Кіріспе

Фальстад концлагері (норв. Falstad fangeleir, нем. SS Strafgefangenenlager Falstad) Норвегиядағы Экне ауылында, бұрынғы Сконг муниципалитетінде (қазіргі Тронделаг округінің Левангер муниципалитеті) орналасқан. Ол негізінен нацистік оккупация астындағы аумақтардан әкелінген саяси тұтқындарды ұстауға пайдаланылды.

Фальстад интернаты

Фальстадтағы ұлдарға арналған мектеп-интернат Еуропада, әсіресе Норвегиядағы қылмыстық-атқару жүйесін, оның ішінде балалар үшін реформалауға бағытталған жалпы қозғалыстың бір бөлігі ретінде құрылды. Түрме директоры Андерс Даа Еуропадағы ұқсас мектептер үлгісінде Trøndelag аймағында жекеменшік мекеме ашуды бастамаға алды. Ол негізінен Trondhjems Brændevinssamlag (Тронхейм спирттік сусындар кооперативі) және Trondhjems Sparebank (Тронхейм жинақ банкі) арқылы қаржы жинады және 1895 жылы Nedre Falstad шаруашылығын және оған қарасты ғимараттарды сатып алды. Бұл мекеме қылмыскер емес, "бұзылған" (vanartede) жастардың қажеттіліктерін білім беру, еңбек және "христиандық рух" арқылы қанағаттандыру мақсатында ашылды. Мекеме құрылған жылы басты ғимарат өртеніп кетті. Жаңа ғимараттар салынды, ал 1910 жылы мектепті Норвегия үкіметі басқаруға алды. 1921 жылы тағы бір өрт болды, содан кейін салынған кірпіштен жасалған ғимараттар 19 ғасырғы түрмелердің үлгісімен салынды, олардың ортасында төртбұрышты ғимараттың ауласы орналасқан.

Тұтқын лагері ретінде пайдалану

Нацистік Германия билігі 1941 жылғы тамызда Норвегиядағы «Лайбенсборн» бағдарламасының орталығы болу ниетімен Фальстадқа алғаш келді, бірақ оны бұл мақсатқа жарамсыз деп тапты. Дегенмен, олар 1941 жылғы қыркүйекте оны түрме лагері ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Экне халқына қатаң шектеулер салынды, ал алғашқы тұтқындар келді – шамамен 170 даниялық, олар «Тодт Ұйымына» ерікті түрде қосылып, кейіннен бас тартқандар. Даниялық тұтқындар лагерьде үш ай өткізіп, осы уақытты тікенді сыммен қоршау мен күзет мұнараларын салуға жұмсады. Норвегиядағы неміс оккупациялық билігінің басқару құрылымында Фальстад, барлық неміс полициясына, соның ішінде СС және Гестапоға, сондай-ақ «Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienst» (BdS) лауазымын атқаратын Генрих Фелисқа жауапты Вильгельм Редисс арқылы рейхскомиссар Йозеф Тербовеннің азаматтық билігіне бағынды. Нақты себептері белгісіз, Фальстад «Криминалполиция» деп аталатын Бесінші бөлім құрамына кірді. Бірақ, іс жүзінде Фальстад аймақтық «Эйнзацкомандо V» жетекшісі Герхард Флештің жеке түрмесіне айналды. Лагерьдегі тұтқындар саны үздіксіз өсіп, жаңа ғимараттар салынды. Бас ғимараттың оңтүстік-шығысына түрме казармалары, орталықтың төңірегіне шаруашылық ғимараттары, ал өзеннің арғы бетіне командирдің жатысы орнатылды. Барлығы үш күзет мұнарасынан бақылау жүргізілді. Лагерь басшылары 1945 жылы азат етілгенге дейін барлық құжаттарды өртеп жіберді, бірақ кем дегенде 4500 тұтқын Фальстадтан өткен деп есептеледі. Олардың арасында кем дегенде 13 елдің азаматтары болды. Лагерь саяси тұтқындарға арналғанымен, онда мыңдаған соғыс тұтқындары да ұсталды. Олардың көпшілігі Германия мен Польшадағы басқа лагерьлерге немесе Норвегиядағы Грини концлагеріне жіберілді. Лагерь сонымен қатар норвегиялық еврейлерді Освенцимге депортациялау үшін транзиттік лагерь ретінде танымал болды. Бір кезде Фальстадта 47 еврей тұтқын болды. Олардың бірі, Эфраим Вольф Коритцинский, 1942 жылғы 15 мамырда Левангер ауруханасында рактан қайтыс болды. Кем дегенде сегіз адам Фальстадта өлтірілді. Лагерьтің басты ерекшелігі – мәжбүрлеп, ауыр және көбінесе мағынасыз еңбек ету еді. Қорлау мен зорлық-зомбылық кең таралған, әсіресе СС гауптшарфюрері Гоголь және тұтқындар арасында «Gråbein» (Сұр аяқ) деген лақап атымен белгілі болған түрме күзетшісі Эдвард Ф. Ламбрехт басшылығымен.

Фальстадскогендегі өлім жазалары

Лагерь басшылары жақын маңдағы орманды (Фальстадскоген) соғыс тұтқындарын соттан тыс өлімге кесу үшін, сондай-ақ саяси және еврей тұтқындарының көрсетпелі соттарынан кейін пайдаланды. Алғашқы өлім жазалары 1942 жылдың 7 наурызында Олав Сверре Беньяминсен, Абель Лазар Бернштейн, Дэвид Исаксен, Вульф Исаксен және Дэвид Вольфсон ату арқылы іске асырылды. Беньяминсеннен басқасының бәрі еврейлер еді. 1942 жылдың маусым айында югослав тұтқыны Любан Вукович орманға алғашқы қабір қазушы болып тағайындалды. Ол аман қалды және соғыстан кейінгі сот процесінде маңызды куәгер атанды. 1942 жылдың 6 қазанында нацистік билік орталық Норвегияның бір бөлігінде әскери жағдай енгізді, және кем дегенде 170 норвегиялық емес тұтқын мен 34 норвегиялық саяси тұтқын Фальстадтың оңтүстігіндегі орман (Фальстадскоген) ішінде өлтірілді. Олардың арасында еврей болған Хирш Комиссар да бар еді. 1942 жылдың 13 қарашасында Мориц Абрахамсен, Кальман Глик және Герман Шидорский, барлығы еврейлер, өлімге кесілді. 1943 жылдың 16 ақпанында қарсылық күресшісі Торальф Берг те атылды. 1943 жылдың жазында лагерь басшылығының ауысуы қалған тұтқындардың жағдайын жақсартты. Осының барлығы кезінде 150-ден астам аты-жөні белгісіз соғыс тұтқындары орман ішінде атылды. 1945 жылдың 4-5 мамырында лагерь басшылары құрбандарының мәйітін эксгумациялап, жасыруға тырысты, олардың шамамен 25-і лагерь маңындағы фьордқа батып кетті. Құрбандарды табу, эксгумациялау, жеке басын анықтау және жерлеу жұмыстары әлі де жалғасуда. Бастапқы есеп бойынша 202 адамның қаза тапқаны туралы мәлімет аз деп есептеледі.

Басшылар мен лауазымды адамдар

Соғыс кезінде Фальстадта алты лагерь командирі болды: Пол Шёнинг, Пол Гоголь, Шаршмидт (аты белгісіз), Вернер Йек, Георг Бауэр және Карл Денк. Бұл адамдардың ешқайсысы Норвегияда соғыс қылмыстары үшін сотталған жоқ, алайда Денк Германияда басқа да қылмыстар бойынша сотталған болуы мүмкін. Герхард Флеш, 1941-1945 жылдары Тронхеймдегі қауіпсіздік полициясы мен СД-нің командирі, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Норвегиядағы тазалау шаралары кезінде өлім жазасына кесілді. 1942 жылғы сот отырысында «прокурор» рөлін атқарған гестапо офицері Уолтер Холлак өмір бойына қатаң еңбекке сотталды, бірақ 1953 жылы кешіріліп, сол жылдың 22 маусымында елден қуылды. Ханс Рот, бөлім басшысы және қысқа мерзімге атқарушы офицер, тұтқындарды ұрып-сапалауға бейімдігімен белгілі болды, ол 15 жылға қатаң еңбекке сотталды, бірақ 16 маусымда кешіріліп, елден қуылды. Оскар Ханс, Sonderkommando басшысы және тұтқындарды атып тастаған отрядтың командирі, бастапқыда өлім жазасына кесілді, бірақ Норвегияның Жоғарғы соты бұл үкімді жеңілдетті. Ол 10 желтоқсанда Германияға депортацияланды. Тронхеймдегі гестапо қызметкері Йозеф Шлоссмахер Фальстадтағы өлім жазаларына қатысы бар екеніне айыпталды, бірақ оған қойылған айыптар алынып тасталды. Тұтқындарды ұстап, Фальстадқа жіберуде белсенділік танытқан гестапо офицері Юлиус Нильсонға өлім жазасы беріліп, 1948 жылдың 10 шілдесінде Тронхеймде атқыланды.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін лагерь жеңілген нацистік үкіметке жақын тұтқындарды ұстау үшін Иннеррад мәжбүрлі еңбек лагері деген атпен қолданылды. 1951 және 1992 жылдар аралығында лагерь қайтадан мектеп ретінде жұмыс істеді, бұл жолы санасы шектеулі адамдар үшін. Осы кезеңде оның аты бірнеше рет өзгерді. 2000 жылдың тамызында Stiftelsen Falstadsenteret (Фальштад орталығы қоры) "Екінші дүниежүзілік соғыстағы түрмеге қамау тарихы, халықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары саласындағы білім беру және құжаттама жасау жөніндегі ұлттық орталық" ретінде құрылды.