Кіріспе
Перу өзені Римак. Римак өзені Перудің батысында орналасқан және Лима мен Кальяо қалалық аймағының ең маңызды ауыз су көзі болып табылады. Ол Тынық мұхитының беткейіне жатады және Лима мен Кальяо қалаларын жуғаннан кейін, солтүстікте Чилон өзенімен, оңтүстікте Лурин өзенімен бірге оған құяды. Өзеннің ұзындығы 204 км, ал алабы 3312 км², оның 2237,2 км² ылғалды алапты құрайды. Алаптың ішінде барлығы 191 көл бар, олардың тек 89-ы зерттелген. Өзен Лима облысының Хуарочири провинциясының таулы аймақтарынан басталады және оның сағасы Хорхе Чавес халықаралық әуежайының жанында Кальяода орналасқан. Римак аңғары (lang es) өзен бойымен созылады және Лима қаласындағы үш аңғардың бірі болып табылады. Лима қаласы дельта тәрізді аңғарда орналасқан, сондай-ақ Матукана, Рикардо Палма, Чосика, Чаклакайо және Витарте сияқты түрлі қалалар, Перудің жағалауы мен орталық таулары арасындағы стратегиялық нүктелер ретінде қызмет ететін шағын қалалар да осы аңғарда орналасқан. Оның жалпы ауданы 3700 км². Аңыз бойынша, өзеннің пайда болуы құдай Интидің ұлы Римак пен оның қарындасы Шакланың адамдарды құрғақшылықтан құтқару үшін жасаған құрбандығына байланысты. Егер сіз өзен жағасында болсаңыз, оның дауысын естисіз, ол әңгімелер айтады, сондықтан осылай аталған. Испандықтар Римак орнына Лима деп қате түсінген, нәтижесінде қала бұрынғы атауды алған, өйткені оның айтылуы өзгерген. Дегенмен, Лимак термині таулы кечуа тілінде дұрыс болмаса да, кечуа тілінің жағалаудағы диалекттерінде және осы аймақта кечуадан бұрын болған мочика тілінде де бастапқысы болған сияқты. Римак өзенінің құрғақ маусымда ағысының азаюы және Лиманың үнемі өсуі қалада ауыз сумен қамтамасыз етуде қиындықтар тудырды. Осы себепті 1962 жылы Перу үкіметі Мантаро өзенінің алабына жататын Маркапомакоча көлінен су тасымалдау жобасын жүзеге асырды. Бұл жоба 4000 метр биіктіктегі, 10 шақырымдық сифон тәрізді туннель арқылы жүзеге асырылды, ол бірнеше мұздықтардан өтеді.
The Rímac River ˈri. mak is located in western Peru and is the most important source of potable water for the Lima and Callao Metropolitan Area. It belongs to the Pacific Slope, into which it flows after bathing the cities of Lima and Callao, together with the Chillón River, to the north, and the Lurín River, to the south. It is 204 km long and has a basin of 3,312 km², of which 2,237.2 km² is a humid basin. The basin has a total of 191 lagoons, of which only 89 have been studied. The river begins in the highlands of the Huarochirí Province in the Lima Region and its mouth is located in Callao, near Jorge Chávez International Airport. The Rímac Valley (lang es) runs alongside the river, and is one of three valleys in the city of Lima. The city of Lima is located on the delta shaped valley, as are various towns such as Matucana, Ricardo Palma, Chosica, Chaclacayo and Vitarte, small cities that function as strategic points between the coast and central mountains of Peru. It has a total surface of 3,700 km2. In addition, according to a legend, its origin is based on the sacrifice of Rímac, the son of the god Inti, and his sister Chaclla, to free men from a drought. And that if you find yourself on the river bank, you will hear his voice telling stories, hence the name. The Spanish misunderstood Lima instead of Rímac, which led to the city receiving the former name, as a derivation of it because its pronunciation had been deformed. However, the term Limaq, without being appropriate in highland Quechua, seems to have been the original in the coastal varieties of Quechua and also in the Mochica language, which preceded Quechua in that area. The decrease in the flow of the Rímac during the dry season, in addition to the constant growth of Lima, prevented a good supply of drinking water in the city. For this reason, in 1962 the Peruvian government carried out the water transfer project from the Marcapomacocha lagoon, which belongs to the Mantaro river basin, through a 10 kilometre siphon shaped tunnel at 4,000 mamsl that crosses several glaciers.
Римак қорық аймағы
1998 жылы Лима провинциясының Лима, Чаклакайо, Сан-Хуан-де-Луриганчо және Ате аудандары арасында орналасқан Римак өзені аңғарының қорық аймағы құрылды, ол аймақтың тазалығы мен ландшафтық ортасын қорғауға бағытталған. Оның жалпы ұзындығы 28 шақырымды құрайды. Қазіргі уақытта, оның жағалауларында әртүрлі аймақтарда, оның бұрынғы сұлулығын қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде, өйткені соңғы онжылдықтарда жергілікті тұрғындардың қоқыс тастауы және канализация жүйелерінің ағынды суы салдарынан оның жағдайы нашарлаған. Бұл аймақта фаунаның түрлері мекендейді, мысалы, қарақұс (falco sparverius), ол шатқалдардағы сарқырамаларды демалу және аң аулау орындары ретінде пайдаланады. Төменгі өсімдік жабыны бар өзендердің жағалауларында ғажайып үйрек (Anas bahamensis), Egretta thula, Eudocimus albus, Bubulcus ibis және Nycticorax nycticorax сияқты құстар кездеседі.
Ұсынылған жобалар
Өзен және оның айналасы бірнеше жобалардың назарында болды, мақсаты өзен сапасын жақсарту немесе оны қоршаған эспланадтар сияқты құрылыстар салу болды. Атауы Жыл Сипаттамасы Пуэрто-де-Лима 19 ғасыр Лимадан шыққан асыл текті Кондадо-де-ла-Вега-дель-Рен отбасы, өзенді бұрынғы Паласио-Венециано арқылы кеме жүзе алатын каналға айналдыруды ұсынды, осы арқылы "Лима порты" жобасын ұсынды. Фелипе Арансивия жобасы 1872–1889 Инженер Фелипе Арансивия жобалаған 19 ғасырлық қала құрылысы жоспары аясында 1872 және 1889 жылдар аралығында Балта және Пьедра көпірлері арасындағы жерді каналға айналдыруға жаңа әрекеттер жасалды, бірақ бюджетті дұрыс есептемегендіктен 1909 жылы жоба тоқтатылды. Малекон-дель-Римак 1920 жылдар Аугусто Легуия үкімет кезінде 1920 жылдары өзеннің жағасын сәндеу мақсатында жағажай (сонымен қатар Аламеда немесе Малекон Легуия деп те аталады) салынды. Дегенмен, ол ғасыр соңында бұзылды. Гран-Парк-дель-Рио-Хабладор 1990 жылдар Лима орталығының 2010 жылға дейінгі бас жоспарының бөлігі, 1990 жылдардағы бірнеше ұсыныстардың бірі. Proyecto Las Lagunas del Rímac 2009 Бұл жобаның мақсаты өзен жағалауларын экологиялық "өкпеге" айналдыру, Балта және Санта-Роза көпірлері арасында 10 кішкентай тіктөртбұрышты лагунадан тұратын жасанды көлдер құру болды, олар Римак Малеконын әшекейлеп, Парк-де-ла-Муралья және Университет паркімен бірге тарихи орталықтың мәдени дәлізін құрайды. Сол жылы өзеннің кейбір бөліктерін каналға айналдыруға да күш жұмсалды. Proyecto Río Verde 2011 Сусана Вилларан басшылығымен қалалық сәулетші Аугусто Ортис де Зеваллос өзен жағалауын қалпына келтіруді көздеген жобаны ұсынды. Жобаның мақсаты өзен жағалауында 25 гектарлық жасыл аймақтар паркін құру үшін оны қайта бағыттау, өзен жағалауындағы көпірлерді және демалыс аймақтарын (8000 адамға арналған театр және Лиманың Орталық паркі, Кантагаллоның үлкен демалыс паркі деп белгілі) дамыту, сондай-ақ жасанды лагуналар, кішкентай алаңдар, даңғылдар және өзен суымен толықтырылатын қоғамдық бассеиндер құру болды. Сондай-ақ, Кантагаллодағы шипибо қауымы үшін тұрғын үй бағдарламасы да қарастырылды. Алайда, Луис Кастаньеда басшылығымен жоба Vía expressa Línea Amarilla (2018 жылы ашылған Римак арқылы өтетін жер асты туннелі) жобасына байланысты тоқтатылды. Лиманың қазіргі мэрі Рафаэль Лопес Алиага 2023 жылы жобаны қайта іске қосуды қарастырып жатыр. Proyecto Especial Paisajístico Río Rímac 2014 Лима тарихи орталығының 2035 жылға дейінгі бас жоспарының бөлігі, оның арқасында Лима қалалық әкімдігі оны су, қалалық және тарихи ландшафт ретінде қалпына келтіруге, сондай-ақ оны метрополиттік экологиялық дәліз ретінде дамытуға тырысады. Мартин Вискарра ұсынысы 2017 Эль-Ниньо құбылысына байланысты Вискарра Орталық тас жолдың бөліктеріндегі су ағыны мен жолдың құлауына жол бермеу үшін өзеннің үш шақырым жерін каналға айналдыруды ұсынды. Parque Fluvial Rímac 2017 Лима дизайн желісі идеялар конкурсын ұсынды, онда бәсекелес университеттерден келген бірнеше архитекторлар өзен мен қала арасындағы байланысты қалалық және мемлекеттік қызметтер деңгейінде сақтау үшін жобалар ұсынуға тиіс болды, табиғат пен адамның иеленуі арасындағы шекараны қорғау мақсатында. Оңтүстік Корея жетекшілік еткен жоба 2012 – қазіргі уақытқа дейін 2012 жылы Оңтүстік Корея үкіметі Римак және Уайколоро өзендерін қалпына келтіру жобасына шақырылды, өйткені Корея үкіметі Даэгу қаласын кесіп өтетін төрт өзенді қалпына келтірудегі тәжірибесіне сүйене отырып, қалпына келтіруге он жыл уақыт кетеді деп болжанды. 2013 жылы Сан-Матео және Чаклакайо муниципалитеттері Ұлттық су басқармасының (ANA) қолдауымен Римак өзенін қалпына келтіру жобасын ұсынды. 2015 жылы Оңтүстік Кореяның халықаралық ынтымақтастық агенттігі (KOICA) арқылы Корея үкіметінің қорытынды есебі ұсынылды және K water, Yooshin Eng. және Pyunghwa Eng. компаниялары таңдалып, жаңа келісімдерге қол қойылды. Жобаның құны шамамен 1000 миллион АҚШ долларын құрады. 2017 жылы Римак өзенін қалпына келтіру бойынша бас жоспар ұсынылды, оның мақсаты өзен суларын тазарту және Табоада ағынды суларды тазарту зауытында тазартылған суларды қайта пайдалану болды, жобаның аяқталуына екі-үш жыл кетеді деп болжанды. 2021 жылы Aquafondo Чирилу аймағындағы (Рио Чильон, Римак және Лурин) су сапасын зерттеу үшін зерттеу жүргізді, содан кейін CAF – Латын Америкасы және Кариб теңізінің даму банкі жұмысты қаржыландыруға шақырылды.