Кіріспе
Халықаралық көрмелер бюросы (BIE; ағылшын тілінде: International Bureau of Expositions) – Халықаралық көрмелер туралы конвенцияның қарауына кіретін халықаралық көрмелерді (сондай-ақ, «экспо», «global expos» немесе «world expos» деп те аталады) қадағалау үшін құрылған үкіметаралық ұйым.
The Bureau international des expositions (BIE; English: International Bureau of Expositions) is an intergovernmental organization created to supervise international exhibitions (also known as expos, global expos or world expos) falling under the jurisdiction of the Convention Relating to International Exhibitions.
Дүниежүзілік көрмелер
Халықаралық көрмелер туралы конвенцияның 1988 жылғы түзетуіне сәйкес, Дүниежүзілік көрмелер (ресми түрде Халықаралық тіркелген көрмелер деп аталады) әр бес жылда бір рет өткізілуі мүмкін және алты айға дейін созылуы мүмкін. Елдер, халықаралық ұйымдар, азаматтық қоғамдар мен корпорациялар Дүниежүзілік көрмелерге қатысуға құқылы. Дүниежүзілік көрмелердің тақырыбы адамзат алдында тұрған жалпыға ортақ мәселеге арналған, ал халықаралық қатысушылар өз павильондарын жобалап, құрылысын жүргізе алады. Қатысушылар ұйымдастырушы ұсынған павильонды жекелендіруге немесе қатысу құны төмен бірлескен павильонға қатысуға таңдау жасай алады. Соңғы Дүниежүзілік көрмелердің тақырыптарына мысалдар: Монреальдегі "Экспо-67" үшін "Адам және оның әлемі", Севильдегі "Экспо-92" үшін "Ашулар дәуірі". Тіркелген көрмелердегі бірлескен павильондардың мысалы – Севильдегі "Экспо-92" көрмесіндегі Америка алаңы, ол Оңтүстік Америка елдерінің Дүниежүзілік көрмеге қатысуын барынша арттыру мақсатымен Севильдегі көрме органымен салынған. Африка алаңы да осы мақсатта салынды. Дүниежүзілік көрмелердің аумағы да зор, кейде 300 немесе 400 гектарға жетеді (Монреальдегі "Экспо-67" – 410 гектар, Осакадағы "Экспо-70" – 330 гектар, Севильдегі "Экспо-92" – 215 гектар, Шанхайдағы "Экспо-2010" – 528 гектар). Дүниежүзілік көрмелердегі павильондардың көлемі де үлкен болуы мүмкін, кейде 5000-ден 10000 шаршы метрге дейін, тіпті шағын қалалар сияқты, кейде бірнеше қабаттан асып түседі. (Шанхай 2010 жылғы Австралия павильоны 5000 шаршы метр, Британдық павильон және Канадалық павильон 6000 шаршы метрді құрады. Қытайдың бас павильонының көрме алаңы 20 000 шаршы метрді құрады.) Дүниежүзілік көрмелерге күніне орташа есеппен 200 000 адам, ал алты ай ішінде 50-70 миллионға жуық адам келеді. Монреальдегі "Экспо-67" 54 миллион, Осакадағы "Экспо-70" 64 миллион, Севильдегі "Экспо-92" 41 миллион, Шанхайдағы "Экспо-2010" 70 миллион келушіні қабылдады. Осыған байланысты, тіркелген көрмелерде көлік және басқа да инфрақұрылымдық мәселелер маңызды болып табылады (Севильдегі 1992 жылғы Дүниежүзілік көрмеде канат жолы, монорельс, қайық және автобус қызметтері болды), ал Дүниежүзілік көрмені өткізу және оған қатысудың жалпы құны кішігірім мамандандырылған көрмелерге қарағанда әлдеқайда жоғары.
Арнайы салымдар
Мамандандырылған көрмелер (ресми түрде Халықаралық мойындалған көрмелер деп аталады) Дүниежүзілік көрмелер арасында өткізілуі мүмкін және ұзақтығы үш аптадан үш айға дейін болуы мүмкін. Елдерге, халықаралық ұйымдарға, азаматтық қоғамдарға және корпорацияларға қатысуға рұқсат етіледі, бірақ көрменің тақырыбы нақты бір мәселеге жауап беруі керек, мысалы, Болашақ энергиясы (Экспо 2017 Астана) немесе Тірі мұхиттар мен жағалау (Экспо 2012 Йеосу). Павильондар ұйымдастырушымен салынып, қатысушыларға оларды өздеріне қарай бейімдеуге мүмкіндік беріледі. Ең ірі павильонның ауданы 1000 шаршы метрден аспауы керек, ал көрме алаңы жиырма бес гектардан аспауы тиіс. Осы себепті мамандандырылған көрмелерді өткізу Дүниежүзілік көрмелерге қарағанда арзан. 1996 жылы БЭК конституциясына түзету енгізілгенге дейін мамандандырылған және Дүниежүзілік көрмелер арасындағы шекаралар шашыраңқы болды. Кейбір мамандандырылған көрмелер, мысалы, Ванкувердегі Expo 86, Цукубадағы Expo '85 немесе Hemisfair '68 алты айға дейін жалғасып, "Дүниежүзілік көрмелер" туыстарына қарағанда көп көрермен жинады. Бұл мамандандырылған көрмелерде қатысушылар үшін жеке павильондар болды немесе сол дәуірдегі басқа Дүниежүзілік көрмелерге қарағанда үлкен көрме алаңын қамтыды. Жаңа түзетуге сәйкес, 1970-1992 жылдар аралығында екі ғана Дүниежүзілік көрме өткізілді, ал осы кезеңде он екіден астам мамандандырылған көрмелер өтті. Олардың көпшілігі белгілі бір тақырыпқа арналған кішкентай көрмелер болды, бірақ Expo 86 және Expo 88 сияқты кейбіреулері толыққанды Дүниежүзілік көрмелер ретінде жоспарланған. Басқалары, мысалы, Expo 74, 1982 жылғы Ноксвиллдегі Дүниежүзілік көрмесі немесе Expo '85, толыққанды Дүниежүзілік көрме ретінде насихатталған мамандандырылған көрмелер болды.
Австралия
Австралия келісімге қол қойып, 1988 жылғы Дүниежүзілік көрмені өткізу құқығын алды. 2015 жылы Австралияның сауда-өнеркәсіп палатасы Сыртқы істер және сауда министрлігінен (Австралия) мүшелікті қайта қарастыруды сұрады, себебі шығындар тым жоғары және "инвестицияға лайықты нәтиже алу қиын" болды, сондай-ақ 2015 жылы мүшеліктен уақытша шығуды ұсынды. Қазіргі таңда Австралия BIE мүшесі тізімінде жоқ.
АҚШ (мүше емес 2001-2017 жылдар)
Екінші дүниежүзілік соғыстан бері АҚШ-та БИЭ санкциялаған бес халықаралық көрме өтті: біреуі – Сиэтлдегі «ХХІ ғасыр» көрмесі (1962 ж.), ал төртеуі – мамандандырылған көрмелер санатында: Сан-Антониодағы HemisFair '68; Спокандағы (Вашингтон штаты) Expo '74; Ноксвиллдегі (Теннесси штаты) 1982 жылғы әлемдік көрме; және Нью-Орлеандағы (Луизиана штаты) 1984 жылғы әлемдік көрме. 1964-1965 жылдардағы Нью-Йорк дүниежүзілік көрмесі БИЭ-нің мақұлдауысыз өткізілді. АҚШ-тың БИЕ-ге мүшелігі АҚШ Конгресінің екі жыл бойы қаржы бөлмеуіне байланысты 2001 жылдың маусым айында тоқтатылды. АҚШ-тың БИЕ-ден шығуы БИЕ-ге және АҚШ-тың халықаралық көрмелерге қатысуына шектеулі әсер етті: ел 2005 жылы Жапонияның Айчи префектурасында өткен Дүниежүзілік көрмеде, 2010 жылы Қытайдың Шанхай қаласында өткен Дүниежүзілік көрмеде, 2012 жылы Оңтүстік Кореяның Йеосу қаласында өткен мамандандырылған көрмеде және 2015 жылы Италияның Милан қаласында өткен Дүниежүзілік көрмеде павильондар ұсынды. Дегенмен, бұл шығу «АҚШ аумағында көрме өткізуді қалайтын штаттар мен жергілікті биліктер үшін күшті, теріс салдарға» әкелді. Кем дегенде төрт штаттың ұйымдастырушылары БИЕ-ге бекітілген көрме өткізу үшін өтінімдер дайындады немесе мұндай өтінімдерді дайындау мүмкіндігін қарастырып жатыр. Әрбір жағдайда өтінімдер жобасы сәтсіз аяқталды, БИЕ-ге мүше болмауы АҚШ-тың өтінімін ілгерілету мүмкіндігін қиындатты. Президент Трамп Миннесота штаты 2023 жылы мамандандырылған көрме өткізуді жоспарлап отырған кезде «АҚШ Дүниежүзілік көрмесіне қатысуды қалайды» заңына (HR534) қол қойды (Pub. L. 115 32).
Экспо талисмандары
1984 жылдан бері талисман ретінде ойдан шығарылған кейіпкерлер қолданылып келеді, бастапқыда 1984 жылғы Луизиана әлемдік көрмесінің ресми талисманы Сеймор Д. Фейр болды (атауы жергілікті Нью-Орлеан диалектісіндегі "көрмені көбірек тамашалаңыз" деген ойынға негіделген). Сеймор Д. Фейрден кейін жылдар бойы көптеген кейіпкер талисмандары пайда болды, оның ішінде Севилья ЭКСПО-92 көрмесінің Curro талисманы; Ганновердегі 2000 жылғы Expo көрмесінің Twipsy талисманы; және Шанхайдағы 2010 жылғы Expo көрмесінің Хайбао талисманы. Expo талисмандарының аттары мен дизайны көбінесе көрмені қабылдаған қаланың ерекшеліктерін білдіруге бағытталған.
Таңбалар
Bureau International des Expositions (BIE) әнұраны Дворжак симфониясының 9-шы, Е минорындағы "Жаңа дүниеден" атты төртінші бөлімінің бастапқы бөлігінен алынған.