Кіріспе

Канада Конституциясының "Ақылға қонымды шектеулер шарты" Канаданың Құқықтар және бостандықтар хартиясының 1-тарауы – Хартияда тізілген құқықтар кепілдігін растайтын тарау. Бұл тарау сондай-ақ ақылға қонымды шектеулер шарты немесе шектеулер шарты деп те аталады, себебі ол заң жүзінде үкіметке жеке тұлғаның Хартиядағы құқықтарын шектеуге рұқсат береді. Осы құқықтарға қойылған шектеулер соңғы жиырма жылда балалар порнографиясын (мысалы, R v Sharpe ісінде), жек көруге итермелейтін сөздерді (мысалы, R v Keegstra ісінде) және әдепсіздікті (мысалы, R v Butler ісінде) болдырмау үшін қолданылды. Егер үкімет жеке тұлғаның құқығын шектесе, дәлелдердің салмағы бойынша, тәж, біріншіден, шектеу заңмен белгіленгенін, яғни заңның қолжетімділік және түсініктілік принциптеріне сәйкес келетінін көрсетуге міндетті; екіншіден, ол еркін және демократиялық қоғамда негізделген болуы керек, яғни мақсаты ақталған болуы керек және пропорционалды болуы тиіс.

Заңмен белгіленген

Шектеудің "заңмен белгіленгендігі" туралы сауалдама, шектеудің үкімет немесе оның өкілдерінің әрекеттерінің нәтижесі болған жағдайды және осы әрекеттерге қолжетімді әрі түсінікті заңмен рұқсат берілген-берілмегенін анықтауға қатысты. Сот, рұқсаттың тым бұлыңғыр болуына қатысты, "егер нақты стандарт болмаса және заң шығарушы кең ауқымдағы жағдайларда не істеу керектігін толық дискрециямен шеше алатын болса" деп түсіндірді. Егер әрекеттің заңды негізі болмаса, онда шектеу сөзсіз күшін жояды. Little Sisters Book and Art Emporium v Canada ісінде Жоғарғы Сот шекара қызметкерінің гомосексуалдық әдебиетті гетеросексуалдық әдебиеттен бөліп көрсетуіне ешқандай заңдық рұқсат болмағанын анықтады. Сол сияқты, заңмен берілген өкілеттік шегінде жүзеге асырылмаған полицияның әрекеттері де осы сатыда сәтсіз аяқталады.

Басым және маңызды мақсат

Бұл қадамда Үкіметтің Хартиямен қорғалатын құқықты шектеудегі мақсаты еркін және демократиялық қоғамның құндылықтарына сәйкес маңызды және шұғыл мақсат болып табылатыны сұраққа тартылады. Іс жүзінде судьялар көптеген мақсаттарды жеткілікті деп таныды, бірақ Big M ісінен кейін, өзіндік дискриминациялық немесе негізгі бостандықтарға қарсы келетін, немесе билік бөлінісінің дұрыс қағидаларына қайшы келетін мақсаттарды қоспағанда. 1998 жылғы "Вриенд против Альберта" ісінде мемлекеттік әрекет осы сатыда ешқандай мақсат болмаған жағдайда, тек ғана сылтау болса, жарамсыз деп танылуы мүмкін екені анықталды. Жоғары Сот Альберта заңын конституциялық емес деп тапты, себебі ол 15-бапқа қайшы келіп, жыныстық бағдарына байланысты жұмыстан босатылған қызметкерлерге ешқандай қорғау ұсынбады. Үкімет бұл жағдайдағы адамдарды қорғамауды шешкен, себебі бұл жағдай сирек және түсініксіз деп есептелді. Сот мұны жеткілікті мақсат деп таба алмады, өйткені бұл мақсат емес, жай ғана түсіндіру болды.

Рационалды байланыс

Бұл қадамда заңнаманың Жарғыдағы құқықты шектеуі Парламент мақсатына логикалық байланысы бар ма деген сұрақ қарастырылады. Қолданылатын шаралар мақсатқа жету үшін сақтықпен жоспарлануы керек. Олар кездейсоқ, әділетсіз немесе негізсіз ойларға құрылмауы тиіс. Профессор Питер Хогг бұрын логикалық байланыс тестісі артық деп есептеген, бірақ бұл критерийдің пайдасы шамалы екенін тұрақты түрде айтты. Логикалық байланыс тестісінен өтпеуге мысал ретінде R. Моргенталер (1988) ісін келтіруге болады, онда Диксон белгілі бір Қылмыстық кодекстегі абортқа тыйым салуды 7-бап бойынша денсаулық құқықтарын бұзу және мақсат (ұрықты және жүкті әйелдің денсаулығын қорғау) мен терапиялық аборттарды мақұлдау процесі арасындағы иррационалды байланыс болғандықтан жою қажет деп шешті. Диксон бұл процестің терапиялық аборт қажет ететін жүкті әйелдерге қатысты әділетсіз екенін мәлімдеді, себебі абортты бекітуге арналған комитеттер құрылмаған немесе тым көп уақыт алған. (Содан кейін заң қалған екі пропорционалдық критерийден де өте алмады).

Ең төменгі құнсыздану

Бұл қадам ең маңыздысы саналады және осы тесттен ең көп сәтсіздікке ұшырайды. Әдетте, тікелей тыйым салуды ең аз шектеуші деп дәлелдеу қиын. Дегенмен, қолданылатын шара міндетті түрде ең аз бұзушылық тудыруы керек емес; шындығында, бұл тесттің өзгертілген кезеңдерінің бірі. Оукс ісінде бұл қадам шектеудің "мүмкіндігінше аз" болуын талап етті. R v Edwards Books and Art Ltd (1986) ісінде бұл "қандай да бір жағдайда мүмкіндігінше аз" деп өзгертілді, осылайша үкіметтерге көбірек реалистік үміттерді қалыптастыруға мүмкіндік берді. Зерттеу баламалардың тепе-теңдігіне бағытталған. Форд Квебекке (Бас прокурорға) қарсы (1988) ісінде Квебек заңдарының белгілерде француз тілін ғана қолдануды талап етуі сөз бостандығын шектегені анықталды. Заңның француз тілін қорғау мақсаты жеткілікті болғанымен, заң шығарушы органдары француз тіліндегі ірі әріптермен қатар кішірек ағылшын әріптерін қосатын белгілер сияқты, кем зиянды баламаны қабылдауы мүмкін болғандықтан, ол конституциялық емес деп танылды. (Сот Форд ісінде Квебек Хартиясының 9.1-бабына да осы тест қолданылатынын шешті. Осы себепті Квебек Хартиясының сот практикасы Канада Хартиясының 1-бабына сәйкес келеді.)

Сәйкестік

Бұл қадамда мақсат заңның салдарына пропорционалды ма деп сұралады. Хартиядағы құқықты шектеуге жауапты шаралар мақсатқа сай келе ме? Заңнамадан күтілетін пайда, құқық бұзушылықтың салдарынан гөрі ауыррақ ба? Заңнаманың салдары соншалықты ауыр болмауы керек, осылайша бұл шектеуді негіздеу мүмкін болмас еді. Профессор Хогг, Оукс тестінің алғашқы үш критерийін қанағаттандыру, төртінші критерийді де автоматты түрде қанағаттандыруға тең деп санайды.

1-бөлімдегі басқа талдаулар

Оукс тестісі Жоғарғы Сот судьялары қолданған 1-бөлімді талдаудың басты құралы болғанымен, ол ғана емес.

Эндрюстегі McIntyre 1-бөліміндегі сынақ

15-бөлімдегі Эндрюс пен Британдық Колумбия заңгерлер қоғамы арасындағы істің (1989 ж.) бастапқы кезеңінде судьялардың жартысы Оукс тестісінің Хартияның барлық бөлімдеріне қолданылатын 1-бөлім тестісі ретінде қолданылуы тиіс емес және қолданыла алмайды деп мәлімдеді. Әділет судьясы Уильям МакИнтайр үшін Оукс тестісі теңдік құқықтары үшін тым жоғары стандарт болды, себебі үкіметтер "нақты әлеуметтік және экономикалық заңнаманы" құру үшін қоғамдағы көптеген топтарды ажыратуы қажет болды, бұл күрделі мәселе еді. Осыған байланысты ол келесі екі қадамдық тестті ұсынды:

1. Үкімет әрекеті "қажетті әлеуметтік мақсатқа" жету үшін жасалуы керек. 2. Осы мақсатқа қол жеткізу процесінде бұзылған теңдік құқығы қарастырылады, оның құқықтары шектелген адамдар үшін "маңыздылығы" бағаланады; бұл бағалау содан кейін шектеудің мақсатқа жету деңгейіне қатысты теңдестіріледі. Дегенмен, қалған судьялар Оукс тестісін қолдануды жалғастырды; Оукс тестісі 15-бөлімдегі істерде әлі де қолданылуда.

Р. Stone қарсы

R v Stone (1999) ісінде автоматтық қызметке байланысты қылмыс жасаған адамның жағдайы қарастырылды. Басым көпшілік автоматтық қызметтің "оңай құрастырылуы мүмкін" екенін ескеріп, дәлелдеу міндеті қорғаныс тарапына жүктелуі керек деп шешті; бұл 11-баптың құқықтарын шектесе де, басым көпшілік 1-баптың осыны қолдайтынын мәлімдеді, себебі қылмыстық құқық ерікті әрекеттерді болжайды. Бірақ, қарсы пікірде атап көрсетілгендей, 1-бапты қолдану стандартты Оукс тестіне сәйкес келмейді.

12-бөлім

Оукс тестісі немесе Хартияның қатыгез және ерекше жазалауға қарсы құқықтарын қамтитын 12-бабына ешқандай 1-бап тестісі қолданыла ала ма деген мәселе көтерілді. "Р. Смит ісі" (1987) бойынша, Жоғарғы Соттың бірқатар судьялары 1-бапты қолдану мүмкін емес деп ойлады, бірақ көпшілік 1-бапты қолданды. Хогг 1-бапты ешқашан қолдануға болмайды деп санайды; ол 12-баптың "абсолютті құқық болуы мүмкін. Шын мәнінде, ол жалғыз құқық болуы мүмкін" деді.

Әкімшілік құқық

2012 жылы Doré v Barreau du Québec ісінде Канаданың Жоғарғы соты Оукс тестісінің нақты бір адамның Хартиядағы құқықтарына әсер ететін әкімшілік құқық шешімдеріне қолданылмау керектігін анықтады. Оның орнына, шешім қабылдаушы орган Хартиядағы тиісті құндылықтар мен заңмен белгіленген мақсаттарды пропорционалды түрде теңгертуі тиіс. Соттың қадағалау стандарты – «ақылға қонымдылық» (не «дұрыстық» емес).