Кіріспе

Американдық экономист Эдвин Эмиль Витте (4 қаңтар 1887 – 20 мамыр 1960) – Висконсин штаты және Экономикалық қауіпсіздік комитеті үшін әлеуметтік сақтандыру мәселелеріне ден қойған экономист. АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт басшылығымен Экономикалық қауіпсіздік жөніндегі президенттік комитеттің атқарушы директоры ретінде ол 1934 жылы 1935 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңына айналған саясатты және заңнаманы жасады. Осы себепті оны кейде "Әлеуметтік қамсыздандырудың әкесі" деп атайды.

Білім және отбасылық өмір

Витте Висконсин штатының Уотертауннан оңтүстікке қарай төрт шақырым жерде орналасқан Эбенезер морав қауымдастығында дүниеге келді. Ол ерте жасынан-ақ ерекше дарынды және зерек екені анықталды, сондықтан ата-анасы оны Уотертаундағы жоғары мектепке жіберді. Ол сыныбын үздік бітіруші болып аяқтады және отбасында алғаш рет колледжге түскен адам болды. 1909 жылы Висконсин университетін тарих мамандығы бойынша B.A. дәрежесімен бітірді және дереу аспирантураға түсті. Оның ғылыми жетекшісі Фредерик Джексон Тернер 1910 жылы Мэдисоннан Гарвардқа кетіп, бірақ Виттеге экономика факультетінің профессоры Джон Р. Коммонстың басшылығымен тарихты оқуын жалғастыруды ұсынды. Осы кеңес Виттені экономиканы зерттеуге бағытталды. Коммонс сол кезде Роберт М. Ла Фолеттке және Висконсин штатының үкіметіне (Висконсин идеясын қараңыз) кеңес берумен тығыз айналысқандықтан, Витте 1911 жылы оқуын аяқтағаннан кейін штат қызметіне оңай орналасты. Витте көп ұзамай жұмыспен толысып кетті; 1916 жылы емтиханды тапсырды, бірақ диссертациялық жұмысына 1920-жылдардың ортасына дейін қайта оралмады. 1927 жылы экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Витте Заңнамалық анықтамалық кітапханада кітапханашы болып жұмыс істеген Флоренс Римснайдерге үйленді. Олар Мэдисон көшесінде тұрды, бір ұл және екі қызы болды.

Үкімет әлеуметтік реформашы ретінде

Витте Висконсин штаты үшін алғашқы жұмысы – Висконсин индустриялық комиссиясы үшін жұмысшылардың өтемақы сақтандыру тарифтерінің статистігі. Оның осы жердегі жұмысы Висконсин заң шығарушы органына Комиссияға осы тарифтерді реттеу құқығын беруге әкелді. 1912 жылы Витте конгрессмен Джон М. Нельсонның жеке хатшысы болып жұмысқа қабылданды. Нельсон сол кезде Клейтонның монополияға қарсы заңын қарастырып жатқан Өкілдер палатасының Сот комитетінде қызмет етті. Витте Нельсонның азшылық баяндамасын жазды, себебі заң тілі Сэмюэл Гомперс пен ұйымдасқан еңбекшілер тарапынан қолдау тапқан күшті тыйым салу шараларын қамтамады. Виттенің пікірлері «Дуплекс баспахана компаниясы» Дирингке қарсы ісінде (254 U. S. 443 [1921]) расталды, онда заңның еңбекшілерді қорғау баптары жойылды. Коммонс Америка Құрама Штаттарының Өнеркәсіптік қатынастар жөніндегі комиссиясына тағайындалғанда, ол Виттені өзімен бірге алып келді. Витте бұл жерде еңбекке тыйым салу туралы бұйрықтардың қолданылуына ерекше назар аударды, бұл оның диссертациясының тақырыбы болды. Ол осы зерттеуін жариялаған кезде, еңбекке қарсы тыйым салу мәселесіндегі ең білікті сарапшы ретінде танылды және кеңесші (Феликс Франкфуртер, Дональд Ричберг, Фрэнсис Сайр және Герман Олифантпен бірге) ретінде Сенаттың Сот комитетіне 1932 жылғы Норрис Ла Гуардияға қарсы тыйым салу заңын әзірлеуге көмектесті. 1917 жылдың қаңтарында Витте Висконсин индустриялық комиссиясының атқарушы хатшысы болып тағайындалды, онда ол прогрессивті әлеуметтік сақтандыру мәселелерінің тізіміне еңбек және қауіпсіздік саласындағы реттеу саясатын қосты. 1921 жылы ол Висконсин заң шығарушы зерттеу кітапханасының басшысы лауазымын қабылдады, бұл лауазым негізінен заң шығарушыларға заң жобаларын дайындауға көмектесуден тұрды. Осы лауазымдардың барлығында Витте әлеуметтік сақтандыру саясатын әзірлеуде зерттеуді ықпалдастыру құралы ретінде пайдалану дағдыларын жетілдірді. Мемлекеттік және ұлттық деңгейдегі заң шығарушылармен тығыз байланыста жұмыс істеген Витте осы процесті жақсы түсінді. Үкіметтік әлеуметтік реформатор ретінде Дэвид Б. Джонсон Виттені «саясаткер де емес, белсенді де емес. Ол – қоғамдық бағдарламалардың шығармашылық авторы, келісімге келуші, және әртүрлі тараптарды біріктіруге және өзара қанағаттандыратын шешімдер табуға күш салған шаршамас делдал» деп сипаттады.

Висконсин университетінің профессоры

1922 жылдан 1933 жылға дейін ол Висконсин штаты заң шығарушы анықтамалық кітапханасының директоры, қазір Висконсин штаты заң шығарушы анықтама бюросы деп аталатын мекеме болды. Висконсин университетінің оқытушы құрамына қосылғаннан кейін ол Commons, Selig Perlman, Robert M. La Follette, аға, Robert M. La Follette, кіші, E. A. Ross және Артур J. Altmeyer (кейіннен Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасының төрағасы болған) сияқты адамдармен бірге жұмыс істеді. Олар Висконсин прогрессивтік қозғалысын дамытып, сол кездегі қоғамдық саясат мәселелерімен айналысты. 1933 жылы Витте Висконсин университетінің Мэдисон қаласындағы экономика факультетінің толық профессор қызметіне тағайындалды. 1910-1920 жылдар аралығында әкімшілік қызметте болған кезінде Витте тұрақты түрде жарияланымдар жасауға үлкерді. Бұл, оның еңбек экономикасы саласындағы сарапшы ретіндегі беделімен бірге, оның ерекше тағайындалуын түсіндіреді. Осы тағайындалудан кейін Витте Висконсин штатының өнеркәсіп комиссиясының жұмыссыздыққа қарсы сақтандыру бөлімінде қызмет етті. Экономика профессоры ретінде оның басты нанымының бірі (ол "Үкімет және бизнес" курстарында оқытқан) – экономика ғылымы, нарықтарға баса назар аударуы себепті, экономиканы реттеу, дамыту және қорғаудағы үкіметтің рөлін төмендетіп бағалайды. Ол өзінің ғылымын сипаттауда "экономика" емес, "саяси экономика" терминін дұрыс деп санады. Commons-тан тәлім алған Витте мәселелерге институционалдық экономикалық көзқараспен қарауды жөн көрді.

Әлеуметтік қамсыздандыру

Витте заң шығару және әлеуметтік сақтандыру салаларындағы сарапшылығы мен әлеуметтік сақтандыру бойынша ұлттық деңгейдегі беделінің арқасында, ол президенттің Экономикалық қауіпсіздік жөніндегі комитетін басқаруға тағайындалды. Оның міндеті – 1935 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңына айналатын заң жобасын әзірлеу болды. Витте Еңбек министрі Фрэнсис Перкинспен таныс болды, ал оның орынбасары Артур Дж. Альтмайер аспирантура кезінде және Висконсин штатының Индустриялық комиссиясында Виттемен бірге жұмыс істеген. Витте алдындағы ең маңызды мәселе – уақыт болды. Ол шілде айының соңында тағайындалды, ал президент Рузвельт 1935 жылдың қаңтарында жаңа конгресс отырысын шақыруға дайын заңнамалық ұсыныстарды күткен. Витте бұл талапқа сай келді. Ол және оның командасы (оның ішінде бакалавр студенті Уилбур Дж. Коэн) жұмыссыздыққа байланысты төлемдер, еңбек зейнеті, мүгедектікке байланысты жәрдемақы, күтуші балалары бар отбасыларға көмек көрсетуді қамтитын заң жобаларын дайындады. Оның комитеті бір кезде ұлттық денсаулық сақтау жоспарының жобасын да жасады, бірақ ол тым ерте деп саналғандықтан соңғы нұсқадан алынып тасталды. Бұл жобаға Америка медицина қауымдастығы да қарсы болды. 1935 жылдың қаңтарында өткен тыңдауларда Витте, 1935 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңының негізгі авторы ретінде, төрт күн бойы Палатаның Жолдар және құралдар комитеті алдында заң жобасының қалай жұмыс істейтінін, оның шығындары мен пайдасын түсіндірді және өз зерттеулерін нақты дәлелдер ретінде пайдаланды. Ол Сенаттың Қаржы комитеті алдында да үш күн бойы осылай әрекет етті. 1935 жылдың көктемі мен жазында Витте Вашингтонда болып, Конгресспен бірлесіп соңғы заңнаманы жетілдірді. Заңға Рузвельт 1935 жылдың 18 тамызында қол қойды. Витте оқыту қызметіне қайта оралды, бірақ көп жылдар бойы Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасына консультант ретінде қызмет етті, сондай-ақ Әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі алғашқы кеңесшілер кеңесінің, Әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі Федералдық кеңесшілер кеңесінің және Әкімшілік басқару жөніндегі президенттің комитетінің мүшесі болды.

Әлеуметтік қамсыздандырудың атасы

Витте ұзақ жылдар бойы "Әлеуметтік қамсыздандырудың әкесі" деп есептелді, бірақ Витте өзі бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Ол "бұл атаққа басқалардан гөрі аз лайық" екенін айтты. Витте Әлеуметтік қамсыздандыру заңының бірлескен еңбек екенін көрсетті:

Әлеуметтік қамсыздандыру, көптеген басқа да маңызды әлеуметтік жетістіктер сияқты, ұзақ мерзімде көптеген адамдардың күш-жігері мен еңбегінің нәтижесі болып табылады. Кез келген адамның үлесі басқалардың үлесімен тым жақын араласып кеткендіктен, түпкі нәтижесін ешбір жеке адамға немесе адамдар тобына жатқызуға болмайды. Сонымен қатар, Артур Дж. Альтмайер де жиі "Әлеуметтік қамсыздандырудың әкесі" деп аталады. Конгрессмен Роберт Кастенмайердің (D WI) Альтмайердің қазасы туралы айтқан сөздерін қараңыз. Авраам Эпштейннің ұлы жақында жарық көрген кітабында әкесін "Әлеуметтік қамсыздандырудың ұмытылған әкесі" деп атады.

Кейінгі өмірі

Витте көптеген жылдар бойы Висконсин мен Вашингтон заң шығарушыларына кеңес беруді жалғастырды. 1935 жылы ол сенаторлар Роберт М. Ла Фоллетт кіші және Роберт Вагнермен Вагнер заңы (Ұлттық еңбек қатынастары заңы) бойынша консультация жүргізді. Әлеуметтік қамсыздандыру заңына бағыт-бағдар беруден басқа, Витте басқа еңбек заңнамаларымен де айналысты, соның ішінде (Джордж Уильям Норрис және Фиорелло Х. Ла Гвардиямен бірге) Норрис-Ла Гвардия тыйым салуға қарсы заңы. 1930 жылдары ол Висконсин штатының жоспарлау кеңесінде және Висконсин еңбек қатынастары кеңесінде қызмет етті. Ол оқыту және жарияланымдармен де айналысты. Висконсин университетіндегі қызметі кезінде ол елу алты докторлық диссертация тақырыбын басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Витте Қорғаныс мобилизациялау заңы бойынша еңбек және басқару арасындағы келісімге тарап болды, содан кейін Соғыс еңбек кеңесінде қызмет етті. Соғыс аяқталғаннан кейін Витте оқыту ісіне қайта оралды. 1947 жылы ол Мэдисон қаласында Өнеркәсіптік қатынастар орталығын құрды. Ол сондай-ақ Өнеркәсіптік қатынастарды зерттеу қауымдастығының негіздеушілерінің бірі болды және 1948 жылы оның алғашқы президенті болып сайланды. Ол сонымен қатар Ұлттық төрешілер қауымдастығына, Атом энергиясының еңбек қатынастары жөніндегі комиссиясына қатысты және Висконсин заң шығарушыларына кеңес беруді жалғастырды. 1953–1954 оқу жылында ол Корнелл университетінің Өнеркәсіптік және еңбек қатынастары мектебінде арнайы зерттеуші болып жұмыс істеді. 1956 жылы Витте Америка экономикалық қауымдастығының президенті болып сайланды. Витте 1957 жылы зейнетке шықты және миллиондаған американдықтар сияқты әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерін алды, сонымен қатар қонақ профессор ретінде оқытумен айналысып жүрді. Эдвин Э. Витте 1960 жылдың 20 мамырында жүрек-қан тамырлары ауруларының салдарынан келген инсульттан қайтыс болды.