Кіріспе

Нигериядағы анархизмнің тамыры колониялық Нигерияға дейін болған, әсіресе игбо халқы арасында кездесетін түрлі мемлекетсіз қоғамдардың ұйымдасуына барып тіреледі. Нигерияның британдық отарлаудан кейін революциялық синдикализм отаршылдыққа қарсы күрестің маңызды күшіне айналды, алайда ел тәуелсіздік алған соң кәсіподақтар радикалдылығын жойып, реформалық бағытқа бет бұрды. Қазіргі Нигериядағы анархистік қозғалыс 1980-жылдардың соңында әскери диктатураға қарсы оппозициялық солшыл топтардың ішінде қалыптасып, «Ағарту лигасы» құрылды.

Тарих

Сокото халифатының басымдығы болған солтүстік аймағын қоспағанда, колониялық Нигерияға дейінгі көптеген халықтар мемлекеттік құрылымы жоқ қоғамда өмір сүрді. Нигериялық анархист Сэм Мбаның сөзіне сәйкес, осы мемлекеттік құрылымы жоқ халықтардың қатарында игбо, биром, ангас, идома, экой, ибибио, ижау, урхобо және тив тайпалары болды. Ерекше назар игбо халқына аударылды, олардың саяси ұйымы жартылай демократиялық республикалық үкімет жүйесіне негізделген. Тығыз байланысты қауымдастықтарда бұл жүйе азаматтарына теңдік құқығын қамтамасыз етті, феодалдық жүйедегідей, поддандыларын билейтін патшадан өзгеше. Онитша сияқты бірнеше танымал игбо қалаларында «Оби» деп аталатын патшалар болды, сондай-ақ Нри Корольдігі және Арочуку сияқты дін қызметкерлері патша болып табылатын жерлер болды. Алайда, игбо қауымдастықтары мен аймақтық үкіметтер негізінен қарапайым халықтың республикалық кеңесімдік жиналысымен басқарылды. Игбоның орталықтандырылмаған үкімет стилі мен орталықтандырылған жүйенің, соның ішінде тікелей басқару үшін қажетті жарғылық басшыларды тағайындаудың үйлесімсіздігіне байланысты, британдық отаршылдық билік ашық қақтығыстар мен шиеленістерге толы болды. Британдық отаршылдық билік кезінде Нигерияның ірі этникалық топтарының арасындағы әртүрлілік азайды және игбо халқы мен хауса және йоруба сияқты басқа да ірі этникалық топтар арасындағы ерекшеліктер күшейді.

Нигерияның еңбек қозғалысының алғашқы кезеңдері

Нигерияның еңбек қозғалысы британдық капитализм аймаққа енгізілгеннен кейін дерлік бірден құрыла бастады. 1900 жылдардың басында жұмыс шарттарының енгізілуіне наразылық күшейді, бұл шарттар жұмысшылардың құқықтарын қамтамасыз етпей, жұмыс істеуді міндеттеді. Нигерия жұмысшылары Колониялық Нигерияда туындаған нәсілдік теңсіздікті сезіне бастады, еуропалық жұмысшылар африкалықтармен бірдей жұмыс үшін көбірек табыс тапты. Ұлы депрессия кезінде жағдай нашарлап, отарлық үкімет нигериялық жұмысшыларға тікелей салық салды және тұрақты жұмысты күндізгі жұмысқа айналдырды. Игбо әйелдеріне салық салынатындығы туралы қауесет Абадағы әйелдер соғысын тудырды – әйелдер ұйымдастырған және орындаған ірі көтеріліс. Ннамди Азикиведің отаршылдыққа қарсы жазбаларынан шабыт алған нигериялық жұмысшылар 1930 жылдары британдық отаршылдық үкімді тоқтату мақсатымен таптық күреске бару арқылы радикалданды. Келесі ереуілдер жұмысшылар қозғалысын нығайтты, оның ішінде таптық сананың артуы, капитализмге және мемлекетке қарсы идеялардың пайда болуы, сондай-ақ саботаж сияқты белсенді тактикалар қолданылды. Кәсіподақтар Юнилевер сияқты көпұлтты корпорациялардың сауда монополиясына қарсы маңызды тежеу ретінде қызмет етті және тіпті Нигерия экономикасын мемлекеттендіруді жақтады. Кәсіподақ лидерлері ақырында ұлттық саяси партиялармен ресми одақтар құруға кірісті, ал Нигерия мен Камерунның Ұлттық кеңесі Майкл Краудердің айтуынша, «кәсіподақтар конфедерациясы» деп сипатталды. Еңбек қозғалысы Нигерияның тәуелсіздігіне үлкен үлес қосса да, тәуелсіздік алғаннан кейін капиталистік жүйе өз күшінде қалды. Ел тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін Нигерияның еңбек қозғалысы революциялық синдикалистік тенденцияларын жоғалтты, көптеген кәсіподақтар реформаторлық және таптық ынтымақтастық бағыттарды қабылдады.

Тәуелсіздік және әскери билік

1960 жылы Нигерия Федерациясы Ұлыбритания империясынан тәуелсіздік алды, кейіннен Абубакар Тафава Балеваның парламенттік үкіметімен Бірінші Нигерия Республикасына айналды. Осы кезеңде Батыс және Шығыс аймақтық үкіметтеріндегі солшыл фракциялар Кибуц жүйесіне негізделген шаруа қоныстары бағдарламасын құрды, мақсаты – колониялық емес кезеңдегі қауымдық өмір салтын қайта жаңғырту. Бұл өзін-өзі басқаратын қоныстар фермерлер мен олардың отбасыларынан тұратын ұжымдық шаруашылықтардан құралды, онда өндіріс құралдары ортақ меншікте болып, алынған өнім тұрғындар арасында тең бөлінетін, ал ауыл шаруашылығының артығы кооперативтер арқылы саудаланып алынар еді. Алайда, бағдарламаның теңдік принциптері Бірінші Республика Якубу Говон басқаратын Жоғарғы Әскери Кеңес төңкерісінен кейін құлатылып, Нигериядағы алғашқы әскери хунта құрылды. Төңкерістен кейін қарсы төңкеріс пен игбо халқына қарсы қырғын болды, оның салдарынан мыңдаған игбо қаза тапты, ал тағы 1 миллион игбо Солтүстік аймақтан Шығыс аймаққа қашып кетті. Әскери хунта Нигериядағы билікті орталықтандыруға уәде берген Абури келісімінен бас тартқаннан кейін, игбо әскери көшбасшысы Чукумека Одумегву Оджукву Біафраның тәуелсіздігін жариялады. Оджукву Консультативтік Ассамблеяның нұсқауларын орындағандықтан және Биафра Қарулы Күштерінің ерікті түрде құрылуына байланысты Стивен П. Халбрук оны украиндық анархист-революционер Нестор Махномен салыстырды, бірақ бұл либертариандық сипаттама әлі де даулы. Ақырында "Биафра революциясы" әскери тұрғысынан жеңіліске ұшырады және Биафра орталықтандырылған әскери билік астында Нигерия құрамына қайта қосылды. Шеху Шагари Нигерия Президенті болып сайланғаннан кейін Жоғарғы Әскери Кеңес билікті жаңа азаматтық үкіметке тапсырып, он жылдан астам созылған әскери билікті аяқтады және Екінші Нигерия Республикасын құрды. Алайда, жаңа үкімет саяси жемқорлыққа ұшырады және 1981 жылы ел тарихындағы алғашқы үнемдеу шараларын енгізді. Бұл республиканың өмірі қысқа болды және 1983 жылы Нигериядағы төңкеріс кезінде Мұхаммед Бухари басқаратын Жоғарғы Әскери Кеңес тарапынан құлатылды. Бұл екінші әскери хунта да ұзаққа соқпады, өйткені 1985 жылы Нигериядағы төңкеріс кезінде Ибрагим Бабангида басқаратын Қарулы Күштердің Басқару Кеңесімен құлатылды, ол ХВҚ-ның құрылымдық бейімделу бағдарламасы аясында үнемдеу саясатын қайта іске қосты.

Қазіргі Нигерия анархистік қозғалысы

Әскери билік кезінде әскери хунтаға қарсылық білдірген солшылдар Нигерияның болашағы туралы пікірталас бастады. Нигерияның Еңбек Конгресінің (NLC) жұмысшылары манифест жариялады, онда Нигерияның экономикалық және саяси өмірінің болашағы үшін социализмді тиімді нұсқа ретінде ұсынды, сондай-ақ өндіріс құралдарының жұмысшылар бақылауында болуын қалады. Осы пікірталастардың нәтижесінде анархизм де пайда болды, 1983 жылы Ибадан университетінде «Балта» (The Axe) деп аталатын солшыл коалиция құрылды. «Балта» анархистік тенденцияларды дамытып, бірнеше мерзімді басылымдар шығарды, бірақ 1980 жылдардың соңында Нигерия сол жағындағы дағдарыс кезінде таратылды. Сонымен қатар, Нигерия университетінде «Аң-түсінік лигасы» (AL) құрылды, ол марксистер, троцкистер, адам құқықтары белсенділері және солшылдардың кең коалициясын біріктіретін зерттеу тобы болды. Оқу барысында AL Рон Табордың «Лениншілдікке бір қарау» (A Look at Leninism) кітабына ерекше қызығушылық танытты, бұл кітап марксизм-ленинизм мен мемлекеттік социализмді жоққа шығарады. 1989 жылғы революциялардың басталуымен көптеген Нигерияның солшыл белсенділері марксизмге деген міндеттемелерін қайта қарастыра бастады, нәтижесінде 1990 жылы «Аң-түсінік лигасы» анархистік саясатты ресми түрде қабылдады. Осылайша, AL шағын зерттеу тобынан ірі анархистік ұйымға айналды, онда барлық оңтүстік штаттарда және үш солтүстік штатта 1000-ға жуық мүшесі болды, соңында IWA AIT-тің Нигерия бөлімі ретінде қабылданды. 1993 жылғы Нигерия президенттік сайлауында «Аң-түсінік лигасы» әлеуметтік демократтық кандидат Мосхуд Абиоланы қолдаған прогрессивті топтардың бірі болды, олар «орталықтан солға қарайтын үкіметтің құрылуы – анархо-синдикалистік күрес пен идеалдарды тарату және іске асырудың ең төменгі шарты» деп сенді. Абиола әскери кандидат Башир Тофаны жеңгенімен, Ибрагим Бабангида сайлау нәтижелерін жоққа шығарды, бұл кеңінен наразылық пен саяси тәртіпсіздікке әкеп соқты, нәтижесінде Бабангида отставкаға кетіп, оның орнына уақытша үкімет құрылды. Нигерияның жаңадан құрылған үшінші республикасы Сани Абачаның төңкерісімен құлатылып, Нигерияда әскери билік қайта орнатылды. «Аң-түсінік лигасы» әскери билікке қарсы екенін тағы да растады және жаңа үкіметке қарсы тұру үшін басқа солшыл ұйымдармен ынтымақтастығын қайта бастады. Диктатураға қарсы күрес 1994 жылы ең биік нүктесіне жетті, ол кезде мұнай өндіруші жұмысшылар әскери диктатураның аяқталуын талап етіп ереуілге шақырды. «Аң-түсінік лигасы» және басқа да кәсіподақтар ереуілге қосылып, Лагос пен оңтүстік-батыстағы экономикалық өмірді тоқтатты. Шілдеде басталған ереуілді тоқтатқаннан кейін, үкімет Абиоланың босатылуына шарттар қойғаннан кейін NLC тамыз айында жалпы ереуіл өткізуді қайта қарастырды. 1994 жылдың 17 тамызында үкімет NLC және мұнай кәсіподақтарының басшыларын жұмыстан босатты, кәсіподақтарды тағайындалған әкімшілерге тапсырды және Франк Кокори мен басқа да еңбек көшбасшыларын тұтқындады. Сэм Мбаның айтуынша, «60-шы жылдардағы азаматтық соғыстан бері Нигерия мемлекеті ешқашан осылай бөлініп кетуге жақын болған емес». 1998 жылы Сани Абача қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары демократиялық билікке қайта оралуға көшті, төртінші Нигерия республикасын құрды. Демократиялық жүйеге енгеннен кейін көптеген қоғамдық топтар мен солшыл ұйымдар әскери биліктің ортақ жауынан айырылып қалды, бұл олардың кейбіреулерін, соның ішінде «Аң-түсінік лигасысын» бөлшектеуге әкелді. Осы кезеңде Сэм Мба мен И. И. Игаривей «Африкадағы анархизм» (African Anarchism) кітабын жариялады, онда Африкадағы анархистік қозғалыстың тарихы жинақталған және Нигерияның көптеген жергілікті халықтарының анархикалық дәстүрлі іс-әрекеттерінен алынған. 2020 жылғы SARS-ты тоқтату наразылықтары кезінде, арнайы тонауға қарсы отрядты жоюды талап еткен наразылықшылар полиция бекеттеріне, мемлекеттік ғимараттарға және банктерге от қойып, тұтқындарды босатты. Президент Мухаммаду Бухари Нигерияның жас азаматтарына наразылық акциясын өздеріне қаратып алуды көздеген анархистерден сақтандырып, «елдегі анархияға төзбейтінін» мәлімдеді.