Кіріспе
Чечен имамы және әскери қолбасшы Абдул Халим Абусаламович Садулаев (/audio=En us Абдул Халим Саидуллаев from Chechnya pronunciation (Америка дауысы). ogg/'/ɑː//b//d//uː//l// //k//ə/'/l//iː//m// //s//aɪ//d//ʊ/'/l//aɪ//ɛ//v/ AHBdool kəLEEM syduuLYev; 2 маусым 1966 – 17 маусым 2006) – Чечен Республикасының төртінші президенті. Садулаев ФСБ және Ресейге лоялдығын білдірген чечен күштерімен болған қарулы қақтығыста қаза тапқанға дейін президенттік лауазымда бір жылдан да аз уақыт қызмет етті. Садулаев Чечня шегінен тыс ислами көтерілісшілерді біріктіруге ұмтылған тұңғыш чечен басшысы болды, себебі ол тек чечен сепаратистерінен ғана емес, Солтүстік Кавказда Кремль билігін құлатуды мақсат тұтқан ислами топтарынан да адалдық серттерін алды; бұл біріккен күштер Кавказ майданы деп аталды. Ол сонымен қатар радикалды әскери қолбасшы Шамил Басаевты Беслан оқиғасынан кейін ірі террористик шабуылдар жасаудан бас тартуға көндіргені де айтылады.
Abdul Halim Abusalamovich Sadulayev (/audio=En us Abdul Khalim Saidullayev from Chechnya pronunciation (Voice of America). ogg/'/ɑː//b//d//uː//l// //k//ə/'/l//iː//m// //s//aɪ//d//ʊ/'/l//aɪ//ɛ//v/ AHBdool kəLEEM syduuLYev; 2 June 1966 – 17 June 2006) was the fourth President of the Chechen Republic of Ichkeria. Sadulayev served little more than a full year as President before being killed in a gun battle with FSB and pro Russian Chechen forces. Sadulayev was the first Chechen leader effectively attempting to unify the Islamic rebel forces outside Chechnya, as he had won pledges of loyalty not only from Chechen separatists, but also from Islamist groups seeking the overthrow of the Kremlin's authority across the North Caucasus; this formation became known as the Caucasian Front. He was also credited with persuading radical warlord Shamil Basayev not to carry out any major terrorist attacks since Beslan.
Атауы
Оның есімін ағылшын және орыс тілдерінде жазуда елеулі айырмашылықтар бар. Оның тегі Садулаев, Садулаев, Саидулаев, Саидулаев, Саидуллаев, Садуллаев, Садуллаев немесе Саидуллаев деп әртүрлі жазылады; көтерілісшілердің деректерінде алғашқы екеуі жиі кездеседі, ал қалғандары ресейлік дереккөздер мен батыс БАҚ-та қолданылады. Оның аты да Абдул Халим деп жазылады, кейде дефиспен немесе дефиссіз жазылуы мүмкін. Орыс тілінде оның аты-жөні Абдул Халим Сайдуллаев немесе Абдул Халим Саидуллаев немесе Абдул Халим Садулаев деп жазылады, дефиспен немесе дефиссіз. Сепаратистік сайт «Кавказ орталығы» оның толық атын Абдул Халим Абу Саламович Садулаев (Абдул Халим Абу Саламович Садулаев) деп көрсетеді.
Ерте өмір
Садулаев Грозныйдан шығысқа қарай орналасқан Орталық Чечен жазығындағы Аргун қаласындағы ықпалды Устрадой тайпының Билтой тармағында дүниеге келді. Аргун қаласында өскен соң, ол Грозный университетінде шешен және орыс филологиясын оқыды, бірақ 1994 жылы Ресей Федерациясымен Бірінші шешен соғысы басталғанда оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Ол ерікті жауынгер ретінде орыстарға қарсы күресу үшін Аргун жасағына қосылды. Садулаев жергілікті ислам ғалымдарынан исламды оқыды, ал 1996 жылдан бастап Чечен теледидарында ислам туралы сөйлей бастады. Ол Чеченстанда дәріс оқыды және ақырында Аргун мұсылман қауымын қаланың имамы ретінде басқарды. Садулаев Меккеге қажылық сапарына барды, ол туған жерінен шыққан жалғыз рет еді. Садулаев өз қаласындағы жалғыз Аргун жамаатының басшысы болды, ол миссионерлік қызметпен және аудандарды бақылаумен белгілі болды. Діни және азаматтық функцияларынан басқа, Чеченстандағы көптеген жамааттар ауылдар мен қалаларды ресейлік әскерилер мен қарақшылардан қорғау үшін құрылған әскери бөлімдерді де білдірді. 1998 жылы шетелдік радикалдар тобы мен чечен билігі арасындағы қақтығыста Садулаев кішкентай шетелдік/чечен жамаатының иордандық басшысы Хабиб Абдуррахманға қарсы болды, ол жасақ жинап, орыстарға және ислам емес чечендерге қарсы зорлық-зомбылықты жақтады. Осы оқиғалардан кейін Абдуррахман чечен азаматтығынан айырылып, Чеченстанда немесе ұнатпайтын тұлға деп жарияланды; ол 2001 жылы жамааттардың бірінде қатардағы жауынгер ретінде шайқас кезінде қаза тапты. 1999 жылы Аслан Масхадов Садулаевты конституциялық шариғат реформасы жөніндегі комиссияға тағайындады, бұл комиссияны кейіннен бүлікшілерді қабылдамай, Мәскеуді қабылдаған Ахмад Кадыров басқарды. Масхадов Садулаевқа Чечен Республикасының Жоғарғы шариғат сотының төрағасы лауазымын ұсынды, бірақ Садулаев басқаларды соттауға жеткілікті діни білімі жоқ екенін түсіндіріп, ұсыныстан бас тартты. Екінші шешен соғысы басталғанда Садулаев тағы да соғысқа оралды, Аргуннан халықтық жасаққа қолбасшылық етті. 1999 жылдан бері Садулаев Масхадовтың ең адал далалық қолбасшыларының бірі болды. 2005 жылы Масхадов оны Чечен Республикасының президенті лауазымына өзінің ізбасары ретінде тағайындады.
Төрағалық
2005 жылғы 8 наурызда Масхадовтың қазасынан кейін, Чечен көтерілісшілер кеңесі Садулаевтың Масхадовтың орнын басып алғанын жариялады. Бұл қадамды чечендердің ең танымал партизан командирі Шамил Басаев та жылдам қолдады. Билікке келген соң Садулаев Чечнядағы қақтығысты мұсылман басымды көрші аймақтарды "деколонизациялауға" және ислам заңдары немесе шариғатқа негізделген конституцияны қабылдауға кеңейтуге шақырды. Ол сондай-ақ кешірілген адамдарды ұстауды қатаң айыптап, соғыс аяқталғаннан кейін жаңа президенттің демократиялық жолмен сайлануы керек екенін мәлімдеді. Садулаевтың қақтығысты сақтауға идеологиялық қана емес, жеке де мүддесі болуы мүмкін. Чечен бүлікшілердің мәліметтеріне сәйкес, оның әйелі 2003 жылы Ресейдің арнайы жасақтарымен (спецназ) ұрланып, оны сатып алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталып, ФСБ тарапынан өлтірілген. Ол террористік зорлық-зомбылықты жоюға жұмыстанды және Басаевты және басқа да соғыс басшыларын "заңды нысаналарға" (құқық қорғау органдарының қызметкерлері, федералды әскерлер және жергілікті мемлекеттік қызметкерлер мен олардың кеңселерi сияқты) шабуыл жасауға шақырды, сондай-ақ мұндай нысаналарға шабуыл жасағанда бейбіт азаматтардың жарақаттанбауына баса назар аударды. 2006 жылғы ақпан айында Садулаев шетелде тұратын бірнеше жоғары көтерілісшілерді, оның ішінде вице-премьер лауазымынан босатылған Ахмет Закаевты нысанаға алған үкіметтік қайта құру туралы хабарлады. Садулаев сондай-ақ барлық министрлерін Чечняда орналасуға бұйрық беретін жарлыққа қол қойды.
Өлім
2006 жылғы 17 маусымда Садулаев Аргун қаласында ФСБ және Мәскеушіл жасақтармен болған қарулы қақтығыста қаза тапты. ФСБ басшысы Николай Патрушевтің мәлімдемесіне сәйкес, атыс кезінде федералды күштердің екі адамы қаза тауып, бесеуі жараланды. Садулаев пен оның күзетшісі қаза тапқан, ал тағы екі бүлікші қашқан. 2006 жылғы тамызда бүлікшілердің командирі Иса Мускиев федералдық күштер мен кадыровшылардың атыста бес адамын жоғалтқанын, олардың біреуін Садулаевтің өзі өлтіргенін, ал үш жауынгер қашып кеткенін айтты. Кейін оның денесі Рамзан Қадыровтың туған жері Центоройға жеткізілді. Қадыровтың сөзіне қарағанда, полицияға есірткі ақшасына хабар беруші ақпарат берген. Қадыров өзінің жарымәскери полициясы Садулаевты қолға түсіргісі келгенін, бірақ ол қарсылық көрсеткен соң оны өлтіруге мәжбүр болғанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Садулаев Аргун қаласында шілдеде Санкт-Петербургте өтетін Төрттік саммитімен сәйкес келетін "ірі террористік шабуылды" ұйымдастырып жатқан. Шейх Абдул Халимнің қазасын Мәскеудің қолдауымен провинцияның ресми үкімет басшылары атап өтіп, бұл сепаратистік күштерге "бас кесілгендей" соққы болды, олар осыдан кейін ешқашан қалпына келмейтінін мәлімдеді. Келесі күні, 18 маусымда, Садулаевтың орнын Чечен қарсыласының вице-президенті және белсенді партизан командирі Докка Умаров басты. 2006 жылғы 20 маусымда Ресейлік "Мемориал" құқық қорғау ұйымы өз тергеуінің нәтижелерін "Кавказский Узел" сайтында жариялады. "Мемориалдың" мәліметінше, Садулаевтың қазасы кездейсоқ болған; қауіпсіздік қызметкерлері оның үйде екенін білмеген. "Мемориал" 17 маусым күні сағат 10:00 шамасында 12 ФСБ офицері мен жергілікті полиция қызметкерлерінің тобы бүлікшілердің болуы мүмкін үйге жақындады деп хабарлады. Олар аулаға кірген кезде бірден оқ атылды. Екі әскери қызметкер қаза тауып, топ үйдің терезесіне қол гранатасын лақтырып, кері шегінді. Граната жарылысынан Абдул Халим қаза тапты. Бұл мәлімет ресми тұжырымдамаға қайшы келеді.