Кіріспе

Ардферт – Ирландияның Керри округіндегі ауыл. Тарихи тұрғыдан діни орталық болғандықтан, аймақтың экономикасы ауыл шаруашылығы мен Трали қаласына жақын орналасқандығына байланысты дамыған. 2016 жылғы халық санауы бойынша ауылда 749 адам тұрады.

Тарих

Ардферт – Ирландияның Керри округіне қарасты Кланмаурице барониясындағы приход. Бұрын Ui Fearba / Hy Ferba аумағында, О'Лейне (Лейн немесе Лэйн) бір кездері Ирландияға нормандық басқыншылыққа дейін Гелл иелері болған. Ардферт – 1641 жылғы Ирландия көтерілісінде қираған Ардферт шіркеуінің үйі және шамамен 500 жылы білім алған Сент-Брендан Навигатордың туған жері. Ол 6-ғасырда монастырға негіз салды, бірақ қала мен монастырды 1089 жылы және 1151 жылы өрт қамтыды. Нормандық ықпалын тек сәулетте ғана емес, сонымен қатар жергілікті отбасылық тегінде, мысалы, Кантильон (Барон де Балиге) және Фицморицтерде, сондай-ақ Баллинтобейнг сияқты жер атауларында да көруге болады, бұл Круслин тауының астындағы Сент-Обиннің атымен аталған шағын елді мекен. Томас ФицМоррис, 1-ші барон Керри 1253 жылы францискандық монастырдың негізін қалады, ал Николас, 2-ші лорд Керри 1312 жылы осында жалған аурулар үйін салады. 1660 жылға дейін ол епископтық орын болды. Иерусалимнің Киелі Иоанн орденінің крестшілер рыцарлары (кейіннен Мальта рыцарлары деп аталды) да Ардфертте белгілі бір құқықтарға ие болды, алайда 1325 жылы олар мен францискандар арасындағы базар кресті және ұстау орны туралы дау туралы жазба бар. Олар шамамен 1200 жылы Англия королі Генрих І-нің немересі және король Джонның Ирландиядағы әкімшісі Мейлер ФицГенридің Дублиннен келген Фра Вильям басшылығымен Раттуда прецептория құрған кезде бұл аймақта орналасқан болатын. Англия королі Джеймс I-нің 6 шілдедегі 1612 жылғы патенттік хаты бойынша корольдік жарлыққа сәйкес, Керри лорды (ФитцМорис) барондық және лит соттарын өткізе алатын болды. Ирландия Корольдігінің жылнамаларында 1601 жылы ханзада Хью Ро О'Доннеллдің Кинсаль шайқасына бара жатқанда, өзінің туыстарынан құралған әскерлерді Ардферт, Ликснау және Балликеллиді өзінің одақтасы ФитцМорис үшін қайтарып алуға жібергені айтылады. Жолда ол 30 қараша 1601 жылы Сент-Эндрю мерекесінде Типерри графтығының Тюрлс қаласына жақын жердегі Киелі Крест аббаттығында Киелі Кресттің (нағыз Крест) реликвиясын аралап, құрмет көрсетті. Бұл діни бостандықты қорғау және Ирландияның тәуелсіздігі үшін жиналатын орын болды. Одан ол Ардфертке экспедиция жіберіп, тез жеңіске жетіп, өзінің серігі ФицМористің, Керри лордының аумағын қайтарып алды, ол оны және 9 жасар ұлын сэр Чарльз Уилмотқа жоғалтқан еді. Экспедиция Ардферт соборының жанында орналасқан Каислиан Гиррді (Қысқа қамал, оның ізі қалмаған) басып алды. Тирконнеллден келген О'Доннелл оны ұстап тұру үшін қалды, бұл туралы 1603 жыл шамасында Лугайд О'Клеирх гэль тілінде жазған «Тирконнеллдің ханзадасы Хью Ро О'Доннеллдің өмірі» еңбегінде айтылады. Собор аумағындағы үлкен қабірді екі ғасырдан кейін ең танымал ұрпағы Джон О'Доннелл (1803–1879) салған, ал оның тікелей еркек ұрпағы – Ирландияның әскери тарихшысы Патрик Денис О'Доннелл (1922–2005) болды. Ол Ардфертке қарап тұратын таудың (Мт. Круслайн, Баллинтобейнг) шыңына ие болды, онда оның Тирконнелл О'Доннелл ата-бабалары, ханзада Хью Ро О'Доннеллдің билігімен 1601 жылы лорд Керри үшін Ардфертті қайтару үшін шайқас бастаған болар еді. Джон О'Доннеллдің Тубридтегі отбасылық орталығы, 1837 жылғы Сэмюэл Льюис жазған Ирландияның топографиялық сөздігінде О'Карроллдарға әйел желісі арқылы өткен. Джон О'Доннеллдің Тубридмордағы үйі Керри округінің 2015–2021 жылдарға арналған даму жоспарының жобасындағы археологиялық ескерткіштер бөлімінде «қорғалатын құрылым» ретінде тізілген. XIX ғасырдың басында Листовел (Хар) графы Ардфертте әр үш апта сайын сот өткізді, ол Керри графы Фицмористен сатып алған құқықтар арқылы тағайындалған Сенашал арқылы жүзеге асырылды. Аймақтың археологиялық мұрасына ортағасырлық собор, Сент-Брендан және оған байланысты шіркеулер, Temple na Hoe (Жас Мария шіркеуі) және Temple na Griffin кіреді. Олардың кейбіреулері Керри аймағындағы мұралық туризм орталықтарына айналды. Ауылдың солтүстік-шығысында орналасқан 13-ғасырдағы францискан монастырі бір кездері Ардферт аббаттығының ажырамас бөлігі болған – бұл аббат емес, 1922 жылы ИРА өртеніп кеткен Талбот Кросбидің үйі. Ардфертте орналасқан тағы бес құрылым «қорғалатын құрылыстар» тізіліміне (RPS) енгізілген: Қасиетті Брендан католик шіркеуі (1855 жылы қасиеттелген), Гландор графының Демеснінің ескі қақпалары, Талбот Кросби ескерткіші, Ардферт шіркеу бөлмесі (қазір Керри округі кеңесі тастап кеткен деп тіркелген) және Брэндон үйі. Ауыл ішінде RPS-ке енгізілмеген, бірақ Ардферт қайта құру орталығы сияқты едәуір сәулеттік және мұралық құндылықтары бар көптеген басқа құрылымдар бар. Сондай-ақ, жақын маңда ауылдың сипаты мен бірегейлігіне үлес қосатын сақталған қабырғалар бар.

География және даму

17 ғасырдан бастап (болжам бойынша 1639 жылдан) 1800 жылға дейін бұл аймақ округтік сайлау округі болды. Округтік әкімшілік (жергілікті кеңесі) Ирландияның Төменгі палатасына екі депутат сайлады. 1800 жылғы Одақ заңымен округ сайлау құқығынан айырылды, ал 1801 жылдан бастап аймақ Керри округінің құрамында өкілдік етілді. Ардферт 1840 жылғы Муниципалдық корпорациялар (Ирландия) заңының 13-бабына сәйкес округ мәртебесін жоғалтты. Ол 1840 жылдың 25 қазанында таратылған елу сегіз округтік әкімшіліктің бірі болды. Осы кезде, кафедральдан шамамен жарты миль шығысқа қарай, Ардферт аббаттығы Кросбилердің, Брэндон баронының резиденциясы болды және бұрынғы францискандық аббаттың қираған қалдықтарын қамтыды. Олар сонымен қатар, жақсы қоршалған аң аулау паркі мен бақтарды ұстады. 1996 және 2016 жылғы Ирландия халқының санағы арасындағы 20 жыл ішінде Ардферт ауылының халқы 648-ден 749 тұрғынға дейін өсті. Ол ауыл шаруашылығы аймағында орналасқан, тегіс және көтеріңкі емес жерлермен қоршалған. Балигейгеге қарайтын негізгі Трали жолы ауылды шығыстан батысқа қарай бөліп өтеді, ал ауылдың батыс жағында жолдың ені шектеулі. Ауылдың солтүстігінде Тайше өзені ауылдық жол желісімен кесіп өтеді. Теміржол 1988 жылы алынып тасталды.

Гелл ойындары

Ардферт ГАА, жергілікті гейл футбол клубы, 19 ақпан 2006 жылы Крок Паркте Галвейдің Лугреа клубын жеңіп, Бүкіл Ирландияның жасөспірімдер клубтық футбол чемпионатында жеңіске жетті. Клубтың жетістіктеріне 2007 жылғы Бүкіл Ирландияның аралық клубтық футбол чемпионатында да жеңіс кіреді, онда 10 наурыз 2007 жылы Крок Паркте Дерри және Ольстер чемпиондары Эоган Руа клубы жеңілді. Жергілікті херлинг клубы – Ардферттегі Сент-Брендан. Олар Керридің ересек херлинг чемпионатында 8 рет жеңімпаз атанды, соңғы рет 2013 жылы.

Басқа спорт түрлері

1929 жылы 21 тамызда ауылда қысқа ғана өмір сүрген грейхаундтардың жарыс жолы ашылды. Kingdom Greyhound Racing Club клубы басқарған бұл жоба 1929 жылдың 25 қыркүйегіне дейін ғана созылды. Соңғы жарыс "Ардферт стейкі" болды, оны фаворит саналған "Капитан Офф" жеңіп алды. Жобаның жабылуына басты себеп – Оаквью Виллидждің оңтүстігінде орналасқан, "Оаквью Парк" деп аталатын үлкен жарыс жолының ашылуға дайын тұрғаны еді. 1976-1985 жылдары британдық команда мүшесі Люсинда Грин (туған аты Прайор Палмер) басқарған "Ауылдық сыбыр" атты жарысқа қатысатын жылқы Ардферт ауылында дүниеге келді және өсірілді. Ол бірнеше рет Бадминтон ат спорты жарысына қатысып, 1978 жылы екінші орын алды, сондай-ақ сол жылы Кентукки штатының Лексингтон қаласында өткен Әлемдік үш күндік жарыста ең жылдам бәсекелес атанды.