Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардың логикасы, әдістемесі және негіздерін зерттеу.

Огюст Конт және позитивизм

Конт позитивизмнің эпистемологиялық көзқарасын 1830 және 1842 жылдар аралығында жарияланған «Позитивті философия курсы» атты еңбегінде алғаш рет сипаттады. Бұл мәтіндер 1848 жылы жарық көрген «Позитивизмнің жалпы көрінісі» (1865 жылы ағылшын тілінде басылды) еңбегімен толықтырылды. Курстың алғашқы үш томы негізінен қалыптасқан жаратылыстану ғылымдарына (геодезия, астрономия, физика, химия, биология) арналса, соңғы екеуі әлеуметтік ғылымдардың дамуының сөзсіз болатынын көрсетті. Ғылымдағы теория мен байқаудың өзара тәуелділігін анықтаған және ғылымдарды осы принцип бойынша жіктеген Контты қазіргі мағынасында ғылымның алғашқы философы деп санауға болады. Оның пікірінше, адамзаттың күш-жігерін ең күрделі және маңызды «Патша ғылымы» – адам қоғамын зерттеуге бағыттау үшін алдымен физикалық ғылымдар жетілуі керек. Сондықтан, оның позитивизмге қатысты көзқарасы социологиялық әдістің эмпирикалық мақсаттарын егжей-тегжейлі анықтауға бағытталған. Конт әлеуметтік эволюция туралы түсінік берді, қоғамдың шындықты іздеу жолында «үш кезең заңына» сәйкес үш сатыдан өтетінін ұсынды. Бұл идея Маркстің адамзат қоғамы коммунизмге қарай дамиды деген тұжырымымен ұқсас келеді. Бұл заңдылық, өйткені екеуі де ертедегі утопиялық социалист Анри де Сент-Симонның ықпалында болды, ол бір кезде Конттың ұстазы және кеңесшісі болған. Конт пен Маркс екеуі де Еуропаның секуляризациясынан кейін ғылыми негізде жаңа зайырлы идеологияны жасауды көздеді. Герберт Спенсердің ерте социологиясы Контқа реакция ретінде пайда болды. Эволюциялық биологияның дамуынан кейін Спенсер (сәтті болмады) осы ғылымды әлеуметтік дарвинизм тұрғысынан қайта құруға тырысты (дегенмен Спенсер дарвинизм емес, ламаркизмді қолдады). Социологияның қазіргі академиялық саласы Эмиль Дюркгеймнің (1858–1917) еңбектерімен қалыптасты. Дюркгейм Конттың философиясының көптеген егжей-тегжейлерін қабылдамаса да, оның әдіснамасын сақтап, жетілдірді, әлеуметтік ғылымдардың табиғи ғылымдардың адамдық қызмет саласына логикалық жалғасы екенін, және олардың бірдей объективтілікке, рационализмге және себеп-салдарлық байланысқа ұмтылуын сақтай алатынын мәлімдеді. Дюркгейм 1895 жылы Бордо университетінде алғашқы еуропалық социология факультетін ашты. Сол жылы ол «Социологиялық әдістің ережелері» (1895) еңбегінде: «Біздің басты мақсатымыз – ғылыми рационализмді адам мінез-құлқына тарату. Біздің позитивизм деп аталатын нәрсе осы рационализмнің тікелей салдары» деді. Дюркгеймнің маңызды монографиясы «Өзін-өзі өлтіру» (1897), католиктер мен протестанттар арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін зерттеу арқылы социологиялық талдауды психология мен философиядан ажыратып көрсетті. Алайда, позитивистік көзқарас «ғылымға табынумен» байланысты; табиғи ғылымдардың әдістерін философиялық, әлеуметтік ғылыми және басқа да зерттеу салаларына қолдануға болатын тұжырым. Көптеген әлеуметтік ғылымдар мен тарихшылар үшін дәстүрлі позитивизм ұзақ уақыттан бері қолдау таппады. Бүгінде әлеуметтік және табиғи ғылымдардың тәжірибелі мамандары бақылаушының субъективтілігі мен құрылымдық шектеулердің бұрмалау әсерін мойындайды. Бұл күмәнділік Томас Кун сияқты философтардың дедуктивтік ғылым туралы тұжырымдарын әлсіретуімен және сындық реализм мен неопрагматизм сияқты жаңа философиялық бағыттармен жеңілдетілді. Позитивизмді ғылым мен технология арқылы әлеуметтік прогрестің сөзсіз болатынына сенетін «технократтар» да қолдады. Философ-социолог Юрген Хабермас таза инструменталдық рационалдылықты сынға алды, оның пікірінше ғылыми ойлау идеологияның өзіне ұқсас нәрсеге айналуы мүмкін. Дюркгейм, Маркс және Вебер қазіргі әлеуметтік ғылымның негізін қалаушылар ретінде көбінесе аталады. Психологияда позитивистік көзқарас тарихи тұрғыдан мінез-құлықты зерттеуде басымдыққа ие болды.