Кіріспе

Фонемиялық сана – тыңдаушылардың фонемаларды, яғни мағыналық бірліктерді (морфемаларды) ажыратуға көмектесетін дыбыстың ең кіші психикалық бірліктерін ести, анықтай және өзгерте алатын фонеологиялық сананың бір бөлігі. "Мысық" сөзін үш жеке фонемаға бөлу – /м/, /ы/, /с/ – фонемиялық сананы қажет етеді. Ұлттық оқу тобының зерттеулері фонемиялық сана балалардың сөздерді оқу және түсіну қабілетін жақсартатынын, сондай-ақ оларға әріптерді дұрыс жазуды үйренуге көмектесетінін көрсеткен. Фонемиялық сана – фонетиканы үйренудің негізі. Фонемиялық және фонеологиялық сана жиі шатастырылады, себебі олар бір-бірімен байланысты. Фонемиялық сана – жеке фонемаларды есту және өзгерту қабілеті. Фонеологиялық сана осы қабілетті қамтиды, бірақ сонымен қатар дыбыстың ірі бірліктерін, мысалы, басын, ұйқасын және буынды есту және өзгерту қабілетін де қамтиды.

Оқуды дамытудағы әсері

Вики Снайдердің зерттеулері фонемалық сананың оқушылардың жас өскен сайын оқу қабілетімен тікелей байланысты екенін көрсетті. Фонемалық сана оқушылардың ағылшын тілінің ережелерін түсінуге негіз жасайды. Бұл өз кезегінде әр оқушыға осы дағдыларды қолданып, ауызша оқуын жетілдіруге және мәтінді түсінуін арттыруға мүмкіндік береді. Басқа тілдерде оқуды үйренуші оқушылар үшін де осының салынғандығын көрсететін зерттеулер бар.

Фонемиялық хабардарлық нұсқаулығы

Фонемалық сана – жеке дыбыстарды ажырату және оларды басқару қабілетіне қатысты, мысалы, , , және «аяқ» сөзінде. Оқушылармен тәжірибеленетін негізгі фонемалық хабардарлық дағдылары:
Фонеманы оқшаулау: сөздердегі жеке дыбыстарды тануды қажет етеді, мысалы, «'жапсырма' сөзінде естіген алғашқы дыбысты айт».
Фонеманы анықтау: әртүрлі сөздердегі ортақ дыбысты тануды қажет етеді, мысалы, «'велосипед', 'бала' және 'қоңырау' сөздеріндегі бірдей дыбысты айт».
Фонеманы алмастыру: бір сөзді (мысалы, «мысық») екінші сөзге (мысалы, «шапан») бір фонеманы (мысалы, ) екінші фонемамен алмастыру арқылы өзгертуге болады. Фонеманы алмастыру сөздің басындағы дыбыстар үшін (мысық – шапан), ортаңғы дыбыстар үшін (мысық – құт) немесе соңғы дыбыстар үшін (мысық – қап) орын алуы мүмкін.
Ауызша сегменттеу: Мұғалім сөз айтады, мысалы, «доп», ал оқушылар жеке дыбыстарды айтады, , , және .
Ауызша біріктіру: Мұғалім әр дыбысты айтады, мысалы, "" және оқушылар «доп» сөзімен жауап береді.
Дыбысты жою: Мұғалім сөз айтады, оқушыларды оны қайталауға шақырады, содан кейін сөзді бірінші дыбыссыз қайталауға нұсқау береді. Мысалы, мұғалім «'Билл' сөзін "б" дыбысысыз айт», оқушылар «илл» деп жауап беруі керек.
Бастама мен қосымшаны манипуляциялау: бастаманы (дауыссыздан және одан кейін келетін дауыссыздардан бұрын келетін бір дауыссыз немесе әріптер тобын) оқшаулауды, анықтауды, сегменттеуді, біріктіруді немесе жоюды қажет етеді, мысалы, j ump, st op, str ong. Фонемалық санаға қатысты басқа да іс-шаралар бар, мысалы, дыбысты алмастыру, онда оқушыларға бір дыбысты екіншісімен алмастыруға нұсқау беріледі; дыбысты қосу, онда оқушылар сөздерге дыбыстарды қосады; және дыбысты ауыстыру, онда оқушылар фонемалардың реттілігін өзгертеді. Бұл тәсілдер күрделірек, бірақ зерттеулер жоғарыда аталған үш әдісті қолдануды, әсіресе ауызша сегменттеу мен ауызша біріктіруді қолдайды.

Ағылшын тілін үйренетіндер

Фонемалық хабардарлық (ФХ) оқыту ағылшын тілін екінші тіл ретінде және шет тілдерін үйренуге көмектеседі. Джонсон мен Твидидің (2010) зерттеуінде Малайзияның ауылдық аймандарында ағылшын тілін шет тілі ретінде (EFL) оқыған жас оқушыларға тікелей ФХ оқыту қолданылды. ФХ бойынша тікелей оқыту алған балалар бақылау тобына қарағанда тесттерде айтарлықтай жоғары нәтижелер көрсетті. Бұл жағдайда ФХ тиісті сауаттылық және санау дағдыларын меңгеруді жеделдетті. Зерттеу көрсеткендей, тікелей ФХ оқыту қалалық және ауылдық оқушылар арасындағы сауаттылықтың алшақтығын қысқартуға мүмкіндік береді. Ересектердің ағылшын тілін үйренушілері (ELL) де тікелей ФХ оқытудан пайда көре алады. Академиялық мақсаттар үшін ағылшын тілі (EAP) бағдарламасында араб тілінде сөйлейтін ELL-дің зерттеуі, ФХ оқытудан кейін дауысты дыбыстарды тануда және C тестілерінің нәтижелерінде маңызды жақсартулар көрсетті, зерттеушілердің ересек ELL ФХ оқытуды "балаларға арналған" тәсіл деп теріс қабылдауы мүмкін деген алаңдаушылығына қарамастан.