Кіріспе
Қолмен ойналатын музыкалық пернетақта – қолмен ойнауға арналған музыкалық пернетақта, мысалы, құбырлы орган, клавесин, клавикорд, электронды орган, мелодика немесе синтезатор сияқты аспаптарда қолданылады. "Мануал" термині осы аспаптардағы қолмен ойналатын кез келген пернетақтаға қатысты қолданылады, ол органшының аяқтарымен ойнайтын педаль тақтасынан ерекшеленеді. Сондықтан, педаль тақтасы бар аспаптың қол пернетақталарына сілтеме жасағанда, "мануал" терминін "пернетақта" емес, "мануал" деп қолдану дұрыс. Педальдерді пайдаланбастан тек мануалда ойналатын музыка "мануалитер" деп белгіленуі мүмкін (алғаш рет 1511 жылы тіркелген, бірақ 17 және 18 ғасырларда кеңінен таралған).
A manual is a musical keyboard designed to be played with the hands, on an instrument such as a pipe organ, harpsichord, clavichord, electronic organ, melodica, or synthesizer. The term "manual" is used with regard to any hand keyboard on these instruments to distinguish it from the pedalboard, which is a keyboard that the organist plays with their feet. It is proper to use "manual" rather than "keyboard", then, when referring to the hand keyboards on any instrument that has a pedalboard. Music written to be played only on the manuals (instead of using the pedals) can be designated by manualiter (first attested in 1511, but particularly common in the 17th and 18th centuries).
Шолу
Органдар мен синтезаторларда бірнеше нұсқаулық болуы мүмкін және көбінесе болады; үйге арналған аспаптардың көпшілігі екі нұсқаулыққа ие, ал үлкен органдардың көпшілігі екі немесе үш нұсқаулыққа ие. Күрделі құбырлы органдар мен театр органдары төрт немесе одан да көп нұсқаулыққа ие болуы мүмкін. Нұсқаулықтар орган консоліне (немесе "keydesk") орнатылады. Нұсқаулықтың орналасуы фортепиано пернетақтасына ұқсас, батыс музыкалық шкаласының табиғи ноталары үшін ұзын, әдетте ақ немесе жарық түсті пернелер, ал бес діріл мен бемоль үшін қысқа, әдетте қара немесе қоңыр түсті пернелер болады. Толық өлшемді орган нұсқаулығы әдетте бес октавадан немесе 61 пернеден тұрады. Ал пианино пернетақтасында әдетте 88 перне болады, кейбір электропианино мен цифрлық пианинода 61 немесе 73 перне сияқты аз пернелер болуы мүмкін. Кейбір кіші электронды органдарда төрт октава немесе одан аз (25, 49, 44 немесе тіпті 37 перне) нұсқаулықтар болуы мүмкін. Тіркеуді өзгерту арқылы, созылатын тұтқаларды, тоқтату тақталарын немесе орган тоқтауларын басқарудың басқа механизмдерін пайдаланып, мұндай аспаптар пианино мен басқа да пернетақталы аспаптардан әлдеқайда кең ауқымға ие болуы мүмкін, тіпті нұсқаулықтары қысқарақ болса да. Кіші электронды органдар мен синтезаторларда нұсқаулықтар азырақ октаваларды қамтуы мүмкін, сондай-ақ олар ығыстырылуы мүмкін, төменгісі жоғарғысынан бір октава солға қарай жылжытылған. Бұл орналасу органшыны жоғарғы нұсқаулықта әуенді ойнауға, ал төменгі нұсқаулықта гармониялық сызықты, аккордтарды немесе бас сызығын ойнауға ынталандырады. Құбырлы органда әр нұсқаулық органның белгілі бір тоқтауларын ойнатады, ал электрлік органдар (мысалы, Hammond органы) осы ойнау стилін имитациялай алады. Hammond органдары құбырлы органдардан өзгешелігі – құбырлы органдарда тек тоқтауды шығаруға (яғни тоқтауды қосуға) немесе итеруге (осы тоқтауды өшіруге) болады; ал Hammond органдарында әдетте тұтқалар болады, сондықтан ойнаушы әр "құбыр қатарының" қаншалықты пайдалануын басқара алады (мысалы, 16 фут, 8 фут, 4 фут, 2 фут және т.б.). Синтезаторлар әр түрлі оркестрлік бөлімдердің немесе аспаптардың дыбыстарын имитациялау үшін жеке нұсқаулықтарды бағдарламалай алады, олар имитациялық цифрлық дыбыстарды немесе нақты аспаптардың үлгілерін пайдаланады немесе толық синтезделген дыбыстарды қолданады. Цифрлық синтезатор аспаптарында орындаушы барлық қол жетімді нұсқаулықтарды, педаль тақтасымен және әртүрлі тіркеу элементтерімен бірлесіп пайдалану арқылы бүкіл оркестрдің дыбыстарын шығара алады.
Орган нұсқаулары мен фортепиано клавиатурасы
Пьяно пернетақтасына сырттай ұқсағанмен, органның нұсқаулықтары өте ерекше ойнау стилін қажет етеді. Орган пернелерін басқанда, пиано пернелеріне қарағанда көбінесе аз күш қажет болады, бірақ механикалық аспаптардың пернелері өте ауыр болуы мүмкін (Сент-Сюльпис-Париж, Сент-Оуэн-Руэн, Сент-Этьен-Кан және т.б.). Орган пернесін басқанда, ол органшы пернені босатқанға дейін бірдей дыбыспен дыбыстауды жалғастырады, пиано пернесінен айырмашылығы, оның дыбысы ішектердің дірілі тоқтағанда біртіндеп баяулайды. Ал пианист қолдарын пернелерден көтергеннен кейін де, тұрақты педальды басып, пиано ноталарын бірнеше секундқа дыбыстауға мүмкіндік берсе, көптеген органдарда мұндай бақылау жоқ; органшы пернені босатқанда нота міндетті түрде тоқтайды. Бірақ кейбір заманауи электрондық аспаптар мен театрлық құбырлы органдардың консольдеріне жасалған салыстырмалы түрде жаңа жаңартуларда, бұрынғы аккордтарды немесе ноталарды ұстап тұратын тізелік тетік болуы мүмкін. Бұл тетік органшыға фермата немесе каденция кезінде аккордты немесе нотаны ұстап тұруға мүмкіндік береді, соның арқасында олар ноталардың бетін ауыстыруға, тоқтатуларды өзгертуге, хорды немесе оркестрді дирижерлеуге немесе басқа нұсқаулыққа қолдарын ауыстыруға болады. Тағы бір айырмашылық – динамикалық басқару. Пиано пернелерінен айырмашылығы, органшы пернені басқан күш нотаның резонансына ешқандай қатысы жоқ; керісінше, органшы дыбыс күшін экспрессиялық педальдарды қолдану арқылы басқарады. Осылайша, пиано нотасы тек баяулай алады, ал орган нотасы күшейе де, басқа да динамикалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Кейбір заманауи электрондық аспаптар пернеге қолданған күшке қарай дыбыс күшін өзгертуге және органшыға нотаны ұстап тұруға, сондай-ақ оның басталуын және баяулауын әртүрлі жолдармен өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, Hammond органдарында көбінесе экспрессиялық педаль болады, ол орындаушыға нотаның, аккордтың немесе музыкалық бөлімнің дыбысын арттыруға немесе азайтуға мүмкіндік береді. Осы айырмашылықтардың бәрі органмен ойнау техникасы мен нәтижесінде туындайтын музыка пианодан мүлдем өзгеше екенін көрсетеді. Дегенмен, тәжірибелі пианист негізгі орган репертуарын көп қиындықсыз ойнай алады, бірақ озық орган музыкасы үшін арнайы оқыту мен жаттығу қажет, өйткені музыкант ойнау кезінде бірнеше нұсқаулықтарда ойнауды, тоқтатуларды және басқа да басқару элементтерін орнатуды, сондай-ақ аяқтарымен педальды клавиатурада ойнауды үйренуі керек.
Электромеханикалық органдар
Электромеханикалық аспаптардың маңызды түрлерінің бірі – Хаммонд B3, екі клавиатураға ие. Әрбір клавиатурада әр клавиатураның дыбысталуын реттеуге арналған тартқыштар орналасқан.
Қолданбалардың түрлері және оларға байланысты бақылаулар
Түрлі органдар бойынша нұсқаулықтар әдетте әртүрлі бөлімдерден тоқтарды ойнау үшін қолданылады, олар әртүрлі дыбыстарды біріктіретін топтар болып табылады. Бөлімдер әдетте белгілі бір аймақтардағы органдарда стандартталған; ағылшын орган жасау мектебіндегі кең таралған бөлімдерге Ұлы, Үрлеу, Хор, Соло және Эхо кіреді, ал француз органдарында әдетте Grand Orgue, Positif, Récit және Echo болады. Немец органдарының бөлімдеріне Hauptwerk, Rückpositiv, Brustwerk және Oberwerk кіреді, ал голланд органдарында Hoofdwerk, Rugwerk, Borstwerk және Bovenwerk бөлімдері жиі кездеседі. Соңында, театр органдары әдетте Ұлы, Ілеспе, Жеке, Бомбарда және Оркестр бөлімдерінен тұрады. Орган жасаушылар музыка түріне, орган орнатылған кеңістікке, сондай-ақ аспаптың қажетті сипаттамасына және дыбысына сәйкес әртүрлі бөлімдерді таңдайды. Органшының ойнау кезінде оларға оңай қол жеткізуі үшін тоқтар, поршеньдер және тіркеу алдын ала орнатулары сияқты басқа да басқару элементтері әдетте қолжазбалардың жанында орналасқан. Бұл аспаптың мүмкіндіктерін арттырады, себебі поршень немесе басқа алдын ала орнатылған функция бірнеше тоқтарды автоматты түрде қосуға немесе өшіруге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе бөлімдер арасында бірнеше тоқтарды қосу немесе өшіру қажет болатын шығармаларда тиімді. Мануалдарды байланыстыратын, соның салдарынан бір мануалда ойналатын тоқтарды (және құбырларды) екіншісінен ойнауға мүмкіндік беретін құрылғылар – қосқыштар деп аталады.