Колумбиядағы Паленкеро тілі: испан тіліне негізделген креол тілі, африкалық және үндіс тілдерінің әсерімен қалыптасқан. Латын Америкасының жалғыз креол тілі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паленкеро (кейде Паленкеро деп те жазылады) немесе Паленке – Колумбияда таралған испан тіліне негізделген креол тілі. Бұл тілдің киконго (қазіргі Конго, Демократиялық Конго Республикасы, Габон және Ангола елдерінде, бұрынғы Конго мемлекеттерінде сөйлейтін Орталық Африка тілі) мен испан тілінің қосындысы деп саналады. Дегенмен, Паленкеро тілінің тек екі тілдің қарым-қатынасының нәтижесі екенін көрсететін нақты дәлелдер жеткіліксіз. Оған жергілікті халықтардың тілдерінен де элементтер сіңген болуы мүмкін. Паленкеро Латын Америкасындағы испан тіліне негізделген жалғыз сақталған креол тілі болып есептеледі. Әдетте, португал тіліне негізделген деп есептелетін Папьяменто осы бағалаудан тыс қалады. 2018 жылы осы тілде 6600-нан астам адам сөйлеген.
Spanish based creole language spoken in Colombia
Palenquero (sometimes spelled Palenkero) or Palenque is a Spanish based creole language spoken in Colombia. It is believed to be a mixture of Kikongo (a language spoken in central Africa in the current countries of Congo, DRC, Gabon, and Angola, former member states of Kongo) and Spanish. However, there is not sufficient evidence to indicate that Palenquero is strictly the result of a two language contact. It could also have absorbed elements of local indigenous languages. Palenquero is considered to be the only surviving Spanish based creole language in Latin America. Typically Papiamento, which is often thought to be Portuguese based, from this assessment. In 2018 more than 6,600 people spoke this language.
Тарих
Паленкероның қалыптасуы 17 ғасырдан бастап испан тілінің ыдырауымен және марондық қозғалыстың күшеюімен байланысты. Картахенаның құл саудасы дәуірінен қалған жазбалар Паленкеро тілінің пайда болған пиджиннен дамығанын көрсетеді. De Instauranda Aethiopum Salute (1627) этнографиялық еңбегінде дін қызметкері Алонсо де Сандовал африкалық құлдардың арасында жиі қолданылатын "біздің испан тілінің бұзылуына" сілтеме жасайды.
The formation of Palenquero is recorded from the 17th century with the dilution of the Spanish language and the increase of maroon activity. Existing records dating from the era of Cartagena’s slave trade allude to the pidgin from which Palenquero evolved. As illustrated in the ethnographic text of De Instauranda Aethiopum Salute (1627), the priest Alonso de Sandoval refers to the ‘corruption of our Spanish language’ commonly spoken amongst African slaves.
Құлдырау
XXI ғасырдың екі онжылдығына жуық уақыттан бері паленкеро тілі жоғалу қаупі бар тіл ретінде танылған. Ол испан тілімен бірге қолданылса да, испан тілі Паленке-де-Сан-Базилиодағы күнделікті тілдік қолданысқа басымдық берді. Тұрғындардың 53% паленкеро тілінде сөйлей алмайды. Паленкеро тілінің төмендеуі қант және банан плантацияларының ашылуымен байланысты. Көптеген жергілікті тұрғындар жұмыс табу үшін Панама каналына немесе Магдалена департаментіне ауылды тастап кетті. Африка текті адамдарға қатысты нәсілдік дискриминация паленкеро тілінің төмендеуіне қосымша себеп болды. Кейбір ата-аналар өз балаларына тіл үйретуді жалғастыруға ұялды.
For almost two decades in the 21st century, Palenquero has been classified as an endangered language. Although it is spoken in parallel with Spanish, the latter has dominated the regular linguistic activity of Palenque de San Basilio. Some 53% of residents are unable to speak Palenquero. The decline of Palenquero can be traced to the establishment of sugar and banana plantations. Many natives left the village in order to find work either in the Panama Canal or the Department of Magdalena. Racial discrimination against people of ethnic African descent added to the decline of Palenquero. Some parents did not feel comfortable continuing to teach their children the language.
Қайта жаңғырту
Мәдени қарсылық тарихымен Паленкеро 17 ғасырдың басынан бері көптеген қиындықтарға қарамастан сақталып келді. Соңғы жылдары ғалымдар мен қоғамдық белсенділер Паленкеро тілін оқытуға және қолдануға ынталандырып келеді, ал туған тілінде сөйлейтіндер де осыған тартылуда. Паленкеро креол тіліне деген қызығушылықты қайта жандандырған үш маңызды оқиға болды:
With its legacy of cultural resistance, Palenquero has survived since the early 17th century despite the many challenges. In recent years, scholars and activists have encouraged teaching and use of Palenquero, and native speakers are encouraged. Three major events have contributed to the revived interest in the Palenquero creole:
Антонио Сервантес
Антонио Сервантес, сонымен қатар Кид Памбеле деп белгілі, Паленке-де-Сан-Базилиода туған, әлемдік деңгейде танымал бокс чемпионы. 1972 жылы ол әлемнің жартылай жеңіл салмақтағы чемпионы болғаннан кейін, жергілікті тұрғындар ауылды да, паленкеро тілін де мақтан тұтты. Осының нәтижесінде Паленке-де-Сан-Базилио көптеген журналистер мен саясаткерлердің назарына ілікті. Ол мәдени және шетелдік қызығушылықты одан әрі күшейтті.
Antonio Cervantes, also known as Kid Pambelé, is an internationally recognized boxing champion born in Palenque de San Basilio. After he won the 1972 world Jr. Welterweight championship, local residents took pride in both the village and Palenquero as a language. As result, Palenque de San Basilio attracted interest by many journalists and politicians. It has continued to attract cultural and foreign attention.
ЮНЕСКО-ның адамзат мұрасы
2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Паленкеді адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі деп жариялады. Бұл мойындау Паленкеро мәдениетіне қызығушылықты арттырды. Фильмдер, деректі фильмдер және музыкалық фестивальдар осы қауымға көбірек назар аударды.
In 2005, Palenque was declared by the United Nations to be a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity. The recognition has led to appreciation for Palenquero culture. Films, documentaries and music festivals have brought more attention to the community.
Сөздік
Паленкеро тілінде Африкадан шыққан 300-ге жуық сөз анықталған, олардың көптегені Киконго тілінен шыққан деп саналады. Толық тізім және ұсынылған этимологиялар Монино мен Швеглердің "Паленке, Картахена және Африка Кариб: тарих және тіл" (2002) еңбегінде келтірілген. Африка тілінен шыққан көптеген сөздерге өсімдіктер, жануарлар, жәндіктер және ландшафт атаулары кіреді. Тағы бірнеше сөз португал тілінен шыққан деп есептеледі (мысалы: май 'ана'; ten 'бар'; ele 'ол'; bae 'бару'). +Palenque тіліндегі мысалдарPalenqueИспаншаАғылшыншаburúdineroақшаngombeсаумалgubaкакаопенатposácasaүй. posada үйімен салыстырыңыз. tamboretambordrumмайmadreана. mãe анасымен салыстырыңыз. bumbilobasuragarbagecheparopaclothingchitiáhablarto сөйлеуngainagallinachicken tabacotabacotobaccohemanohermanobrotherondedondoқайдаpuetapuertadoorngologordofatfloflorflowermonániñochildceddocerdopigcateyanocastellanoSpanishforateroforasteroсырттан келгенkusacosathing, stuffcuagrobarrioneighborhood
Some 300 words of African origin have been identified in Palenquero, with many believed to originate in the Kikongo language. A comprehensive list and proposed etymologies are provided in Moñino and Schwegler's "Palenque, Cartagena y Afro Caribe: historia y lengua" (2002). Many of the words that come from African origin, include plant, animal, insect and landscape names. Another handful of words are believed to originate from Portuguese (for example: mai 'mother'; ten 'has'; ele 'he/she'; bae 'go'). +Sample words in PalenquePalenqueSpanishEnglishburúdineromoneyngombeganadocattlengubácacahuetepeanutposácasa. Compare posadahousetamboretambordrummaimadre. Compare mãe. motherbumbilobasuragarbagecheparopaclothingchitiáhablarto speakngainagallinachickentabacotabacotobaccohemanohermanobrotherondedondewherepuetapuertadoorngologordofatfloflorflowermonániñochildceddocerdopigcateyanocastellanoSpanishforateroforasterooutsiderkusacosathing, stuffcuagrobarrioneighborhood
Үлгі
Атамыз, көктегі Әкеміз, атыңыз қадірлі болсын. Патшалығыңыз келсін. Еркеңіз көктегідей Жерде де орындалсын. Күнделікті нанымызды бүгін бізге беріңіз. Біздің қателіктерімізді кешіңіз, біз де өз қателіктерін кешіргендей кешіріңіз. Бізді құлқына салуға ұшыратпаңыз және жамандықтан құтқарыңыз. Әмин.
+The Lord's Prayer in PalenqueroPalenqueroSpanishTatá suto lo que ta riba cielo, santificaro sendá nombre si, miní a reino sí,asé ño voluntá sí, aí tiela cumo a cielo. Nda suto agué pan ri to ma ría,peddona ma fata suto, asina cumo suto a se peddoná, lo que se fatá suto. Nu rejá sujo caí andí tentación nu, librá suto ri má. Amén. Padre nuestro que estás en el cielo, santificado sea tu nombre. Venga a nosotros tu Reino. Hágase tu voluntad, así en la tierra como en el cielo. Danos hoy nuestro pan de cada día. perdona nuestras ofensas, como también nosotros perdonamos a los que nos ofenden. no nos dejes caer en la tentación, y líbranos del mal. Amén.