Кіріспе

AGM 12 Bullpup – АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін «Мартин Мариетта» компаниясы әзірлеген қысқа қашықтықтағы әуеден жерге атуға арналған ракета. Бұл, әуеден жерге дәлдікпен бағытталатын алғашқы қарулардың бірі және сериялық өндіріске шығарылған тұңғыш ракета. Ол 1959 жылы алғаш рет A-4 Skyhawk ұшағында қолданылды, бірақ көп ұзамай A-6 Intruder, F-100 Super Sabre, F-105 Thunderchief, F-4 Phantom II, F-8 Crusader және P-3 Orion ұшақтарында АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Әуе күштерінің қызметінде, сондай-ақ НАТО елдерінде де пайдаланылды. Ракета ұшақ кабинесіндегі шағын джойстик арқылы қолмен басқарылды, бұл көптеген қиындықтарға әкелді және оның нақтылығы қалаған деңгейден жоғары болды. 1960 жылдары AGM 62 Walleye және AGM 65 Maverick сияқты толық автоматтандырылған қарулармен ауыстырыла бастады.

ASM-N-7 Bullpup

Bullpup-ты әзірлеу 1953 жылы Корея соғысының тәжірибесі, дәстүрлі бомбалаудың көпірлер сияқты нысаналарға тиімсіз екенін көрсеткенде басталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген елдер түрлі басқарылатын қарулармен тәжірибе жасады, оның ішінде Германия мен АҚШ радиоарналы қаруларды түрлі деңгейде сәтті қолданды. Бұл тәжірибелер соғыстан кейінгі кезеңде аяқталды, әсіресе ядролық қарулардың пайда болуы дәлдік мәселесін екінші орынға ықтырды. Корея соғысы басталғанға дейін дәстүрлі қаруларға қатысты зерттеулер шектеулі болды. 1953 жылы жаңа қаруға конкурс жарияланды, онда AN M57 немесе AN M81 бомбасымен жабдықталған және максималды жылдамдығы Mach 2 болатын қару талап етілді. 1954 жылдың сәуір айында Martin Marietta конкурсты жеңіп алды, ал жобаға ASM N 7 Bullpup деген ат берілді. Алғашқы XASM N 7 прототиптері Aerojet General компаниясы жасаған Mark 8 Mod 1 қатты отынды зымыран қозғалтқышымен жабдықталды, ол 2,5 секунд ішінде шамамен 38 кН итерме күшін берді. Бірінші сынақтар 1955 жылдың маусым айында жүргізілді. Қаруды ұшқыш ұшақтан қолмен басқару арқылы, көзді бағыттап (MCLOS) басқару жүйесі арқылы басқарды. Ұшқыш қарудың құйрығындағы екі жарқын шам арқылы зымыранның қозғалысын қадағалап, кабинадағы кішкентай джойстик көмегімен түзетулер жасады. Қарудағы қабылдағыш антеннаның орналасуы, ұшақтың AN/ARW 73 трансляторынан сигналдарды алу үшін зымыранмен шамалы бір бағытта ұшуын талап етті. Ал ұшақтағы кабинаның орналасуына байланысты, ұшақ нысанаға қарай төмен түсуі керек болды. Қару бастапқы талаптарға толыққанды сайкес келмесе де (тек M81 оқ-дәрісін тасыды және Mach 1.8 жылдамдыққа жетті), даму процесі жалпы алғанда оңай болды. Қару 1959 жылдың 25 сәуірінде USS Lexington кемесіндегі A-4 Skyhawk ұшақтарында ресми түрде қолданысқа енгізілді. Одан кейін North American FJ-4 Fury және Sikorsky CH-34 ұшақтарына да орнатылды. Өндірістік үлгілер негізінен Maxson Electronics компаниясымен жасалды.

GAM-79 Ақ найза, А-құс

АҚШ Әуе күштері бұл жүйеге 1954 жылдың өзінде қызығушылық танытты, ал 1955 жылы White Lance деп аталатын өздерінің нұсқасын әзірлеуді бастады. Жоғары өнімділікке ұмтылғандықтан, White Lance сұйық отынмен жұмыс істейтін Thiokol LR 44 зымыран қозғалтқышын пайдалануға тиіс болды, ол 2 секунд бойы шамамен 53,9 кН итерме күшін қамтамасыз етеді. Тағы бір өзгеріс – жаңа радиобақылау жүйесіне, AN/ARW 77 жүйесіне көшу болды, ол ұшақты нысанаға тікелей емес, нысанаға параллель ұшуға мүмкіндік берді, бұл көрінуді едәуір арттырып, нысанаға тікелей шабуылдау қажеттілігін жойды. Әуе күштері GAM 79-ды күткен кезде ASM N 7-нің үлгілерін де сатып алды және оларды GAM 83 деген атпен Солтүстік Американың F 100 және Республиканың F 105 ұшақтарында қолдануға енгізді. GAM 79-дың әзірлеу жұмысы жалғасқанда, Теңіз күштері де сұйық отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышқа қызығушылық танытып, Thiokol компаниясына LR58 нұсқасын жасауды тапсырды. Олар 1960 жылы ASM N 7a Bullpup A ретінде пайдалануға берілді. Бұл қару жоспарланған GAM 79-мен бірдей болғандықтан, бұл атау алынып тасталды және ASM N 7a GAM 83A ретінде енгізілді. Әуе күштері GAM 83B-ді де енгізді, ол 1,5 кТ W45 ядролық оқ-дәрісін тасымалдау үшін сәл үлкен диаметрге ие болды. Оқу мақсатында Martin компаниясы қолданыстан шығарылған жоғары жылдамдықты ұшақ зымырандарына орнатылатын бағыттау жүйесін жасады, ол TASM N 7/TGAM 83 ретінде пайдалануға берілді.

Bullpup B

Бастапқы нұсқаларды әзірлеу әлі жалғасып жатқан кезде, ASM N 7b Bullpup B едәуір үлкен нұсқасын әзірлеу басталды. Бұл жарылыс бөлігін кеңейтіп, қозғалтқышты LR62 үлгісіне дейін жаңартуға мүмкіндік берді. Жаңа қозғалтқыш жүйенің максималды ұшу қашықтығын ұзартса да, қолданыстағы жүйелердің қашықтығы әдеттегі ұшқыштың көру шегіне жеткен еді, сондықтан жаңа модельдің тиімді қашықтығы да сол деңгейде болды. Алғашқы сынақтар 1962 жылы өтті, ал Bullpup B 1964 жылы қаруға алынды. Қару жүйелерінің атауларын үйлестіру мақсатындағы бірлескен күш-жігердің аясында барлық Bullpup ракеталары 1963 жылы AGM 12 деп аталды. Алғашқы қатты отынмен жұмыс істейтін нұсқалар AGM 12A атанды, бұл Әскери-теңіз күштерінің сұйық отынмен жұмыс істейтін нұсқаларына берген атауымен байланысты шатасуға себеп болды. Сұйық отынмен жұмыс істейтін нұсқалар AGM 12B болды, бұл ASM N 7b-ге толысып, AGM 12C атанды. Әуе күштерінің ядролық GAM 83B ракетасы AGM 12D болды. TGAM 83 жаңа атау ережелеріне сәйкес, қосымша белгісіз ATM 12 деп қайта аталды.

ATG-12E

Bullpup-тың соңғы нұсқасы Әуе күштерінің AGM-12E зымыраны болды. Бұл AGM-12C зымыраны еді, оның жарылғыш бөлігі 800-830 BLU-26/B субмунициялары бар антиперсоналды кластерлік бомбамен алмастырылған. Ол Вьетнамда қолдану үшін шағын көлемде өндірілді.

Операциялық қызмет

Вьетнам соғысы кезінде Bullpups теңіз және әуе күштері тарапынан кеңінен қолданылды, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Оның ең танымал ерте пайдалануында, 1965 жылғы 3 сәуірде Тан Хоа көпіріне шабуыл жасаған ұшақтар тобында екі AGM 12B зымыранын тасымалдаған он алты Әуе күштерінің F-105 ұшағы болды. Қару қолмен басқарылғандықтан, әрбір ұшақ шабуылға екі рет, бөлек өтулер арқылы тұруға мәжбүр болды. Шабуыл аяқталғаннан кейін көпірге ешқандай елеулі зақым келтірілмеді, ал Bullpups көпірден "секіріп түскендей" болды деп сипатталды. Бұзғыш күшінің жетіспеуімен қатар, әрбір зымыранды ұшыру үшін жеке өтулерді қажет етуі және зымыранды ұшу барысында басқару қажеттілігі, әуе күштерін қарудың тиімсіздігіне көндірді. 1960 жылдардың соңында олар AGM 12C зымыраны толық немесе жартылай автоматты басқару жүйесімен алмастыру үшін бірнеше әзірлеу жобаларын бастады. AGM 79 Blue Eye, AGM 65 Maverick-тегідей контраст іздеушіні пайдаланды; AGM 80 Viper, ауада жарылыс операциялары үшін инерциялық басқаруды қолданды, ал AGM 83 Bulldog лазерлік басқаруды қолданды. Бұлардың ешқайсысы пайдалануға енгізілмеді, ал Maverick және лазерлік басқарылатын бомбалар осы рөлдерді өздеріне алды. 1969 жылы өндіріс тоқтағанға дейін барлық үлгілердің шамамен 56 000 Bullpups зымыраны өндірілді, олардың көп бөлігі A және B үлгілері, сондай-ақ 4600 AGM 12C, 100 AGM 12D және 800 AGM 12E болды. Кіші A/B үлгілері 1970 жылдардың ортасына дейін қызметте болды, жаңа қарулар оларды ығыстыра бастағанда. Әскери-теңіз күштерінің соңғы сынақ атулары 1978 жылдың шілдесінде VP-1 патрульді ұшағының оқу мақсаттарына үш зымыран атуымен жүзеге асты. Сол айда қару әскери-теңіз күштерінің қару-жарағынан алынып тасталды. Үлкен C үлгісі 1980 жылдардың басына дейін қолданыста болды. Өндіріс сонымен қатар Норвегияда Kongsberg Våpenfabrikk компаниясымен, Ұлыбританияның de Havilland компаниясымен серіктестікте жүргізілді. Өндіріс көлемі артып келе жатқанда, Ұлыбритания АҚШ-тан 1200 дана сатып алды, содан кейін Kongsberg-тен тағы 2500 дана жеткізілімдерін бастады. Норвегия тағы 1500 жергілікті өндірілген зымыранды сатып алды және одан әрі 2500 дананы бірлесіп өндіру жүйесі бойынша Түркияға сатты. Израиль АҚШ-тан 760 AGM 12B және C зымыранын сатып алды.

Дизайн

Ракетаның мұрны мен құйрығы екі бөлек бөлікте жасалды. Мұрын бөлімінде басқару қабылдағыштары орналасқан, олар нұсқауларды мұрынның айналасына орналастырылған төрт кішкентай дельта қанаттарын басқаруға арналған электропневматикалық механизмдерге командаларға аударатын. Құйрық бөлімінде екі іздеу шамы және ұшуды сақтап, ракетаның ұшу кезінде айналып кетуіне кедері келтіретін үлкен қанаттар болды. Айналудың алдын алуды гироскоп қамтамасыз етті, ол алдыңғы басқару қанаттарын басқарды. Bullpup рульдік басқару желісімен және дөңгелекті тұрақтандыру жүйесімен басқарылды. Ұшу кезінде ұшқыш немесе қару операторы іздеу шамдарына қарап Bullpup-ты бақылап, радиосигналдар арқылы басқару джойстигімен нысанаға бағыттайтын. Мақсаты – ракетаның ұшқыш пен нысана арасындағы түзу сызықта қалуын қамтамасыз ету еді. Bullpup-ты ұшырғаннан кейін, ең жоғары дәлдік үшін ұшқыш сол бағытта ұшуын жалғастыру керек еді, осылайша ол түтін ізіне қарап, ракетаны мүмкіндігінше тікелей арттан бағыттай алатын. Алайда, Вьетнамдағы ұшқыштар тез арада анықтаған мәселе – жердегі артиллерия ракетаның іздеу шамынан шыққан түтінге оқ атып, ракета ұшырған және оны басқарып тұрған ұшаққа тигізу мүмкіндігіне ие болды. Сондықтан, өздерін қорғау үшін ұшқыштар ракетаның бағытынан сәл ауысып, жаудың оқ жаудырынан құтылуға тырысатын.