Кіріспе

Көрнекі бейнелер арқылы көрініс тапқан мәдениеттің аспектісі

Көрнекі мәдениет – көрнекі бейнелер арқылы көрініс тапқан мәдениеттің бір саласы. Бұл тақырыпты көптеген ғылыми салалар зерттейді, оның ішінде мәдениеттану, өнер тарихы, сындық теория, философия, медиа зерттеулер, есіту қабілеті бұзылғандарды зерттеу және антропология. АҚШ-тағы көрнекі мәдениет зерттеулері Германиядағы Bildwissenschaft («бейне ғылымы») саласына сәйкес келеді немесе оған параллель. Көрнекі мәдениеттің технологиялық аспектілерінің өзгеруіне және ғылыми тәсілмен таксономия құруға, немесе «көрнекі» дегенімізді анықтауға деген ұмтылысқа байланысты, Көрнекі мәдениеттің көптеген аспектілері ғылым мен технологияны зерттеумен, соның ішінде гибридтік электрондық медиа, когнитивтік ғылым, неврология және бейне және ми теориясымен байланысты. «Көрнекі мәдениет» журналына берген сұхбатында ғалым Мартин Джей осы визуалды және технологиялық байланыстың қалыптасуын былай түсіндіреді: «Біздің технологиялық жетістіктеріміз мұндай бейнелерді бұрынғыдан да жоғары деңгейде өндіруге және таратуға мүмкіндік беретін мәдениетте өмір сүретіндіктен, олардың қалай жұмыс істейтініне және қандай әсер ететініне назар аудару қажет, олар ұсынатын идеяларға немесе бейнелейтін шындыққа тым жылдам көшудің орнына. Осылайша, біз технологиялық араласу және визуалды тәжірибенің кеңеюі туралы сұрақтар қоюға міндеттіміз». «Көрнекі мәдениет» әртүрлі мекемелерде әртүрлі атаулармен аталады, мысалы, Визуалды және сындық зерттеулер, Визуалды және мәдени зерттеулер, Визуалды зерттеулер.

Суретті бұрылыс

Визуалды зерттеулерді дамытуда ВЖТ Митчеллдің «Көрнекі бұрылыс» туралы мәтіні зор ықпал етті. Тілдік бұрылысқа аналогия келтіре отырып, Митчелл ғылым мен қоғамдағы маңызды парадигмалық өзгеріске ұшырап жатқанымызды айтты, онда бейнелер ауызша тілден гөрі әлеммен қарым-қатынасымыздың парадигмалық бағыттарына айналды. Готфрид Боем неміс тіліндегі контекстте «иконалық бұрылыс» туралы айтқанда ұқсас пікір білдірді, ал Маршалл Маклюэн теледидарды «күшті көрнекі мәдениетті» құру тұрғысынан қарастырғанда да осыны айтты.

Визуализм

"Визуализм" термині неміс антропологы Йоханнес Фабиан тарапынан ғылыми әңгімелесуде "байқау" сияқты ұғымдар арқылы көрудің үстемдік ету рөлін сынау мақсатымен әзірленді. Ол визуалды бейнелеуді пайдалануға қатысты жеткіліксіз теориялық қарастырылған тәсілге назар салады, бұл білім мен ақпараттың бөлшектерге бөлінуіне (атомдануына) алып келеді.

Өнер тарихы

Визуалды мәдениет зерттеулері АҚШ-та бұрын өнер тарихы зерттеген салаларды қарастыра бастағандықтан, екі сала арасында даулар туындады. Дау туғызған себептердің бірі – формализм, иконология, өнердің әлеуметтік тарихы немесе Жаңа өнер тарихы сияқты өнер тарихындағы түрлі тәсілдер тек көркем бейнелерге ғана назар аударды, оларды көркем емес бейнелерден ажырата отырып қарастырды, ал визуалды мәдениет зерттеулерінде мұндай ажырату көбінесе жасалмайды.

Сурет зерттеулері

Сурет визуалды мәдениет зерттеулерінде маңызды орынға ие болғанмен, оның мәдени маңызын бағалауда сурет пен тұтынушы арасындағы қарым-қатынасқа көбірек назар аударылады, тек суреттің өзіне емес. Мартин Джей былай түсіндіреді: "Түрлі-түрлі суреттер бұрыннан бері пікірлерді дәлелдеу үшін иллюстрация ретінде қолданылып келгенімен, визуалды мәдениет саласының дамуы оларды күрделі бейнелі туындылар немесе көру тәжірибесін қозғаушы күш ретінде жеке-жеке зерттеуге жағдай жасады".

Білімдер академиясы

Неміс тілінде сөйлейтін елдердегі Bildwissenschaft ("бейне ғылымы") дамуы Біріккен Корольдік пен АҚШ-тағы визуалдық мәдениет саласымен салыстырыларлық болғанымен, Bildwissenschaft визуалдық мәдениетке қарағанда гуманитарлық және еркін өнерлерде маңыздырақ орын алады. Bildwissenschaft пен ағылшын тілді мәдени және визуалдық зерттеулер арасындағы едәуір айырмашылықтарға ерте заманнан бергі бейнелерді зерттеу және тарихпен үзілістерден гөрі сабақтастыққа баса назар аудару жатады. Ағылшын-американдық визуалдық зерттеулер билік қатынастарын ашуға бағытталған сындық теорияның жалғасы ретінде қарастырылса, ал Bildwissenschaft тікелей саяси сипатта емес. WJT Митчелл мен Готфрид Боем осы мүмкін айырмашылықтарды хат алмасу арқылы талқылады.

Тарих

Визуалды мәдениет бойынша алғашқы жұмыстарды Джон Бергер (“Көріс жолдары”, 1972) және Лора Мулви (“Визуалды ләззат және повество киносы”, 1975) Жак Лаканның санасыз көзқарас теориясынан кейін жасады. Жиырмасыншы ғасырдың пионерлері, мысалы, Дьердь Кепеш және Уильям Айвинс кіші, сондай-ақ Морис Мерло-Понти сияқты белгілі феноменологтар да осы пәннің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Өнер тарихы саласында Светлана Альперс “Сипаттау өнері: XVII ғасырдағы голланд суреті” (Чикаго, 1983) атты новаторлық зерттеуін жариялады, онда ол Майкл Баксандалдың бұрынғы идеясын пайдаланды – ертедегі жаңа Еуропаның бір аймағының визуалды мәдениетін оның барлық қырларында зерттеу: пейзаж суреті және қабылдау, оптика және перспективалық зерттеулер, география және топографиялық өлшемдер, барлығын біртұтас картографиялық ұмтылыс біріктіреді. Визуалды мәдениетке қатысты маңызды еңбектердің авторлары – В. Дж. Т. Митчелл, Гризельда Поллок, Джулиана Бруно, Стюарт Холл, Ролан Барт, Жан-Франсуа Лиотар, Розалинд Краусс, Пол Кроутер және Славой Жижек. Лиза Картрайт, Марита Стуркен, Маргарет Диковицкая, Николас Мирзофф, Ирит Рогофф және Джеки Стейси осы жұмысты жалғастыруда. “Визуалды мәдениет” (Vizuális Kultúra) атты алғашқы кітапты 1976 жылы Пал Миклос жазды. Ғылым және технология тарихы бойынша Клаус Хентшель олардың пайда болуының, қалыптасуының және таралуының әртүрлі үлгілерін анықтайтын жүйелі салыстырмалы тарихын жариялады. Немец тілді елдерде “Bildwissenschaft” (бейне ғылымы) тақырыбында Готфрид Боем, Ханс Бельтинг және Хорст Бредекамп сияқты ғалымдармен ұқсас талқылаулар жүргізілуде. Француз тілді елдерде визуалды мәдениет және визуалды зерттеулер жақында талқыланды, оның ішінде Максим Буайди, Андре Гунтер және Жил Бартоленс. Дэвид Морган, Салли Проми, Джеффри Ф. Гамбургер және С. Брент Плейттің еңбектері арқасында визуалды мәдениет зерттеулері дінтануда маңызға ие болып келеді.