Кіріспе

Өкiметтiк теория (ректоралдық теория немесе моральдық үкiмет теориясы деп те аталады) – христиан теологиясында Иса Мәсіхтің өлімінің мәні мен салдары туралы ілім. Ол Мәсіх адамзат үшін қасірет көргенін, осылайша Құдай әділеттілікті сақтай отырып, адамдарды жазаламастан кешіре алатынын үйретеді. Қазіргі заманда бұл көбінесе кальвинизмнен өзге протестант ағымдарында оқытылады, бірақ Арминий, Джон Уэсли және басқа арминиялықтар бұл туралы айқын айтпағанын ескеру керек. Бұл теорияның бастауы Гюго Гроцийдің еңбектерінде, ал кейінірек Джон Майли және Х.Ортон Уайли сияқты теологтардың еңбектерінде кездеседі.

Анықтама

Билік теориясы бойынша, Мәсіхтің азап шегуі – адамдардың лайықты жазасын толыққанды және мағыналы түрде өтеу болды, бірақ ол күнәлі адамдарға тиіс нақты жазаны Мәсіхтің өзі көтеруі емес. Есе, Құдай Өзінің күнәсіз және бағынышты Ұлының азаптары арқылы күнәге деген наразылығын көпке жариялады, осы арқылы жазаны толыққанды өтеді. Мәсіхтің азап шегуі мен өлімі адамдарға тиюі мүмкін жазаның орнына келді. Осы негізде Құдай күнәнің ауырлығын көрсетіп, Өзінің әділеттілігін сақтай отырып, кешірім беруге қабілетті, соның нәтижесінде Өзінің ашуын «өткізіп жіберді».

Шығу тегі

Үкіметтік теория социнизмге қарсылық ретінде туындады. Гюго Гроций (1583–1645) «Дефенсио фидей католикае де сатисфактионе Кристи» (1617) [Мәсіхтің құрбандығы туралы әмбебап сенімді қорғау] атты еңбегін жазды, онда ол құқық саласындағы білімінен және Құдайды әлемнің моральдық билеушісі (ұлы жобалаушысы) ретіндегі жалпы көзқарасынан алынған семантиканы пайдаланды. Гроций кешірім Құдайдың ғарыштық патша және судья рөліндегі қанағатын қамтамасыз ететінін, әсіресе Құдайдың социниандардың айтуынша, күнәні жай ғана елеуге болатындығын көрсетті.

Даму

Қорғаудың түпнұсқа басылымдары 1636 жылы Оксфордта қайта басылды, ал алғашқы аударма 1692 жылы жасалды. Гроттың теологиялық еңбектері 1679 жылы Лондон мен Амстердамда төрт томдық болып басылып шықты. Грот теориясын Англияда Сэмюэл Кларк (1675–1729) және ішінара Ричард Бакстер (1615–1691) қабылдады. Гроттың жазбалары 1732 жылы Базельде де басылып шықты. Олар 1723 жылы Гарвард колледжі кітапханасында және 1733 жылы Йель колледжі кітапханасында сақталды. Гроттидің алғашқы еңбегін ағылшын тіліне Ф. Х. Фостер аударды және 1889 жылы Андоверде жариялады. Кұтқарудың мемлекеттік теориясының түрлері Жаңа құдайлық мектебінде (Жаңа Англия теологиясының бір кезеңі) кальвинист Джонатан Эдвардстың (1703–1758) ізбасарлары тарапынан қолданыс тапты. Бұл көзқарас Эдвардс өзі ұстанған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе талқыланып жатыр, сондай-ақ оның ұлы Джонатан Эдвардс (кіші) де осы пікірде болды. Жаңарушылықтың жетекшісі Чарльз Грандисон Финнидің (1792–1875) кұтқару теориясы үкіметтік және моральдық ықпал теорияларының айқын әсерімен қалыптасқан. Кұтқарудың мемлекеттік теориясы 19 ғасырдағы методизмде дамыды, бірақ Джон Уэсли оны қабыланбады. Джон Уэсли жазаны алмастыру тұжырымын ұстанғаны анық. Бұл тұжырымды методист теологы Джон Майли (1813–1895) өзінің «Иса Мәсіхтегі кұтқару» және «Жүйелі теология» еңбектерінде егжей-тегжейлі түсіндірді. Бұл пікірді Уильям Бут және Құтқару Армиясы да берік ұстады. Кұтқарудың мемлекеттік теориясын кейбір Назарет шіркеуінің теологтары, мысалы Дж. Кеннет Грайдер, Генри Орттон Уайли, Р. Ларри Шелтон және Х. Рэй Дуннинг қолдайды. Егер бұл арминийлік айналымдарда дәстүрлі түрде оқытылса да, Роджер Олсонның сөзіне сүйенсек, барлық арминийлер осы көзқараспен келіседі деп айту дұрыс емес, себебі ол былай деді: «Арминий оған сенбеді, Уэсли де, оның 19 ғасырдағы кейбір ізбасарлары да сенбеді. Қазіргі арминийлердің бәрі де осылай ойламайды».

Сипаттамалары

Жазаның кешірілуі: Күнә жазалануға тек оның зияны себеп ете алмайды, себебі жеткілікті себеп жоқ. Күнәкардың шын кешірімі, оның ақталуы мен Құдайдың құрметіне ие болуы жазаның кешірілуінің нақты дәлелі. Осылайша, бұл теория бойынша жазалау қажет емес. Құрастырушылық қағида: Жазалар кешірілуге жататындықтан және моральдық басқарудың мүддесінде арнайы мақсаты болғандықтан, олар сол мақсатты бірдей қамтамасыз ететін кез келген құрастырушы шараға орын беруі мүмкін. Құрбандық арқылы құрастыру: Мәсіхтің азаптары – сотталған күнәкарлар үшін және олардың кешірілуі үшін әдейі төзілген, күнәға құрбандық арқылы жасалған құрастыру. Объектілі үлгі: Мәсіхтің құрбандығы құрастырушылық болғандықтан, теория объектілі үлгіге негізделген. Азапта құрастыру: Құрастыру азапта, жазалау элементізсіз жүзеге асырылады. Басты болжам – жазаны алмастыру мүмкін емес. Майли былай деді: «Мәсіхке берілмеген ештеңе жазаланбайды және біраз дәрежеде Оның болады. Сондықтан, егер күнә және оның зияны Мәсіхке тағайындалмайтын болса, Оның төлеген жазасының ешқайсысы да күнәнің зиянынан туындамайды». Мәсіхтің азаптары адамдардың жазасына балама: Мәсіхтің азаптары адамдардың жазасына тең балама ретінде қарастырылмауы керек, бірақ Құдайдың басқаруының қадір-қасиеті осылай сақталған және бекітілген, егер адамдар лайықты жаза алғанда да. Құрастырудың шексіз ауқымы: Үкіметтік теория бойынша, Мәсіхтің өлімі жеке тұлғаларға тікелей емес, шіркеуге корпоративтік бірлік ретінде қолданылады. Яғни, Мәсіх бір адамды бір адамға алмастырмады, жалпы құрастыру жасады. Осы тұрғыдан алғанда, Мәсіхтің құрастыруы шексіз деп есептелуі мүмкін, сондықтан Құдай оны ерікті, алдын ала белгіленбеген адамдар санына және олардың күнәларына қолдана алады. Шартты құрастыру: Күнәнің кешірілуі құтқару рақымында шарттылыққа ие. Адамдар содан кейін сенім арқылы құрбандыққа қатысады және сенімінен айырылса, құрбандықтың ауқымынан шығып қалуы мүмкін.

Жалпы аспектілер

Үкіметтік теория екі маңызды теорияның негізгі элементтерін өз ішіне сіңіре алмайды: қанағаттану арқылы құтылу теориясы және жазалық орынбасу арқылы құтылу теориясы. Дегенмен, ол басқа маңызды құтылу теорияларында ұсынылған әртүрлі түсініктерді сіңіре алады. Атап айтқанда, ол Питер Форсайттың құтылуда Құдайдың қадір-қасиетінің рөліне жасаған баса назарын қамтиды. Ол классикалық құтқару теориясындағыдай, Мәсіхтің адамдарды құтқаруына баса назар аударады. Ол Абелардтың адамгершілік әсері теориясының негізгі мәні болып табылатын Құдайдың махаббатына баса назар аударады. Сондай-ақ, ол құтылудың орынбасулық аспектісін де қамтиды.

Кептің сипаты

Үкіметтік көзқарас қанағаттандыру көзқарасына және жазалау орнына ауыстыру көзқарасына өте ұқсас, себебі бұл үш көзқарас та Мәсіхтің Құдайдың күнәні жазалау талабын қанағаттандырғанын айтады. Дегенмен, үкіметтік көзқарас басқа екі көзқараспен келіспейді, өйткені Мәсіх күнәге лайық нақты жазаны тартты немесе оның құрбандық құнын төледі деп растамайды. Керісінше, Мәсіхтің азап шегуі сол жазаның орнына келген нәрсе болды. Жазаны ауыстыру теориясы бойынша, Мәсіх күнәге лайық жазаны немесе жазаның дәл "құнын" тартты; ал қанағаттандыру теориясы Мәсіхтің өзінің құрбандығының құны арқылы адамдардың Құдайға тиіс қанағаттандыруын төлегенін айтады. Бұл үш көзқарас Құдайдың жазасыз немесе қанағаттандырусыз күнәларды кешіре алмайтынын мойындайды. Ал Christus Victor көзқарасы Мәсіхтің Құдайдың талаптарын орындау үшін немесе Оның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін емес, адамзатты тазарту, адамдардағы Құдайдың бейнесін қалпына келтіру және адамдар үстінен өлімнің күшін жеңу үшін өлгенін мәлімдейді. Густав Ауленнің сөздерімен айтқанда, қанағаттандыру көзқарасы (сондай-ақ үкіметтік және жазалау орнына ауыстыру көзқарастары) әділдік тәртібін сақтайды, бірақ құдайлық жұмыстың үздіксіздігін бұзады, ал Christus Victor көзқарасы әділдік тәртібін бұзып, құдайлық жұмыстың үздіксіздігін сақтайды. Ол сондай-ақ Christus Victor арасындағы айырмашылықты көрсетеді, онда күнәнің құнын өтеу "жоғарыдан", Құдай тарапынан жасалады, ал басқа көзқарастарда бұл жұмыс адам тарапынан ұсынылады.

Кептің қолданылу аясы

Үкіметтік теорияға сәйкес, ішін алмастыру шегі шексіз. Адамдар содан кейін сенім арқылы құрбандықтан үлес алады. Осы тұжырым бойынша, адамдар сенімінен айырылып, құрбандықтың шегінен шығып қалуы мүмкін. Жазалық алмастыру теориясына сәйкес, Мәсіхтің өлімі адамдардың күнәсі үшін тікелей құрбандық болды. Осыған байланысты, егер олар сенімге келмесе, Құдай оларды жазаласа әділетсіз болар деген пікір туындауы мүмкін. Нақтырақ айтқанда, жазалық алмастыру теориясы қажетті түрде универсализмге немесе шартсыз таңдауға алып келеді деуге болады. Бірақ кейбірлер бұл пікірді жалған дилемма деп санайды. Атап айтқанда, Роджер Олсон жазалық алмастырудың шексіз құрбандықпен үйлесімді екенін айтады, себебі сенімнің кездейсоқ емес негізі арқылы адам Мәсіхтің құрбандығын қабылдаудан немесе бас тартудан еркін таңдай алады.

Дәлел ретінде келтірілген жазба орындары

Бұл үшін олар көбінесе келесі аяттарды дәлел ретінде келтіреді: Матай 20:28, Марқ 10:45, Римдіктерге 3:24-26, Римдіктерге 5:12-21, 1-Қорынттықтарға 15:28, Ғалаттықтарға 3:13, Филиппіліктерге 1:29-30, Қоласалықтарға 1:24, 1-Тиматияға 2:5-6, Еврейлерге 9:15, Еврейлерге 9:22, Ишая 42:21.