басын, судың көбігін жыртып, барлық қарсыласатын әскерлерді жеңдің" деп Намуци жырларына сілтеме жасайды, бірақ гимндерде бұл туралы толық мәлімет берілмейді. Намуци жырларының толық нұсқасы Яджурведаның Шатапатта Брахманасында (б.з.д. 7-6 ғасыр) 12.7.3 тарауында кездеседі. Нарасимха туралы басқа да сілтемелер Ведалық мәтіндерде – Ваджасенеи Самхита 10.34, Панчавимша Брахмана 12.6.8 және Тайттярия Брахмана 1.7.1.6-да табылады.

Индра-Намучи аңызы

Нарасимханың тамырлары Ведадағы Индра-Намучи жыр-дастанына байланысты. Индра – найзағай, күн күркірі, жаңбыр және өзендерге билік ететін дхармалық басшы, ал Намучи – билік үшін күресетін алдамшы жартылай құдай Асура. Намучи Индраға бейбітшілік туралы ұсыныс жасайды, ол оны қабылдайды. Ол Индрадан оны "алақанмен де, жұдырықпен де", күндіз де, түнде де, "құрғақ заттармен де, ылғалды заттармен де" өлтірмеуге уәде беруін талап етеді. Индра келіседі. Келісімге келгеннен кейін Намучи құдайларды күшпен қамтамасыз ететін барлық нәрсені: Сома сусынын, тағамның мәнін және Индраның күшін алып кетеді. Құдайлардың басшысы өзіне қайшы келіп, уәдесімен байланысқандай сезінеді. Содан кейін Индра Сарасвати (білім құдайы) және Ашвиндермен кездеседі. Олар Индра өзінің күштерін, тағамның мәнін және Сома сусынын олармен бөлісуге келіссе, Намучимен айналысып, барлығын қайтарып алатындарын айтады. Индра келіседі. Содан кейін құдайлар мен құдайшалар шығармашылық жоспар құрастырады. Олар "су көбігін" найзағай ретінде төгеді, ол құрғақ та, ылғалды да емес, және зұлым Асура Намучи күндіз де, түнде де емес уақытта шабуылға ұшырап, өлтіріледі. Намучи өлтірілгеннен кейін құдайлар барлық күштерін қайтарып алады, бірақ Намучидің Сома ішкенін біледі. Осылайша, жақсылық оның жаман қанымен араласып кеткен, оны ішуге олар келмейді. Сондықтан олар жаманнан жақсылықты бөліп алады. Осылайша, жақсылық Деваларға қайта оралады, ал жамандықтар жойылды. Дебора Сойфердің сөзіне сәйкес, Веда жыр-дастаны Нарасимха жыр-дастанымен көптеген параллельдерге ие, олардың сюжеті, "не...не" шектеулері және жақсылықтың жамандықты жеңуіне мүмкіндік беретін бірдей шығармашылық рух бар. Бұған қоса, кейінгі индуистік мәтіндердегі санскрит сөздері мен тіркестері, мысалы, "алақан не жұдырық" және "күн де, түн де емес" Веда мәтіндеріндегідей бірдей. Бұл Ведадағы Намучи жыр-дастаны мен Пураналардағы Нарасимха жыр-дастаны арасындағы байланыс пен үзіліссіздікті көрсетеді. Уолтер Рубеннің пікірінше, екі нұсқа да, сондай-ақ ежелгі және орта ғасырлық мәтіндердегі бірнеше басқа жыр-дастандар билікті теріс пайдаланатын деспоттар мен тирандарға қарсы үнді дәстүрін көрсетеді.

Пурандар

Нарасимхаға қатысты әртүрлі Пураналарда сілтемелер бар, негізгі оқиғаның 17 түрлі нұсқасы кездеседі. Вальмики Рамаянасы (7.24), Харивамша (41 және 3.41-47), Вишну Пуранасы (1.16-20), Бхагавата Пуранасы (7-ші ән), Агни Пуранасы (4.2-3), Брахманда Пуранасы (2.5.3-29), Ваю Пуранасы (67.61-66), Брахма Пуранасы (213.44-79), Вишнудхармоттара Пуранасы (1.54), Курма Пуранасы (1.15.18-72), Матсия Пуранасы (161-163), Падма Пуранасы (Уттара ханда 5.42), Шива Пуранасы (2.5.43 және 3.10-12), Линга Пуранасы (1.95-96) және Сканда Пуранасы 7 (2.18.60-130) – барлығы да Нарасимха Аватарасының бейнелерін қамтиды. Осы Пураналардың барлығында Нарасимха Пралая немесе Юганта кезінде жойқындық әкелетін Құдай ретінде, сондай-ақ Кала ретінде сипатталады. Нарасимханың Шива сияқты үш көзі бар екені және үшінші көзінен шыққан отпен қирату жасағаны да айтылады.

Басқа мәтіндер

Нарсима сонымен қатар Нрисима Тапания Упанишадада кездеседі және осы Упанишаданың негізгі тақырыбы болып табылады.

Прахлада аңызы

Бхагавата Пуранада Вишну өзінің бұрынғы аватарында Вараха ретінде зұлым асура Хиранякшаны өлтіргені туралы айтылған. Хираньякшаның ағасы, жын патшасы Хираньякашипу Вишнуды жек көріп, кек алмақшы болды. Әңгіменің басқа нұсқасында Прахлада: "Ол бағаналарда және ең кішкентай бұтақта" деп жауап берді. Хираньякашипу ашуын баса алмай, бағананы соққымен ұрып-соқты. Содан кейін қатты шу естіліп, Вишну Нарсима түрінде пайда болып, Прахладаны қорғап Хираньякашипуға шабуыл жасады. Хираньякашипуды өлтіру үшін және Брахманың берген сыйына зиян келтірмеу үшін Нарсиманың кейпі таңдалды. Хираньякашипуды адам, құдай немесе жануар өлтіре алмады. Нарсима мұның ешқайсысы емес, ол Вишнудың жартылай адам, жартылай жануар түріндегі бейнесі. Ол Хираньякашипуға күн мен түн аралығында (күн де емес, түн де емес), ауланың табалдырығында (ішінде де емес, сыртында да емес) кездесіп, оны жамбасына қойды. Өзінің өткір тырнақтарын (жанды да емес, жансыз да емес) қару ретінде пайдаланып, жын патшасының ішін жарып, өлтірді. Курма Пуранада Пурша мен жын-шайтан күштерінің арасындағы шайқас сипатталған, онда ол Пашупатастра деп аталатын күшті қарудан құтылады. Сойфердің сөзіне сүйенсек, онда Анухрада бастаған Прахладаның бауырлары мен мыңдаған басқа жын-шайтандар "адам-арыстанның денесінен шыққан арыстан арқылы өлім аңғарына (ямалаям) жеткізілді" делінеді. Осы оқиға Матся Пурананың 179-бетінде де кездеседі, ол Нарсимханың пайда болуынан кейін бірнеше тараулар өткен соң айтылады.

Вайшнав және Шайва оқиғалары

Бұл оқиға туралы Вайшнав және Шайва жазбаларында айтылғандай, Вишну мен Шива құдайлары ғаламда болған хаосты жою үшін Гандаберунданың аватарын Нарасимха мен Шарабха ретінде қабылдады. Хираньякашипуді ішін ашып өлтіргеннен кейін, құдайлар Нарасимханың күші әлемге қауіп төндіреді деп жаңылысты. Құдайлар мен құдайлардың тілегімен Шива Нарасимханы жеңу үшін Вирабхадра түрін жіберді. Нарасимха Вирабхадраны жеңіп, қуды, сосын Вишну мен Шива Гандаберунда ретінде Нарасимха мен Шарабха болып көрінді. Нарасимха Гандаберуда мен Шарабха 18 күн бойы шайқасты. Нарасимха Гандаберунда 18-ші күні Шарабханың ішін ашып өлтірді, содан кейін Гандаберунда Нарасимха мен Шарабха Вишну мен Шиваның нағыз бейнесіне қайтып, Вайкунта мен Кайлашаға – әрқайсысы өз аспандарына кетті.

Иконография

Нарасимха әрқашан арыстан басымен, тырнақты саусақтарымен адам денесіне біріктірілген күйде бейнеленеді. Кейде ол бағанадан шығып тұрады, бұл оның барлық жерде, барлық нәрседе және әрбір адамда екенін көрсетеді. Андхра-Прадеш штатындағы Ахобилам сияқты кейбір храмдарда иконографиясы кеңейтілген, онда Нарасимханың тағы тоғыз бейнесі бар: Гархва және Матурада (Уттар-Прадеш) және Эллора үңгірлерінде (Махараштра) бір бетті нұсқалары кездеседі. Оңтүстік Үндістан өнерінде – мүсіндерде, қоладан жасалған заттарда және суреттерде – Вишнудың Нарасимха ретіндегі адами формасы ең көп таңдалатын тақырыптардың бірі және Аватаралардың арасында, Рама мен Кришнадан кейін ең танымал. Нарасимхаға Телангана және Андхра-Прадеш штаттарында көптеген түрде табынады. Көптеген храмдарда Нарасимханың бірнеше бейнесі кездессе де, Ахобиламда Нарасимханың тоғыз түріне арналған тоғыз храм бар. Сондай-ақ, Нарасимха адами формасының басты мәні – Хираньякасипу демонын өлтіру, бірақ бұл бейнеге храмдарда жиі табынбайды, бірақ оның суреті бейнеленеді.

Монеталар, жазулар және терракота

Нарсимха аңызы 5 ғасырда кең таралды, сол кезде Гупта империясының әртүрлі патшалары оның бейнесі салынған монеталар шығарды немесе Нарсимханың рухани қағидаларын өздерімен байланыстыратын жазбаларды қолдады. Осылайша патшалар өз билігін Нарсимха сияқты жамандыққа және қуғын-сүргінге қарсы күресуші ретінде заңдастырды. Кушан дәуірінің кейбір монеталарында Нарсимхаға ұқсас суреттер бейнеленген, бұл оның ықпалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нарсимханың ең көне терракота туындыларының бірі біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жатады, мысалы, Каусамбиде табылғандары. Матура археологиялық қазбаларында панча киген, жанында символдық атрибуттары бар, толыққанды және өте әсем ойылған тұрған Нарсимха мүсіні табылды, ол 6 ғасырмен мерзімделген.

Өнер көрсету

Нарасимха аңыздары түрлі үнді классикалық би репертуарының құрамына кірген. Мысалы, Катхакали театрында Нарасимха мен Хираньякасипудың шайқасының сюжеті қойылды, ал Нарасимхамен байланысты Прахлада Каритамның бейімделуі Кераладағы танымал қойылымдардың бірі болды. Сонымен қатар, Тамил Надудағы Бхагавата Мела би-драма өнері жыл сайынғы Нарасимха Джаянти мерекесін аймақтық Нарасимха храмдарында осы оқиғаны сахналау арқылы дәстүрлі түрде тойлайды.

Алғашқы суреттер

Андхра-Прадеш штатында біздің заманымыздың үшінші-төртінші ғасырына жататын панельде, иықтарының артында Вайшнава белгілерін ұстап тұрған екі қосымша адам қолы бар, толыққанды териоморфты отырысқан арыстан бейнеленген. Бес батырдың (вираның) қасындағы бұл арыстан көбінесе Нарасимханың ертедегі бейнесі ретінде танылады. Нарасимханың ерте Гупта дәуіріндегі тұрған құлшыныс мүсіндері Тигова және Эран ғибадатханаларынан сақталған. Бұл мүсіндер екі қарулы, ұзын жалы бар, алдыңғы жағынан қараған, тек төменгі киім киген және Хиранякасипудың демондық бейнесі жоқ. Нарасимханың демон Хиранякасипуды өлтіруін бейнелейтін суреттер сәл кейінірек Гупта дәуіріндегі ғибадатханалардан сақталған: Мадхиядағы және Нахнадағы Курма маттасына орнатылған ғибадатхана есігінен алынған сурет, екеуі де біздің заманымыздың бесінші немесе алтыншы ғасырының басына жатады. 1987 жылы Матурада жасалған, Нарасимханың бейнесі Филадельфия өнер мұражайына қосылды. Филадельфия өнер мұражайының бұрынғы үнді өнері кураторы Стелла Крамриш оны «әлдеқайда ерте белгілі Нарасимха бейнесі» деп сипаттады. Тривикрама және Вараха аватараларының бейнелері де Индонезияның Прамбананнан табылған. Вишну мен Оның аватара суреттері Орталық Ява өнеріне тән иконографиялық ерекшеліктерді көрсетеді. Бұл Орталық Яваның физиономиясын, киімнің үлкен көлемін және зергерлік бұйымдардың әшекейлеуін қамтиды. Бұл декоративтік схема бір рет қалыптасқаннан кейін, аздаған өзгерістермен, Орталық Ява кезеңінде (шамамен 730–930 жж.) мүсіндер үшін қабылданған стандартқа айналды. Иконографиялық ерекшеліктеріне қарамастан, Ява мүсіндерінің стильдік бастауларын 6-7 ғасырлардағы Чалукья және Паллава мүсіндері сияқты үндік мүсіндерге дейін табуға болады.