Кіріспе

Алма тұздықтарының концентрацияланған түрі.

Алма тұздықтары (голланд тілінде appelstroop) – алманың қанты күйіп, қоңыр түске енгенше алма шырынымен немесе сумен ұзақ, баяу пісіру арқылы алынатын, алма тұздықтарының өте концентрацияланған түрі. Қанттың жоғары концентрациясы алма тұздықтарына алма сарысына қарағанда ұзақ сақталу мүмкіндігін береді.

Өмірбаян

Алма сарысының тамырлары Лимбургте (Бельгия және Нидерланды) және Рейнландта (Германия) жатыр, ол орта ғасырларда пайда болды, осы кезде алғашқы монастырлар (үлкен бау-шабақтарымен) құрылды. Бұл сарыстың өндірісі – аймақтағы монастырлардың жеміс өнімдерін сақтаудың тиімді тәсілі болды, сол кезде әрбір елді мекеннің өз алма сарысы жасаушылары болған. Алма сарысын жасау колониялық Америкада да 19-ғасырға дейін кең таралған, алмадан жасалған тағамдардың бір түрі болды. Өнімде шын сүт майы жоқ; «май» термині тек оның майға ұқсас қалың, жұмсақ консистенциясын және алма сарысының нанға жағылатын тағам ретінде қолданылуын білдіреді. Алма сарысы кейде корица, гвоздика және басқа да дәмдеуіштермен дәмделеді. Оны нанға жағуға, гарнир ретінде, нан өнімдеріне қосуға немесе дәмдеуіш ретінде қолдануға болады. Алма сарысын сэндвичтерге де қоюға болады, бірақ бұл тарихи дәуірдегідей жиі кездеспейді. Пісіру кезінде сірке немесе лимон шырыны қосылып, әдетте тәтті алма сарысына аздап қышқылдық береді. Пенсильваниялық голландтар алма сарысын дәстүрлі «жеті тәтті және жеті қышқыл» дастарқан жиынтығының бір бөлігі ретінде жиі пайдаланады. Американың оңтүстігінде алма сарысын жасау отбасылық шара болып саналады, себебі оның көп мөлшерін жасау үшін көп еңбек керек. Дәстүрлі түрде алма сарысын сырттағы үлкен мыс қазандыларда дайындаған. Алмаларды үлкен айналмалы қасықтармен араласады, ал отбасы мүшелері кезекпен осы жұмысты атқарады. Аппалачи асханасында алма сарысы – жемістен жасалған жалғыз консервіленген өнім, одан жеміс былғарысын (fruit leather) дайындаған. Еуропада Нидерландыда (appelstroop, яғни алма сиропы) және Германияда (Apfelkraut) дәстүрлі алма сарысы жасалады, оны көбінесе жұқа кесілген ірімшікпен (немесе онсыз) және Sauerbratenмен бірге нанмен жейді. Алмадан бөлек, грушадан жасалған тәтті нұсқасы Бельгияда танымал, онда ол Лиеж сиропы деп аталады. Бенилюкс пен Рейнландтан басқа, алма сиробы Батыс Еуропада сирек кездеседі (Германияда Рейнландтан тыс жерлерде ол көбінесе салауатты тағамдар дүкендерінде сатылады), ал осыған ұқсас тағам франкофондық Швейцарияда дайындалады, онда ол vin cuit деп аталады. Орысша Пови́дло (чех povidla, немесе полякша powidła немесе powidło) – жеміс пюресін қантпен және кейде дәмдеуіштермен араластыру арқылы дайындалады. Аяқталған өнімнің ылғалдылығы 34%-дан аспауы тиіс және құрамында 60% қант болуы керек. Ең танымал түрлері алмадан жасалған, бірақ повидло абрикостан, шиеден, құрмадан, алмұрттан және жусан жемісінен де жасалады. Польшалық повидла жаңағы қызғылт түсті өріктерден қант қосылып жасалады. Джерси аралында алма сарысы қара сары май немесе lé nièr beurre деп аталады және құрамында лакрица бар. Солтүстік Ирландияда ол қазір Арма графтығында «Ирландиялық қара сары май» деген атпен шығарылады. Аңыз бойынша, осы рецептті алғашқыда Шотландиялық-Ирландиялық иммигранттар Аппалачияға әкелген. Жапонияда алма сарысы көбінесе шын май қосылып жасалады және түсі ашық, әдетте сары түсті болады. Оны тостқа жағуға немесе пісірілген бұршақтарға толықтыру ретінде қолданады, және ол анпанда қолданылатын қызыл бұршақ пастасына ұқсас, кішкентай алма кесектері бар пюре тәрізді консистенцияға ие болуы мүмкін. Ол Нагано және Аомори префектуралары сияқты алма өсіретін аймақтарда өндіріледі және көбінесе Фудзи сияқты жергілікті алма сорттары қолданылады. Алма сарысын майсыз немесе аздап майлы тағамдарды пісіруде, сондай-ақ вегетариандық рецепттерде майдың орнына қолдануға болады.

Алма

Алма сарысын дайындау үшін алманың әртүрлі түрлерін пайдалануға болады. Алмалар олардың физикалық және химиялық қасиеттеріне сәйкес таңдалады – мысалы, қаттылығы, тәттілігі, қышқылдығы/қызыл тізімділігі сияқты. Алма сарысын дайындау үшін көбінесе жұмсақ алмалар таңдалады, себебі оларды пісірген кезде оңай және жылдам жібітіп алуға болады. Осындай алмалардың түрлеріне мыналар жатады: Макинтош (жұмсақ, кремовый), Кортланд (жұмсақ, тәтті және қышқыл, көп мақсатты), Гренни Смит (қышқылдығы пісірген кезде тәтті болады, дәмді және тұзды тағамдарға өте қолайлы).

Өндiру

Алмалар алдымен пісіп-жеткендігіне, құрылымына, табиғи тәттілігіне және қышқылдығына/қышқылдығына қарай таңдалады. Осы алмалардың бір бөлігінен жаңа піскен алма суы (сидр) жасалады, ал қалғандары қабығынан тазартылып, ортасы алынып тасталады, содан кейін толығымен буда пісіріліп, алма пюресіне айналдырылады. Жаңа сығылған алма суы және пісірілген алма пюресі үлкен бу қазанына салынады. Қоспаның қышқылдығын азайту және алмадағы табиғи фруктозадан тәттілікті шығару үшін аз мөлшерде натрий бикарбонаты қосылады. Содан кейін қоспа буландыру процесінде қайнатылады, көлемі жетіден бірге дейін азайытылады. Соңғы өнім – алма жемісі ретінде қолданылатын концентрленген қоспа.

Қаптау және сақтау

Алма сарысы, фабрикада дайындалса немесе үйде жасалса да, әдетте бірдей қалыпта қапталады. Оны машиналардың көмегімен банкаларға немесе консервілік банкаларға механикалық түрде салуға болады. Алма сарысы – алманы сақтау мақсатымен жасалған өнім. Жоғары қышқылдылығы, жоғары қант мөлшері және азау су мөлшерінің арқасында ашылған қаптама бөлме температурасында айлар бойы бүліп қалмай сақталуы мүмкін. Дегенмен, алма сарысын сақтаудың көптеген тәсілдері бар. Ешбір тәсіл 100% кепілді емес, себебі тағамның өзінде, сақтау құралдарында немесе сақтау орнында бактериялар немесе басқа микроорганизмдер болуы мүмкін. Әдетте, өнімге зиянды микроорганизмдер мен бактериялар енбеуі үшін, қаптау алдында банкалар стерильдендіріледі. Ең жақсысы, банкаларды жоғары температурада қыздыру және герметикалық жабылу арқылы стерильдеу керек. Алма – қышқылдылығы жоғары, pH-ы 4,6-дан төмен тағам. Сондықтан алма сарысын ыстық банкаларға салуға болады, бұл өнімнің сапасын нашарлатпайды. Банкалар мен консервілік банкаларды стерильдеу кезінде ыстық суға батыру арқылы қол жеткізілетін температурада бүлінудің негізгі көздері – көпіршіктер, ашытқылар және ферменттер жойылады. Қышқыл тағамдардағы бүлінуге ұшыраған микроорганизмдер қайнаған судан төмен температурада қысқа мерзім ішінде жойылуы мүмкін.

Вакууммен тұйықтау

Қайнату процесіне ұқсас, вакуумдеу арқылы банкалар немесе алма жемісінен жасалған май құтыларын жабу банкадағы қалған оттегіні жойып, тығыз мөр жасайды. Вакуумдеу процесін үлкен зауытта немесе үйде механикалық вакуум құрылғысымен жүргізуге болады. Арнайы құрылғылар, мысалы вакуумдік қаптау машинасы, банка қақпағына сәйкес келетін арнайы жабдықтармен жабдықталуы мүмкін, осы арқылы қақпаққа жақын орналасып, берік мөрленуді қамтамасыз етеді.

Қысымдылық

Төмен қышқылды тағамдар ботулизм қаупін жою үшін қысыммен консервілеуге жарамды; алайда, алма жемісінің майы сияқты жоғары қышқылды тағамдар үшін мұндай өңдеу қажет емес. Алма жемісінің майы оңтайлы сақтау және сапасын сақтау үшін өте жоғары температурада стерильдеуді қажет етпейді, сондықтан бұл өнім үшін қысыммен консервілеу әдетте қолданылмайды. Бұл өнімдегі бұзылуға және ауру тудыруға қабілетті микроорганизмдердің өсу мүмкіндігін азайтудың маңызды қадамы болып табылады. Ашылған алма жемісінің майының банкалары төмен температурада сақталса, бір жылға дейін сақталуы мүмкін. Суытқанда, алма жемісінің майының сапасы уақыт өте келе төмендеуі мүмкін. Тағамдағы су екі түрде болуы мүмкін: байланысқан су және бос су. Кейбір рецепттерде рН деңгейін төмендету және дайын өнімнің сапасын сақтау үшін сірке қышқылы қосылуы мүмкін. Кейде, коммерциялық алма жемісінің майында басқа ингредиенттер мен тағамдық қоспалар кездеседі. Фруктозалы жүгері сіропы – жоғары қышқылдығы бар консервант, оны өндірушілер азық-түлік өнімдерін, соның ішінде алма жемісінің майын консервілеу үшін жиі пайдаланады. Канаданың тағамдық ережелерімен рұқсат етілген натрий бензоаты саңырауқұлақтың өсуін тежеуге қабілетті және алма жемісінің майында консервант ретінде қолданылады. Егер дайын өнім консервілеу кезінде дұрыс стерильденбесе, микроорганизмдердің банка ішінде тірі қалуына және өсуіне мүмкіндік туып, алма жемісінің майында бұзылу байқалуы мүмкін. Сапаның өзгеруінің белгілеріне түсінің және иісінің өзгеруі жатады. Зерттеулер ұзақ уақыт бойы термиялық өңдеу өнімдегі патулин деңгейін төмендетуге көмектесетінін көрсетті. Ингредиенттер әртүрлі болуы мүмкін, бұл алма жемісінің майының тағамдық құндылығын өзгертеді, бірақ тұтынушылар үшін тағамдық құрамында көмірсулар мен қанттың мөлшері ең маңызды болып табылады. 1 ас қасыққа шамамен 4-15 грамм көмірсу және 4-10 грамм қант кездеседі. Алайда, коммерциялық түрде сатылатын appelstroop көбінесе қағаз немесе пластик ыдыстарда (немесе Германияда шыны банкаларда) сатылады. 1950-ші жылдарға дейін appelstroop дайындау үшін қолданылатын дәстүрлі ыдыстар көбінесе мыстан жасалған. Appelstroop бастапқыда диеталық темірдің көзі ретінде танымал болғанымен, әдеттегі зауытта өндірілген өнімдегі темірдің (10-20 мг / 100 г) құрамын қант қызылшасы арттырады, ол алмамен шамамен 30:70 арақатынаста қосылады. Пісіру процесі қант қызылшасы сиропының текстурасын қалыңдатып, қазіргі талғамға сай қосымша тәттілік береді (осы рецепттерде тазартылған қант қосылмайды) және алма мен қант қызылшасында пісіруден бұрын бар темір сияқты әртүрлі минералды элементтердің мөлшерін арттырады.

Тамақтан жұғатын аурулар

Алма сарысы азық-түлік арқылы жұғатын аурулардың таралу қаупі төмен. Оның қапталу әдісі джемдікіне өте ұқсас. Алма сарысы шыны ыдыстарда сақталады, бұл ыдыстарға жарық түсуіне мүмкіндік береді, сондықтан олардың сақталу мерзімі темір банкаларда консервіленген тағамдарға қарағанда қысқа. Алма сарысын сақтау үшін қолданылатын консервілеу әдісі консервілеу деп аталады. Консервілеу – бұл алдын ала қаптамаланған тағамды белгілі бір уақыт бойы 121°C-тан кем емес ылғалды жылуға ұшырату процесі, ол тағамның бұзылуына және ауруларға себеп болатын микроорганизмдерді жою үшін жасалады. Бұл микробтар адамға зиян келтіретін, кейде тіпті өлімге алып келетін уын бөліп шығарады. Сонымен қатар, оны май, қысқа немесе сары майдың пайдалы баламасы ретінде қолдануға болады. Кейбір адамдар оны етті маринадтау үшін немесе пісірілген ет пен шидер, бри немесе шевр сияқты ірімшіктермен бірге пайдалануды жақсы көреді. Ал алма соусы көбінесе өздігінен немесе әртүрлі тағамдарға гарнир ретінде беріледі.

Алма шұжығынан айырмашылығы

Дайындау кезінде алма соусы үшін алманың қабығы алынады, бірақ алма жемісі үшін алынбайды, бұл оған алманың дәмін күштірек сезінуге мүмкіндік береді. Екеуінің пісіру уақыты да әртүрлі; алма соусын алма жұмсақ болып, пюре жасауға болатынша пісіру керек, ал алма жемісін алма қоңырланып, ыдырап, қалыңдағанша пісіру қажет. Ұзақ пісіру уақытының нәтижесінде алма жемісі қараңғы, карамельді қоңыр түске ие, ал алма соусы әдетте ашық алтын түсті болады. Алма соусының консистенциясы сұйық, ал алма жемісі қалың және жағуға ыңғайлы.

Оқиғалар

АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында алма сары майының жасалуы қоғамдық шарамен байланысты, көбінесе күзде алма жинау маусымы аяқталғанда өтеді. Мұндай шаралардың көптегенінде алма сары майы дәстүрлі тәсілмен, ашық оттағы үлкен мыс қазанды аралап, сағаттап пісіріледі. "Apple Butter Makin' Days" фестивалі 1967 жылдан бері әр қазан айында Миссури штатының Маунт-Вернон қаласындағы сот үйі алаңында өткізіліп келеді. Киммсвик (Миссури) және Беркли Спрингс (Батыс Вирджиния) қалаларында да жыл сайын алма сары май фестивалі ұйымдастырылады. Огайо штатының Гранд-Рапидс қаласы да 12 қазанда "Apple Butter Fest" мерекесін тойлайды. Сонымен қатар, Огайо штатының Белпре қаласында қазан айының бірінші демалыс күндері алма сары майын араластыру сайысы өткізіледі. Онтарио штатының Уэлсли қаласында қыркүйек айының соңғы сенбісінде жыл сайын алма сары майы мен ірімшік фестивалі ұйымдастырылады. Мичиган штатының Лансинг қаласындағы Феннер табиғат орталығында қазан айының үшінші демалыс күндері жыл сайын алма сары май фестивалі өтеді. Калифорния штатының Оак-Глен қаласында қараша айында Алғыс айту күні демалысында алма жинау маусымын жабу аясында алма сары май фестивалі өткізіледі.