Кіріспе

"Die Gedanken sind frei" (Ой-саналар еркін) – ой еркіндігі туралы неміс әні. Авторлық құқығы мен композиторы белгісіз, бірақ ең көп таралған нұсқасын 1842 жылы Хоффман фон Фаллерслебен жазған.

Мәтін

"Ойлар еркін" деген тақырыптағы идея ежелгі заманда айтылып, орта ғасырларда қайтадан маңызға ие болды. Вальтер фон дер Фогельвейде (c.1170–1230) былай деп жазған: joch sint iedoch gedanke frî ("бірақ ойлар бәрібір еркін"). 12 ғасырда австриялық миннезингер Дитмар фон Аист "Gedanke die sint ledic vrî" ("тек ойлар ғана еркін") әнін жазған деп саналады. Шамамен 1229 жылы Фрейданк: diu bant mac nieman vinden, diu mîne gedanke binden ("осы шектеуді ешкім де таба алмайды, менің ойларымды шектеуге болмайды") деп жазды. Мәтін алғаш рет 1780 жылдар шамасында жапырақшалар түрінде таратылып, бастапқыда төрт шумақтан тұрған, кейін бесіншісі қосылған. Бүгінде олардың реті әр түрлі болуы мүмкін. Тұтқын мен оның жақыны арасындағы әңгіме түріндегі ерте нұсқа "Lied des Verfolgten im Thurm. Nach Schweizerliedern" ("Қасқырдағы қуғынға ұшырағанның әні. Швейцария әндерінен кейін") деген атпен Ахим фон Арним мен Клеменс Брентаноның 1805 жылғы "Des Knaben Wunderhorn", Vol. III халық поэзиясы жинағында жарияланды. Мәтін мен әуенін 1810–1820 жылдары Берн қаласында басылған "Lieder der Brienzer Mädchen" (Бриенц қыздарының әндері) кітабынан табуға болады. Ол 1842 жылы Breitkopf & Härtel баспасында жарық көрген Хоффман фон Фаллерслебеннің "Schlesische Volkslieder mit Melodien" (мелодиялы Силезия халық әндері) жинағында қолданылды, ол оны "Neukirch bei Schönau" деп атады.

Бейімделулер

Карлсбад жарлықтары мен Меттерних дәуірінен бері "Die Gedanken sind frei" әні саяси қуғын-сүргін мен цензураға қарсы, әсіресе тыйым салынған студенттік қауымдастықтардың арасында кең таралған наразылық әні болды. 1848 жылғы Германия төңкерісі сәтсіз аяқталғаннан кейін әнге тыйым салынды. Густав Малер 1898 жылы "Des Knaben Wunderhorn" жинағында Ахим/Брентано мәтініне дауыс пен оркестрге арналған жаңа музыкалық үндеме берді. Бұл ән Германиядағы нацизмге қарсы күрес қозғалыстары үшін маңызды болды. 1942 жылы "Ақ гүл" қарсылық тобының мүшесі Софи Шолл, әкесі Роберт нацистік диктатор Адольф Гитлерді "Құдайдың жазасы" деп атағаны үшін Ульм түрмесінде қамауда болғанда, түрме қабырғасының сыртында флейтамен бұл әнді орындады. Ал бұрын, 1935 жылы Лихтенбург концлагерінің күзетшілері тұтқындарға Гитлердің 46 жасқа толуына орай қойылым қоюды бұйырған еді; тұтқынға алынған заңгер Ханс Литтен жауап ретінде "Die Gedanken sind frei" әнін айтты. 2022 жылы бұл ән Netflix-тің "1899" сериалында пайда болды.