Ливония Орденінің Мастері: Вольтер фон Плеттенберг

Кіріспе

Ливон орденінің магистрі Вольтер (немесе Вальтер) фон Плеттенберг (шамамен 1450 – 1535 жылдың 28 ақпаны) 1494 жылдан 1535 жылға дейін Ливон орденінің магистрі (Ландмейстер) болды және Тевтон орденінің ең көрнекті басшыларының бірі. Ол ерте Балтық немісінің маңызды өкілі болды.

Өмірбаян

Вольтер фон Плеттенберг дүниеге Вестфалияның Велвер қаласында (Мейрих қамалында) келген. Плеттенберг әулетіне жататын ол әкесі Бертольд фон Плеттенберг пен анасы Гостеке Лаппенің тұңғыш баласы болды, бірақ кем дегенде жеті бауырласы болған. Он жасында Нарва бекінісінде жұмыс істеп, 14 жасында Тевтон орденіне қосылды. 1489 жылы ол орденнің маршалы (Ландмаршалл) болып сайланды, 1491 жылы Рига қаласына қарсы сәтті шайқасқа қатысты және 1494 жылы магистр болып сайланды. Сол жылы Мәскеу Новгородтағы Ганза кеңсесін жабылып, Ганза саудагерлерін (олардың көпшілігі ливониялықтар) тұтқындады. Ливония Мәскеулік Ресеймен соғысқа қадам басып жатты. 1498 жылы келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін Плеттенберг Псковке қарсы алдын ала шабуылға дайындалды, ол кезде Псков формалды түрде тәуелсіз мемлекет болған, бірақ Мәскеудің күшті ықпалында болған. 1500 жылы Плеттенберг 1499 жылдан бері Ресеймен соғысып келген Литваның Ұлы князі Александр Ягеллонмен одақ құрды (Венден шарты). Ол сондай-ақ, Папа Александр VI-ны ресейліктерге қарсы крест жорығын жариялауға, индульгенция сатудан түсетін қаржымен көмектесуге көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекеттері нәтижесіз болды. Ресеймен соғыста (1501–1503) Плеттенберг талантты және шебер қолбасшы екенін көрсетті. Оның күші ауыр кавалерияны және артиллерия отын тиімді пайдалануында болды. Осындай тактикамен Плеттенберг Сирица өзені шайқасында (1501 жылдың тамызы) жеңіске жетті, онда Ливония конфедерациясының 8000 жаяу және 4000 атты әскері екі есе көп орыс әскерін жеңді. Бірақ литвалықтардың уәде етілген көмегі келмегендіктен Плеттенберг Псковті жаулап ала алмады және тек Остров бекінісін өртеп жіберді. 1501–1502 жылдардың қысында орыстар Шығыс Ливонияны қатты қиратты және көптеген ливониялық саяхатшылар Мәскеумен бейбітшілікке келуді қалады. Бірақ Плеттенберг соғысты жалғастыруға шешім қабылдады және Псковті тағы бір рет басып алуға тырысты. Алайда, Мәскеудің Псковке берген күшті қолдауына байланысты ол қаладан оңтүстік-батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. 1502 жылдың 13 қыркүйегінде Смолин шайқасында (Псков облысындағы Палкино ауылының жанындағы Смолин көлі) өзінің 5000 әскерімен 12000-ға жуық орыс әскерін жеңді. Келесі күні, 14 қыркүйек, Ливонияда Жеңіс күні болып белгіленді. 1503 жылы Иван III және Ливония арасындағы бейбіт келісімге қол қойылды, ол соғысқа дейінгі жағдайды сақтау шартына негізделген. Протестанттық реформация кезінде Плеттенберг лютерандарды қолдады, осылайша Рига католик архиепископтығын өзіне бағындыруды үміттенеді. Аймақ дүрбелеңде болды және магистрге Орден, епископтар және Рига, Реваль және Дорпат қалалары арасында бөлінген аумақты басқаруда қиындықтар туды. 1525 жылы Плеттенберг лютеран дінін қабылдаудан және Пруссиядағы Ұлы магистр Альберт ішіндегідей Ливонияның зайырлы билеушісі болудан бас тартты. Оның орнына ол император Карл V-нің вассалы немесе императорлық князі (Reichsfürst) болды, осылайша Киелі Рим империясынан тікелей қолдау күтеді. 1535 жылдың наурыз айында ол шамамен 85 жасында кенеттен қайтыс болды. Аңыз бойынша, ол толық қару-жарақпен, от алдындағы креслода отырып көз жұмған. Ол Цесис қаласындағы Св. Иоанн шіркеуіне жерленген.

Wolter von Plettenberg was born in Welver (in Meyerich Castle), Westphalia. Belonging to the House of Plettenberg, he was the first child of his father Berthold von Plettenberg and his mother Gosteke Lappe, but had at least seven siblings. He went to work at the Fort of Narva at the age of ten and joined the Teutonic Order when he was about 14. In 1489 he was elected to marshal of the Order (Landmarschall), in 1491 he fought successfully against the city of Riga and was elected master in 1494. That same year Moscow closed down the Hanseatic office in Novgorod and imprisoned Hanseatic merchants (most of them Livonians) there. Livonia was drifting into war with Muscovite Russia. After negotiations in 1498 failed, Plettenberg chose to prepare for pre emptive attack against Pskov, which was then still a formally independent state, but under heavy influence from Moscow. In 1500 Plettenberg made an alliance with Grand Duke of Lithuania, Alexander Jagiellon (the Treaty of Wenden), who had been at war with Russia since 1499. He also tried to convince Pope Alexander VI to issue a crusading bull against the Russians in order to acquire funding from the sale of indulgences, but his efforts were in vain. In the war with Russia (1501 1503), Plettenberg showed himself to be a talented and skilled commander. His strength lay in his skillful use of heavy cavalry and artillery fire. With such tactics Plettenberg won the Battle of the Siritsa River (August 1501), where an army of the Livonian Confederation of 8,000 foot and 4,000 horse defeated an about two times stronger army of Russians. But without the promised help of the Lithuanians, Plettenberg was unable to conquer Pskov and only burned the stronghold of Ostrov. During the winter of 1501–1502, the Russians harshly ravaged Eastern Livonia and many Livonian dignitaries wanted to make peace with Muscovy. But Plettenberg decided to continue the war and tried to conquer Pskov one more time. However, due to Moscow's strong support of Pskov, he was forced to retreat southwest from the city. On 13 September 1502 he won the Battle of Smolin (at Lake Smolin close to the village Palkino in Pskov Oblast) with his 5,000 men against about 12,000 Russians. The next day, 14 September, became the Victory Day in Livonia. In 1503 peace between Ivan III and Livonia on the terms of status quo ante bellum was concluded. During the Protestant Reformation, Plettenberg supported the Lutherans, hoping thus to subjugate the Catholic Archbishopric of Riga to him. The province was in disarray and the master had serious difficulties in ruling the territory which remained divided between the Order, the bishoprics, and the rich cities of Riga, Reval and Dorpat. In 1525 Plettenberg refused to convert himself to Lutheranism and to become a secular ruler of Livonia as the Grand Master Albert in Prussia had done. Instead he became vassal or Imperial Prince (Reichsfürst) of the Emperor Charles V, thus hoping to get direct support from the Holy Roman Empire. In March of the year 1535 he died quite suddenly at the age of about 85 years. According to legend, he died in full armor, sitting in front of a fireplace in an armchair. He is buried in Cesis at St. John's church.

Мұра

Дәстүрлі түрде, Балтық немістері мен эстониялық тарихшылар Плеттенбергті Ливония тарихындағы ең қабілетті және сәтті басшылардың бірі деп есептейді, ал бұрынғылары оны орденнің ең ұлы магистрлерінің бірі және ұлттық батыр деп атады. Оның бюсті неміс Вальхалла ескерткішіне қосылған. Плеттенберг туралы екі кітап жазылған: Ханс Фридрих Бланктың «Вольтер фон Плеттенберг, Ливониядағы неміс орденінің магистрі» (1938) және Миа Мюньер Вроблевскидің «Zeitenwende, Ein Deutschordensroman» (1939) романы. Сонымен қатар, Плеттенберг бірнеше көркем әдебиеттерде де бейнеленген. Плеттенбергтің көптеген мүсіндері жасалған. Ең танымалдары – Вальхалла ескерткішіндегі бюст және Ригадағы ағаштан жасалған мүсін. 2015 жылы Ригадағы Латвия Банкі Рига сарайының құрылғанына 500 жыл толуына арналған коллекциялық монета шығарды, онда сараймен қатар Плеттенберг пен Құдай ана бейнеленген.