Кіріспе
Француз Полинезиясындағы арал Тауата – Тынық мұхитындағы Францияның теңізден тыс аумағы Француз Полинезиясындағы Маркиз аралдарының ең кіші мекенделген аралы. Ол Хива Оаның батыс жағының оңтүстігіне қарай 4 шақырым қашықтықта, маркиз тілінде Ха‘ава деп аталатын Бордо каналы арқылы орналасқан.
Tahuata is the smallest of the inhabited Marquesas Islands, in French Polynesia, an overseas territory of France in the Pacific Ocean. It is located 4 km (2.5 mi.) to the south of the western end of Hiva Oa, across the Canal du Bordelais, called Ha‘ava in Marquesan.
Тарих
Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Тауатаға полинезиялықтар б.з. 200 жылы қоныстанған. Еуропалықтар келгенге дейінгі дәуірде Тауата тайпалары Хива Оа провинциясының Нуку тайпаларымен одақтас болды және арал сол провинцияның тәуелділігі саналды. Еуропалықтардың алғашқы ресми тіркелген кездесуі 1595 жылдың 22 шілдесінде Альваро де Манданья экспедициясымен болды. Олар аралды Санта Кристина деп картаға түсірді. Олар Ваитахұға қонды және оны Мадре де Диос (испан тілінде Құдай анасы) деп атады. Испандықтардың мәліметінше, Тауатада құс, балық, қант қамысы, банан, жаңғақ және жемістер өскен. Қазіргі қала тікбұрышты алаңның екі жағында салынған, үйлер ағаштан және бір-бірімен тоқылған бамбуктан тұрғызылған. Қаланың сыртында, палисадалармен қоршалған алаңда, испандықтар діни ғимарат деп есептеген құрылыс тұрды, онда құрбандықтар мен азық-түлік қойылған жақсы оюланған бейнелер болды. Адамдар үлкен және жақсы жасалған қайықтармен жүзіп жүрді. Олардың құралдары қабықшалардан және балық сүйектерінен жасалған. Олар қару ретінде соқа, тас және найза қолданды. 1774 жылы капитан Джеймс Кук Тауатаға келді және өзінің кемелік күнделігінде Манданьяның Санта Кристина деп атаған аралдың атауы Охитаху екенін жазды. Кук (1797) мәліметінше, аралды төрт тайпа бөлісіп алған. Хема тайпасы Ваитахұ және Ива Ива шығанақтарын мекендеген, Ахутини Хапатони, Ханатеио және Ханатетенада тұрған, Уави тайпасы аңғарлардың түбінде немесе биік жерлерде, ал Тупохе тайпасы Мотопу аңғарында қоныстанған. Бірақ олар Хема мен Ахутини одағымен жойылды. 1842 жылы адмирал Маркиза аралдарына оралды, король Людовик Филипптің үкіметі француз саудагерлері мен кит аулаушылары үшін Тынық мұхитында база табуды тапсырды. Сол кезде Тауата аралы бір басшының, Иотете басшылығында біріктірілді. Иотете Дупетит Туардан бірнеше адам, аттар мен зеңбіректерді қалдыруды өтінді, өйткені ол өз аралына американдықтардың ниеттерінен алаңдады. Дупетит Туар жағдайды пайдаланып, 1842 жылдың 1 мамырында Иотетенің бүкіл оңтүстік-шығыс Маркиза аралдарындағы Францияның билігін мойындаған декларацияға қол қоюға мәжбүр етті. Осылайша Тауата француздың иелігіне көшті. Бірнеше айдан кейін Иотете өзінің билігінен айырылғанын түсінді. Қыркүйек айында ол аралдың ішкі ауданындағы тауларға қашты. 1842 жылдың 18 қыркүйегінде партизандық соғыс басталды; сол күні 24 француз теңізшісі мен олардың екі офицері (лейтенант-командир Мишель Эдуард Галли және лейтенант Филипп Александр Лаффон де Ладебат) қаза тапты. Екі әскери кемеден (Le Bucéphale және La Boussole) және көршілес Тайохаэ аралынан келген маркиздік күштерге қарсы тұрған маркиздіктер тауларға шегінді және 23 қыркүйекте бейбітшілікке қол қойылды. Францияның Маркиза аралдары мен Тауатаға деген қызығушылығы біртіндеп төмендеді, оның орнына Таити мен Қоғам аралдарына көшті. Ваитахұдағы гарнизон жылдар бойы азайып, 1847 жылы тасталып кетті. 1849 жылы миссионерлер де соңғы жолмен жүрді. Содан бері батыстықтармен байланыс тек кит аулаушылар, сандал ағашын тасымалдаушы кемелер және сауда кемелері арқылы болды, олар өздерімен бірге алкоголь, опиум, атыс қарулары, жезөкшелік және жұқпалы ауруларды әкелді, бұл халықты, архипелагтың қалған бөлігіндегідей, азайтты. Ежелгі мәдениет жойылды, арал үштен астам жыл бойы дағдарыста қалды. Алайда 1850 жылдың 8 маусымындағы заң бойынша, қазіргі Тауата ауылының бірі - Ваитахұ, бекінілген қоршауда жер аударуға арналған орын болып белгіленді (4-бап). Нука Хива аралы қарапайым жер аудару үшін пайдаланылды. 1880 жылы француз контр-адмиралы Бергасс Дупетит Туарс оңтүстік-шығыс Маркиза аралдарында тәртіпті қалпына келтіріп, Ваитахұға жандармдарды орналастырды. Француздардың Тауатадағы қатысуы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
География
Тауатаның жер аумағы аралдың ең биік нүктесі – Аматоя тауы (французша: Mont Amatea), биіктігі 1050 метрді құрайды. Арал өте таулы, терең шатқалдармен және жартастармен сипатталады. Жер бедері әуежай салуға мүмкіндік бермейді, ал байланыс 3 шақырым ені бар және 2 түйін ағысы бар Бордо каналы арқылы көршілес Хива Оа аралымен теңіз жолымен жүзеге асырылады. Тауата Маркиза аралдарының оңтүстік тобындағы Хива Оа аралының оңтүстігінде орналасқан. Оларды Бордо каналы (Маркиза тілінде Ха'ава) ғана бөліп тұрады – ені үш шақырым ғана болатын, бірақ сағатында екі түйінге жететін күшті теңіз ағысы бар канал. Арал жартылай ай тәрізді, 15 шақырымға созылған, оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған және сорылып барады. Оның бойымен созылатын орталық қыраттары, терең шатқалдармен тілінген тік беткейлері және жартасты тіректер сияқты аяқталатын биік жартастары бар. Бұлардың бәрі өте тік жағалауды құрайды. Сонымен қатар, ақ құмды жағажайлары бар шағын шығанақтар да бар, мұнда су мөлдір. Шындығында, Тауата – Маркиза аралдарындағы кораллдық құрылымдары ең көп кездесетін арал, ал архипелагтың көп бөлігінде олар мүлдем жоқ.
Геология
Тауата - биік вулкандық арал. Оны 1050 метр биіктіктегі Туму Меа Уфа тауы және 1000 метр биіктіктегі Пахио тауымен кесіп өтетін тау тізбегі жатыр. Бұл тау тізбегі шығыстан оңтүстікке қарай доға тәрізді созылып, аралының негізгі кальдерасының қалдығы болып табылады. Оның диаметрі шамамен 9 километрді құрайды. Осы кальдераның ішінде одан да төменгі таулық шетқабат орналасқан, ол жартысынан астам бөлігі су астында қалған екінші кратердің орнын көрсетеді, оның диаметрі шамамен 4 километр болған. Бұл екінші кратер кейінгі жанартаудың кальдерасы ма, әлде алғашқы жанартаудың екінші құлдырауы ма, әлі анық емес. Тауатаның жасы 2,90 мен 1,75 миллион жыл аралығында деп саналады. Оның пайда болуы көршілес Хива Оаның пайда болуымен бір уақытта болған. Екі аралдың да бір жанартаулық кешеннің бөлігі болғаны мүмкін.
Дін
Аралдың қазіргі тұрғындарының көпшілігі христиан дінін ұстанады, ол католик және протестант топтарының миссионерлерімен бұл аймаққа әкелінді. Католик шіркеуі Тайохае епархиясының (Dioecesis Taiohaënus seu Humanae Telluris; Diocèse de Taiohae ou Tefenuaenata) қарауындағы 4 діни ғимаратты басқарады: Ханатетенадағы Сен-Жозеф шіркеуі (Église de Saint Joseph), Хапатонидегі Марияның қасиетті жүрегі шіркеуі (Église du Saint Cœur de Marie), Мотопудағы Жеті қайғылы Анамыз шіркеуі (Église de Notre Dame des Sept Douleurs) және Құдай анасының қасиетті шіркеуі (Église de la Sainte Mère de Dieu).
Экономика
Тауатаның экономикасы негізінен біріншілік өнімдерге бағытталған. Құнарлы аңғарларында маниок, банан, сондай-ақ копра мен нони өсіріледі. 1980 жылға дейін кофе де өсірілді. Балық аулау да маңызды, әсіресе лобстер аулау. Қолөнер өнімдері қосымша табыс көзі болып табылады. Көптеген ерлер ағаштан (әсіресе, қызыл ағаштан) және сүйектен – жылқының, балықтың немесе семсер балықтың мүңкісінен мүсіндер жасайды. Бұл мүсіндер дәстүрлі Маркиз және Полинезия мотивтеріне негізделген. Вайтахуда қала әкімдігінің жанында қолөнер орталығы бар. Қолөнершілер өз өнімдерін туристерге және кешіп өтетін саудагерлерге сатады, олар оларды кейін Таитиде сатады. Үлкен көршісінің артында қалып, Тауатаға туристер сирек келеді. Дегенмен, оның табиғи және мәдени байлықтары көп. Шығыс жағалауында аралдың шетіндегі кораллдық құрылымдардың арқасында әдемі ақ құмды жағалаулар бар. Вайтахуда еуропалық және Маркиз стильдерінің үйлесіміндегі заманауи шіркеуді, археологиялық мұражайды, алғашқы еуропалық саяхатшының аяқ басқан портын, 1850 жылы салынған француз бекінісінің қиратыларын, теңіз зиратын және археологиялық ескерткіштерді көруге болады. Хапатониде патшалық аллея, шіркеу және мараэ орналасқан. Ханатеио аңғарында жақсы сақталған петроглифтері бар археологиялық орындар бар. 2006 жылдың наурыз айында Тауата Маркиз аралдарының алғашқы миниатюрлі көркемдік фестиваліне тамаша жай тартты.
Инфрақұрылым
Вайтухада қалалық әкімдік, сондай-ақ пошта және медпункт орналасқан. Аралда банктер жоқ, кредиттік карталар қолданылмайды. Аралдың әртүрлі ауылдарында балабақшалар мен бастауыш мектептер бар. Әуежай жоқ, Хива Оа әуежайын пайдалану қажет, содан кейін басқа көлік түрлерін қолдану керек: Tahuata Nui коммуналдық катамараны (жарты сағаттық сапар), тікұшақ (он минут), жылдам қайықтар. Аралды жүк тасымалдау үшін кемелер үнемі келіп тұрады: Арануи үш апта сайын, Тапоро айына бір-екі рет. Соған қарамастан, қиын-қыстау жер бедері үлкен кемелерге қолайлы кемежай салуға мүмкіндік бермейді. Жолаушылар мен жүктерді түсіру үшін қайық қолданылуы тиіс.