Кіріспе

Грэхам Т. Эллисонның 1971 жылғы "Шешімнің мәні: Куба зымыран дағдарысын түсіндіру" кітабы – саясаттанушы Грэхам Т. Эллисонның 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысын талдаған еңбегі. Эллисон осы дағдарысты үкіметтік шешімдерді қабылдауды зерттеу үшін негізгі оқулық ретінде пайдаланды. Бұл кітап Джон Ф. Кеннеди атындағы Үкімет мектебінің құрылуына бастама берді және халықаралық қатынастар саласында жаңа бет ашты. Эллисон кітабын алғаш рет 1971 жылы жариялады. 1999 жылы, жаңа материалдардың (АҚШ үкіметі отырыстарының аудиожазбалары сияқты) қолжетімді болуына байланысты, ол Филип Зеликоупен бірлесіп кітапты қайта жазды. Кітап атауы Джон Ф. Кеннедидің сөзінен алынған: "Соңғы шешімнің мәні байқаушыға, көбінесе тіпті шешім қабылдаушының өзіне де түсініксіз болып қалады".

Салдары

Кітап алғаш жарық көрген кезде Эллисонның басты тезисі – ядролық соғысқа тосқауыл ретінде өзара толыққанды жойылғандық тұжырымының негізсіздігі болды. Ұйымдық және саяси модельдерді қарастыра отырып, мұндай жағдайға қол жеткізу мүмкін еді, себебі ұтымды көзқараспен күткендей емес, мемлекеттер шынымен де «өз-өзіне қол жұмсауға» баруы мүмкін. Ол осы пікірді қолдайтын бірнеше тарихи оқиғаларды келтірді. Оның ең маңызды тұсы: Пёрл-Харборға шабуыл жасамас бұрын, жапондық әскери және азаматтық басшылар, тіпті шешім қабылдауға жауапты тұлғалар да, АҚШ-қа қарсы соғыста жеңіске жете алмайтындарын – өндірістік және әскери қуаттарының жеткіліксіз екенін жақсы білген. Дегенмен, олар шабуылды жасады. Ол сондай-ақ ұйымдық модель әскери тарихтағы түсіндіруге келмейтін қателіктерді түсіндіре алады деп сенді. 1941 жылға оралып, АҚШ Жапонияның Пёрл-Харборға шабуылдауға дайындалып жатқанын көрсететін жетерлік дәлелдерді ұстағанын, бірақ командирдің дайындық шараларын қабылдамағанын атап өтті. Аллисон түсіндіргендей, мәселе қандай да бір құпия келісімде емес, барлау қызметі «шабуыл қаупі» деп қарастырған нәрсені командир «саботаж қаупі» деп түсіндіргенде. Осы қарым-қатынас бұзылуы, әртүрлі көзқарастардың нәтижесінде, шабуылдың сәтті орындалуына әкелді. Эллисон сарказммен атап өткендей, АҚШ ұшақтарын қанаттарын біріктіріп, қарулы күзетшілермен қоршау – саботажға қарсы күресу үшін жақсы жоспар болғанымен, әуе шабуылынан аман қалу үшін емес. Сол сияқты, саяси процестер моделі түсініксіз жағдайларды түсіндіре алды. Ол генерал Дуглас Макартурдың Корея соғысы кезінде бұйрыққа бағынбағандығын және тым солтүстікке қарай жылжуын мысалға келтірді. Бұл АҚШ-тың ниетіндегі «ұтымды» өзгеріс емес, Макартурдың Гарри Трумэнмен және басқа да саясаткерлермен келіспеушілігі болды. Сондай-ақ, шенеуніктер Макартурдың халық арасындағы зор беделіне байланысты, оның ақылға сыймайтын шешімдерін қабылдауға рұқсат берді, себебі саяси наразылықтардан қорқуға болатын. Ең бастысы, ол ұтымды актілер моделін пайдалануды қауіпті деп есептеді. Мұндай модельдерді (және ойлау жолдарын) қолдану арқылы адамдар шындық туралы сенімсіз болжамдар жасайды, бұл апатқа әкелуі мүмкін. Пёрл-Харборға шабуылға мүмкіндік берген факторлардың бірі – Жапония мұндай соғыста жеңіледі, сондықтан олар шабуылдауға батылмастайды деген болжам болды. Өзара толыққанды жойылғандық тұжырымындағы болжам – ешкім ядролық соғысты бастамайды, себебі оның салдары ауыр болады. Алайда, адамдар міндетті түрде ұтымды әрекет ете бермейді, бұл тарихтың көптеген мысалдарында дәлелденген. Аллисон өзінің қосымша екі моделінің ешқайсысы да ештеңені толық түсіндіре алмайтынын мойындағанмен, саясаткерлер мен сарапшылар дәстүрлі модельден бас тартып, баламалы көзқарастарды зерттеуден пайда көретінін атап өтті (бірақ осы соңғы ескерту Эллисонның әзілі болуы мүмкін).

Сын

Кітап рационалды күту теориясын қолдаушылар мен баламалы түсіндірмелер іздейтін сарапшылар арасындағы үздіксіз пікірталас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, Эллисон «рационалды актер» моделінің ұзақ мерзімді талдауларда да қолданыла беретінін атап өтті (яғни, оқиға немесе «дағдарыс» аяқталғаннан соң ұзақ уақыт өткеннен кейін жасалатын талдаулар). «Шешімнің мәнісінде» Эллисон рационалды актер модельдерінің танымалдығының себебі, басқа модельдермен салыстырғанда, олар салыстырмалы түрде аз деректерді қажет етеді және зерттеушілерге жағдайдың «арзан жуықтауын» ұсынады деп санайды. Эллисон Томас Шеллингтің рационалистік ойлау және проблеманы шешудің сипаттамасын келтіреді: «Сіз орындықта отырып, адамдардың қалай әрекет ететінін болжауға тырыса аласыз, егер сіздің санаңыз болса, өзіңіз қалай әрекет етер едіңіз деп сұрап. Сіз тегін, көптеген тәжірибелік мінез-құлықты аласыз». Соңында, Эллисонның алғашқы басылымында (1971) ол көптеген ақпараттар құпия болғандықтан, өз теорияларын толық зерттей алмады. Нәтижесінде, ол өзінің тарапынан бірқатар болжамдар жасады. Кеңес Одағының құлауынан және EXCOMM-нің американдық жазбаларының жариялануынан кейін, бұл жаңа ақпарат (1999 жылғы қайта қарастырылған басылымға енгізілген) кейде Эллисонның болжамдарымен сәйкес келді, ал кейде келмеді. Мысалы, 1971 жылы Эллисон Кеннеди түрік зымырандарына қатысты «жасырын келісім» жасағанын болжады, мүмкін, бауырын байланыс ретінде пайдаланған. Американдық таспалар оны растады. Алайда, Эллисон 1971 жылы Хрущевтің дағдарыс кезінде өзіне көмектесу үшін өзінің «EXCOMM» немесе кеңесшілер комитетін құрғанын болжады және тіпті сол кезде Хрущевпен бірге болған деп ойлаған ресейлік басшылардың есімдерін атады. Бірақ кеңестік жазбалар бұл адамдардың қатыспағанын көрсетті, ал Хрущев дағдарыс кезінде Кеннедиге қарағандай қолдаусыз кеңседе жалғыз қалды.