Фальстад: Нацистік тұтқын лагерінің тарихы Норвегияда
Falstad concentration camp
Фальстад лагері: Норвегиядағы нацилер тұтқындаған саяси тұтқындарға арналған лагерь тарихы. Мектеп реформасының бастауы, құрылу себептері мен қаржыландыру көздері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фальстад концлагері (норв. Falstad fangeleir, нем. SS Strafgefangenenlager Falstad) Норвегиядағы Экне ауылында, бұрынғы Сконг муниципалитетінде (қазіргі Тронделаг округінің Левангер муниципалитеті) орналасқан. Ол негізінен нацистік оккупация астындағы аумақтардан әкелінген саяси тұтқындарды ұстауға пайдаланылды.
Falstad concentration camp (Norwegian: Falstad fangeleir, German: SS Strafgefangenenlager Falstad) was situated in the village of Ekne in what was the municipality of Skogn (now in the municipality of Levanger in Trøndelag county) in Norway. It was used mostly for political prisoners from Nazi occupied territories.
Фальстад интернаты
Фальстадтағы ұлдарға арналған мектеп-интернат Еуропада, әсіресе Норвегиядағы қылмыстық-атқару жүйесін, оның ішінде балалар үшін реформалауға бағытталған жалпы қозғалыстың бір бөлігі ретінде құрылды. Түрме директоры Андерс Даа Еуропадағы ұқсас мектептер үлгісінде Trøndelag аймағында жекеменшік мекеме ашуды бастамаға алды. Ол негізінен Trondhjems Brændevinssamlag (Тронхейм спирттік сусындар кооперативі) және Trondhjems Sparebank (Тронхейм жинақ банкі) арқылы қаржы жинады және 1895 жылы Nedre Falstad шаруашылығын және оған қарасты ғимараттарды сатып алды. Бұл мекеме қылмыскер емес, "бұзылған" (vanartede) жастардың қажеттіліктерін білім беру, еңбек және "христиандық рух" арқылы қанағаттандыру мақсатында ашылды. Мекеме құрылған жылы басты ғимарат өртеніп кетті. Жаңа ғимараттар салынды, ал 1910 жылы мектепті Норвегия үкіметі басқаруға алды. 1921 жылы тағы бір өрт болды, содан кейін салынған кірпіштен жасалған ғимараттар 19 ғасырғы түрмелердің үлгісімен салынды, олардың ортасында төртбұрышты ғимараттың ауласы орналасқан.
The boarding school for boys at Falstad was founded as part of the general movement in Europe generally and Norway in particular, to reform the penal system, especially for children. Prison director Anders Daae took the initiative in founding a private institution in Trøndelag, to be modeled after similar schools in Europe. He raised funds primarily through the Trondhjems Brændevinssamlag (Trondheim liquor cooperative) and Trondhjems Sparebank (Trondheim Savings Bank) and acquired the farm known as Nedre Falstad for in 1895, along with the farm buildings. It was explicitly originated to serve the needs of the "misguided" (vanartede) rather than criminal youth through education, labor, and a "Christian spirit." The main building burned down the same year the institution was established. New buildings were constructed, and in 1910, the Norwegian government took over the operations of the school. In 1921, there was another fire, and the new brick structures that followed were based on 19th century prison designs, with a courtyard in the middle of a rectangular building.
Тұтқын лагері ретінде пайдалану
Нацистік Германия билігі 1941 жылғы тамызда Норвегиядағы «Лайбенсборн» бағдарламасының орталығы болу ниетімен Фальстадқа алғаш келді, бірақ оны бұл мақсатқа жарамсыз деп тапты. Дегенмен, олар 1941 жылғы қыркүйекте оны түрме лагері ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Экне халқына қатаң шектеулер салынды, ал алғашқы тұтқындар келді – шамамен 170 даниялық, олар «Тодт Ұйымына» ерікті түрде қосылып, кейіннен бас тартқандар. Даниялық тұтқындар лагерьде үш ай өткізіп, осы уақытты тікенді сыммен қоршау мен күзет мұнараларын салуға жұмсады. Норвегиядағы неміс оккупациялық билігінің басқару құрылымында Фальстад, барлық неміс полициясына, соның ішінде СС және Гестапоға, сондай-ақ «Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienst» (BdS) лауазымын атқаратын Генрих Фелисқа жауапты Вильгельм Редисс арқылы рейхскомиссар Йозеф Тербовеннің азаматтық билігіне бағынды. Нақты себептері белгісіз, Фальстад «Криминалполиция» деп аталатын Бесінші бөлім құрамына кірді. Бірақ, іс жүзінде Фальстад аймақтық «Эйнзацкомандо V» жетекшісі Герхард Флештің жеке түрмесіне айналды. Лагерьдегі тұтқындар саны үздіксіз өсіп, жаңа ғимараттар салынды. Бас ғимараттың оңтүстік-шығысына түрме казармалары, орталықтың төңірегіне шаруашылық ғимараттары, ал өзеннің арғы бетіне командирдің жатысы орнатылды. Барлығы үш күзет мұнарасынан бақылау жүргізілді. Лагерь басшылары 1945 жылы азат етілгенге дейін барлық құжаттарды өртеп жіберді, бірақ кем дегенде 4500 тұтқын Фальстадтан өткен деп есептеледі. Олардың арасында кем дегенде 13 елдің азаматтары болды. Лагерь саяси тұтқындарға арналғанымен, онда мыңдаған соғыс тұтқындары да ұсталды. Олардың көпшілігі Германия мен Польшадағы басқа лагерьлерге немесе Норвегиядағы Грини концлагеріне жіберілді. Лагерь сонымен қатар норвегиялық еврейлерді Освенцимге депортациялау үшін транзиттік лагерь ретінде танымал болды. Бір кезде Фальстадта 47 еврей тұтқын болды. Олардың бірі, Эфраим Вольф Коритцинский, 1942 жылғы 15 мамырда Левангер ауруханасында рактан қайтыс болды. Кем дегенде сегіз адам Фальстадта өлтірілді. Лагерьтің басты ерекшелігі – мәжбүрлеп, ауыр және көбінесе мағынасыз еңбек ету еді. Қорлау мен зорлық-зомбылық кең таралған, әсіресе СС гауптшарфюрері Гоголь және тұтқындар арасында «Gråbein» (Сұр аяқ) деген лақап атымен белгілі болған түрме күзетшісі Эдвард Ф. Ламбрехт басшылығымен.
Nazi German authorities first visited Falstad in August 1941 with the hope of making it a center for the Lebensborn program in Norway, but found it unsuitable for this task. However, they quickly decided to put it to use as a prison camp in September 1941. The inhabitants of Ekne were put under severe restrictions, and the first prisoners arrived—about 170 Danes who had volunteered and then reneged on being a part of the Todt Organisation. The Danish inmates spent three months in the camp, using the time to start construction of the barbed wire fence and watch towers. Within the command structure of the German occupying authorities in Norway, Falstad came under the civilian authority of Reichskommissar Josef Terboven through Wilhelm Rediess, who was in charge of all German police, including the SS and Gestapo, and Heinrich Fehlis, who was "Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienst," conveniently abbreviated to BdS. For reasons that remain unclear, Falstad was part of the Fifth Section, known as the "Kriminalpolizei," or criminal police. For all practical purposes, however, Falstad became the personal prison of Gerhard Flesch, who was the leader of the regional Einsatzkommando V, with the title KdS Drontheim. The camp inmate population grew steadily, new buildings were erected. Prison barracks were built southeast of the main building, utility buildings were constructed around the center, and the commander's quarters were erected nearby on the other side of the river. In all, the grounds were monitored from three watchtowers. The camp authorities burned what documents they could before the liberation of 1945, but it is estimated that at least 4,500 prisoners passed through Falstad. Citizens of at least 13 countries were among these inmates. Although the camp was intended for political prisoners, several thousand prisoners of war (POWs) were kept there. Most of them were sent to other camps in Germany or Poland, or to Grini concentration camp, in Norway. The camp also became notorious for its use as a transit camp for the deportation of Norwegian Jews to Auschwitz. Forty seven Jewish men were imprisoned at Falstad at one point or another. One, Ephraim Wolff Koritzinsky, died of cancer at Levanger Hospital on 15 May 1942. At least eight were murdered at Falstad. The main characteristic of the camp was forced, hard, and largely meaningless labor. Degradations and abuse were commonplace, particularly under the administration of SS Hauptscharführer Gogol and Edward F. Lambrecht, a prison guard known among the prisoners as Gråbein (Grayleg)—an appellation used in reference to wolves.
Фальстадскогендегі өлім жазалары
Лагерь басшылары жақын маңдағы орманды (Фальстадскоген) соғыс тұтқындарын соттан тыс өлімге кесу үшін, сондай-ақ саяси және еврей тұтқындарының көрсетпелі соттарынан кейін пайдаланды. Алғашқы өлім жазалары 1942 жылдың 7 наурызында Олав Сверре Беньяминсен, Абель Лазар Бернштейн, Дэвид Исаксен, Вульф Исаксен және Дэвид Вольфсон ату арқылы іске асырылды. Беньяминсеннен басқасының бәрі еврейлер еді. 1942 жылдың маусым айында югослав тұтқыны Любан Вукович орманға алғашқы қабір қазушы болып тағайындалды. Ол аман қалды және соғыстан кейінгі сот процесінде маңызды куәгер атанды. 1942 жылдың 6 қазанында нацистік билік орталық Норвегияның бір бөлігінде әскери жағдай енгізді, және кем дегенде 170 норвегиялық емес тұтқын мен 34 норвегиялық саяси тұтқын Фальстадтың оңтүстігіндегі орман (Фальстадскоген) ішінде өлтірілді. Олардың арасында еврей болған Хирш Комиссар да бар еді. 1942 жылдың 13 қарашасында Мориц Абрахамсен, Кальман Глик және Герман Шидорский, барлығы еврейлер, өлімге кесілді. 1943 жылдың 16 ақпанында қарсылық күресшісі Торальф Берг те атылды. 1943 жылдың жазында лагерь басшылығының ауысуы қалған тұтқындардың жағдайын жақсартты. Осының барлығы кезінде 150-ден астам аты-жөні белгісіз соғыс тұтқындары орман ішінде атылды. 1945 жылдың 4-5 мамырында лагерь басшылары құрбандарының мәйітін эксгумациялап, жасыруға тырысты, олардың шамамен 25-і лагерь маңындағы фьордқа батып кетті. Құрбандарды табу, эксгумациялау, жеке басын анықтау және жерлеу жұмыстары әлі де жалғасуда. Бастапқы есеп бойынша 202 адамның қаза тапқаны туралы мәлімет аз деп есептеледі.
The camp commanders used the nearby forest (Falstadskogen) as a site for extrajudicial executions of POWs, and following show trials of political and Jewish prisoners. The first executions took place on 7 March 1942, when Olav Sverre Benjaminsen, Abel Lazar Bernstein, David Isaksen, Wulf Isaksen, and David Wolfsohn were shot. All of these, except Benjaminsen, were Jewish. In June 1942, Ljuban Vukovic, a Yugoslav POW, was made the first grave digger in the forest. He survived and became an important witness in the post war trials. On 6 October 1942, the Nazi authorities imposed martial law on sections of central Norway, and at least 170 non Norwegian prisoners and 34 Norwegian political prisoners were killed in the forest (Falstadskogen) just south of Falstad. Among these were Hirsch Komissar, who was Jewish. On 13 November 1942, Moritz Abrahamsen, Kalman Glick, and Herman Schidorsky, all Jewish, were killed. On 16 February 1943, Toralf Berg—a resistance fighter—was also executed. During the summer of 1943, a change in the command of the camp led to improved conditions for the remaining prisoners. Throughout all this, more than 150 unnamed POWs were shot in the forest. During 4–5 May 1945, the camp authorities sought to exhume and hide the bodies of their victims, sinking about 25 in the fjord near the camp. Efforts to find, exhume, identify and bury the victims are ongoing. The original estimate of 202 dead is considered low.
Басшылар мен лауазымды адамдар
Соғыс кезінде Фальстадта алты лагерь командирі болды: Пол Шёнинг, Пол Гоголь, Шаршмидт (аты белгісіз), Вернер Йек, Георг Бауэр және Карл Денк. Бұл адамдардың ешқайсысы Норвегияда соғыс қылмыстары үшін сотталған жоқ, алайда Денк Германияда басқа да қылмыстар бойынша сотталған болуы мүмкін. Герхард Флеш, 1941-1945 жылдары Тронхеймдегі қауіпсіздік полициясы мен СД-нің командирі, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Норвегиядағы тазалау шаралары кезінде өлім жазасына кесілді. 1942 жылғы сот отырысында «прокурор» рөлін атқарған гестапо офицері Уолтер Холлак өмір бойына қатаң еңбекке сотталды, бірақ 1953 жылы кешіріліп, сол жылдың 22 маусымында елден қуылды. Ханс Рот, бөлім басшысы және қысқа мерзімге атқарушы офицер, тұтқындарды ұрып-сапалауға бейімдігімен белгілі болды, ол 15 жылға қатаң еңбекке сотталды, бірақ 16 маусымда кешіріліп, елден қуылды. Оскар Ханс, Sonderkommando басшысы және тұтқындарды атып тастаған отрядтың командирі, бастапқыда өлім жазасына кесілді, бірақ Норвегияның Жоғарғы соты бұл үкімді жеңілдетті. Ол 10 желтоқсанда Германияға депортацияланды. Тронхеймдегі гестапо қызметкері Йозеф Шлоссмахер Фальстадтағы өлім жазаларына қатысы бар екеніне айыпталды, бірақ оған қойылған айыптар алынып тасталды. Тұтқындарды ұстап, Фальстадқа жіберуде белсенділік танытқан гестапо офицері Юлиус Нильсонға өлім жазасы беріліп, 1948 жылдың 10 шілдесінде Тронхеймде атқыланды.
There were six camp commandants at Falstad during the war: Paul Schöning, Paul Gogol, Scharschmidt (first name unknown), Werner Jeck, Georg Bauer, and Karl Denk. None of these were prosecuted for war crimes in Norway, though Denk may have faced trial in Germany for unrelated charges. Gerhard Flesch, Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD Trondheim 1941 to 1945 was sentenced to death during the Legal purge in Norway after World War II. Walter Hollack, Gestapo officer who acted as "prosecutor" during the tribunals in 1942, was sentenced to a life term of hard labor, but was pardoned in 1953 and deported on 22 June that year. Hans Roth, section leader and for a short period executive officer, noted for his proclivity for beating up prisoners, was sentenced to 15 years of hard labor, but was pardoned and deported on 16 June 1950. Oscar Hans, leader of the Sonderkommando and commander of the firing squads that killed prisoners, was originally sentenced to death, but this was commuted by the Norwegian supreme court. He was deported to Germany on 10 December 1947. Josef Schlossmacher, Gestapo official in Trondheim, was incriminated on several aspects of the executions at Falstad, but charges against him were dropped. Julius Nielson, a Gestapo official who played an active role in capturing and sending prisoners to Falstad, was sentenced to death and executed in Trondheim on 10 July 1948.
Соғыстан кейін
Соғыстан кейін лагерь жеңілген нацистік үкіметке жақын тұтқындарды ұстау үшін Иннеррад мәжбүрлі еңбек лагері деген атпен қолданылды. 1951 және 1992 жылдар аралығында лагерь қайтадан мектеп ретінде жұмыс істеді, бұл жолы санасы шектеулі адамдар үшін. Осы кезеңде оның аты бірнеше рет өзгерді. 2000 жылдың тамызында Stiftelsen Falstadsenteret (Фальштад орталығы қоры) "Екінші дүниежүзілік соғыстағы түрмеге қамау тарихы, халықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары саласындағы білім беру және құжаттама жасау жөніндегі ұлттық орталық" ретінде құрылды.
After the war the camp was used for prisoners close to the defeated Nazi rule, under the name Innherrad forced labour camp. Between 1951 and 1992, the camp once again functioned as a school, this time for the mentally impaired. It went through a number of name changes during this time. In August 2000, Stiftelsen Falstadsenteret (The Falstad Centre Foundation) was established as a "national centre for the education and documentation of the history of imprisonment in the Second World War, humanitarian international law and human rights."