Кіріспе
Естік түйсік бейнелері – сыртқы дыбыс тітіркендіргіші болмағанда дыбыстарды ұйымдастыру және талдау үшін қолданылатын психикалық бейнелеу түрі. Бұл бейнелеу түрі естік модалитеттеріне бөлінеді, мысалы, сөздік бейнелеу немесе музыкалық бейнелеу. Бұл психикалық бейнелеу түрі басқа сезімдік бейнелерден, мысалы, қимыл-қозғалыс бейнелеуінен немесе көру бейнелеуінен ерекшеленеді. Естік түйсік бейнелерінің айқындығы мен толықтығы адамның өмір тәжірибесіне және миының жағдайына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Естік түйсік бейнелерін түсінуге арналған барлық зерттеулер барысында мінез-құлық нейробиологтары естік бейнелерінің субъектілердің санасында нақты уақытта пайда болатынын және өлшенетін естік қасиеттері, сондай-ақ мелодиялық және гармониялық қатынастар туралы өте нақты ақпараттан тұратындығын анықтады. Бұл зерттеулер соңғы уақытта позитрондық эмиссиялық томография және фМРТ сканерлерінің пайда болуымен расталды және мойындалды, олар физиологиялық және психологиялық байланысты растай алады.
Auditory imagery is a form of mental imagery that is used to organize and analyze sounds when there is no external auditory stimulus present. This form of imagery is broken up into a couple of auditory modalities such as verbal imagery or musical imagery. This modality of mental imagery differs from other sensory images such as motor imagery or visual imagery. The vividness and detail of auditory imagery can vary from person to person depending on their background and condition of their brain. Through all of the research developed to understand auditory imagery behavioral neuroscientists have found that the auditory images developed in subjects' minds are generated in real time and consist of fairly precise information about quantifiable auditory properties as well as melodic and harmonic relationships. These studies have been able to recently gain confirmation and recognition due to the arrival of Positron emission tomography and fMRI scans that can confirm a physiological and psychological correlation.
Темпо
Аудиторлық бейнедегі темптің дәлдігі еске түсірілгенде көбінесе төмендейді; алайда, адамның темпті қабылдауының тұрақтылығы сақталады. Зерттеулер көрсеткендей, адамдардың аудиторлық бейнелерін қарастырғанда, олардың темп сезімі әдетте бұрын естіген әннің бастапқы темпінен 8% аспайды. Бұл зерттеуге қатысушылардан әннің екі сөзінің тонын салыстыру сұралды. Мысалы, адамдар "Jingle Bells" әнін іштей айтып, "Snow" және "Sleigh" сөздерінің тонындағы айырмашылықты анықтай алады. Осындай тәжірибелер көрсеткендей, егер екі сөз арасындағы уақыт аралығы ұзарса, олардың тонын салыстыруға көбірек уақыт кетеді. Демек, мелодияның темптік құрылымы есту бейнесінде сақталады. Алайда, музыкалық білімі бар адамдардың аудиторлық бейнелерінде темпті бейнелеуге қатысты икемділігі артады.
Ауыртпалық
Адамдар дыбыс биіктігінің егжей-тегжейлі есті қабілетін сақтайды, оны музыкалық жаттығулар арқылы жақсартуға болады. Дегенмен, дыбысты естігенде нотаны анықтай білу, яғни абсолютті дыбыс биіктігіне ие болу үшін аудиторлық бейне дамуы балалық шақтағы музыкалық оқыту мен генетикалық факторларға байланысты. Адамдар дыбыс биіктігін ажырата білу қабілетін жақсарта алады, бірақ анықтау қабілетін жақсарта алмайды. Аудиторлық бейне биіктігін анықтау бойынша жүргізілген зерттеулер екі жоғары дыбысты бағалау кезінде екі төмен дыбысты бағалауға қарағанда жауап беру уақыты төмендейтінін көрсетті.
Дауыстылығы
Дыбыстың көптеген аспектілерінің ішінде, дыбыс күші – есту бейнелемінің әдетте жоғалып немесе нашарлайтын қасиеті. Бұл адамдар әнді елестете алмайтын кезде анық байқалады, себебі есту бейнесінде көлемдік динамиканың айқын өзгеруі сезілмейді. Питт пен Краудердің сөздеріне сәйкес, дыбыс күшінің есту бейнесіне кодталуының физиологиялық нейрондық факторлармен байланысы шамалы екені көрсетілген. Ал Интонс Петерсон сияқты басқа ғалымдар есту бейнелерінде дыбыс күші үшін кодталу бар деп санайды, және егер олай болса, онда бұл адамның қозғалыс қабығында жүзеге асады деген пікірде.
Ауызша
Әннің мәтінінен немесе сөздерден туындаған есту бейнелері де ішкі сөйлеудің бір бөлігі деп есептеледі. Адамдар өз дауыстарын немесе басқалардың дауыстарын көзге елестегенде, бұл ішкі сөйлеу болып саналады, бірақ кейбір зерттеушілер мұны сөйлеуді өзін-өзі бақылаудың жетіспеушілігі деп санайды. Бұл көбінесе біреудің не айтқанын есіне түсіруге тырысқанда немесе олардың дауысын еске түсіру кезінде пайда болатын сөйлеуді қиялдауды білдіреді, бұл ерікті немесе еріксіз болуы мүмкін. Аудиовербалдық бейнелеу адамдарға жеке айтқысы келетін нәрселерді жаттығу және ұйымдастыру үшін пайдалы деп саналады. Мысалы, сөз сөйлеуді жаттықтыру немесе әннің бөлігін орындауға дайындалу.
Түсінігі
Магниттік резонанс пайдаланып, дыбыстарды елестету және қабылдау кезіндегі нейрондық бейнелеуді зерттеу мақсатында зерттеу жүргізілді. Зерттеу барысында бір айнымалы және көп айнымалы талдаулардың нәтижесінде, жоғарғы уақытша жиек, төменгі маңдай жиегі, сондай-ақ орталыққа дейінгі қабық және қосымша моторлық аймақ сияқты үсті-үстіне жатқан аймақтарда есту елестету мен қабылдау арасында ерекше бейнелеу анықталды.
Аудиторлық бейнелер
Когнитивтік ғалымдар мидың қандай құрылымдары психикалық бейнелеуге қатысатынын анықтауға үлкен қызығушылық танытады, тұрақты, нақты орналасқан және айқын дәлелдер беру үшін. Естіту бейнелеуі оң жақ ми бөлігін пайдаланатыны анықталды, себебі оң жақ ми бөлігі зақымдалған адамдар естіту бейнелерін жасауда қиындық көреді. Бұл естіту бейнелеуі үшін маңдай және жоғарғы оң уақытша бөліктерінің, сондай-ақ оң естіту қауымдастық қабықшаларының жұмыс істеуін қажет етеді. Мидың бұл бөліктері әдетте дыбыстардың интонациясын (мысалы, қайғылы немесе ашулы дыбыстар) түсіндіруге қатысады. Қосымша моторлық аймақ бейне жасауға да қатысады және атқарылатын моторлық процестерді кодтайды, ал оң таламус естіту бейнелерін іздеуге қатысқан бөлік деп болжанады. Қосымша моторлық аймақтың белсенділігі де маңызды, өйткені бұл ми бөлігі моторлық тапсырма орындалғаннан гөрі ойша жоспарланған кезде белсенді болады. Бұл естіту бейнесін жасаудың ішінара моторлық тапсырма екенін көрсетеді. Естіту тілдік бейнелеу кезінде төменгі маңдай бөлігі мен инсула, сондай-ақ қосымша моторлық аймақ, сол жақ жоғарғы уақытша/төменгі париетті аймақ, оң жақ артқы мишашақ қабығы, сол жақ прецентральді және жоғарғы уақытша гирлер белсендірілді. Мидың басқа да аймақтары естіту бейнелеу кезінде белсендіріледі, бірақ әзірге оларға кодтау процесі тағайындалмаған, мысалы, фронтополярлық аймақтар мен субкалозальді гирус.
Алдын ала бейнелер
Музыка немесе қайталанатын әңгіме сияқты дыбыс бөліктерінің арасындағы байланыстар күшейіп, күрделенген сайын, тіпті дыбысқа байланысты үнсіздік те мида естілу бейнелерін тудыруы мүмкін. Адамдар CD-ді қайта-қайта тыңдап, тректер арасындағы үнсіздіктен кейін, fMRI арқылы нейрондық белсенділікті талдаған зерттеулер жүргізілді. Естілу бейнелерін күту кезінде префронтальді қабық және премоторлық қабық аймақтарының белсенді екендігі тұрақты түрде анықталды. Ән үйренудің бастапқы кезеңдерінде қаудальдық PFC жиі қолданылса, кейінгі кезеңдерде ростральдық PFC көбірек қолданылды, бұл естілу бейнелеу байланысы кезінде қолданылатын қабық аймақтарының өзгеруін көрсетеді. Зерттеулер субвокализацияның алдын ала естілу бейнелеріне әсер етуі мүмкін екенін ұсынады. Аталған зерттеу әншілердің дәлдігі төмен болған жағдайда, естілу бейнелеу кезінде дауыс жолдарының белсенділігі жоғары екенін көрсетті.
Музыкалық дайындық және тәжірибе
Музыкалық жаттығулар аудиторлық бейнелерді жетілдірудің тиімді тәсілі болып табылады, адамдарға дыбыстың әртүрлі сипаттамаларын – мысалы, тональность, тембр, темп сияқты – ажыратуға және оларды басқаруға мүмкіндік береді. Музыкалық жаттығулар нейрондардың локальды желілерін кеңістік-уақыттық оқшаулану үлгілері арқылы синхронды түрде оңай қозғалысқа келтіруі мүмкін (Хеббиан теориясы), бұл музыкалық емес аудиторлық бейнелердің музыкалық жаттығулармен айналысқан адамдарда неліктен күшейтілгенін түсіндіруге көмектеседі. Музыкаға бейім емес адамдар үшін музыка көбінесе сыртқы тәжірибе болып табылады. Бейім емес адамдардың барлық аудиторлық бейнелеу тапсырмаларындағы нәтижелері жоғары білікті мамандардан нашар. 14 пианисттің қатысуымен жеке ерекшеліктер мен пианино дуэттеріндегі уақыттық үйлесім арасындағы байланысты зерттеу үшін аудиторлық бейнелерге қол жеткізілді. Оларға дыбыстық кері байланыспен немесе онысыз ырғақты тізбектер орындау міндеті қойылды. Кері байланыс координацияға көру қабілетінің көп әсер етпейтінін, бірақ жеке алдын ала есту бейнелерінің үлкен әсер ететінін көрсетті. Зерттеу нәтижелері "аудиторлық бейнелер ансамбль орындауы кезінде өзінің және басқалардың әрекеттерін модельдейтін ішкі модельдердің жұмысын жақсарту арқылы тұлғааралық үйлесімді жеңілдетеді" дегенді көрсетеді.
Өте көрнектілік айырмашылығы
Пәндер естіген дыбыс бейнесін қабылдаған дыбыспен шатастыра алмаса да, кейбір адамдар өте жарқын дыбыс бейнелерін бастан өткере алады. Адамдар арасындағы жарқындықтағы айырмашылық сезімдік процестер мен жоғары деңгейдегі танымның маңызды нейрондық корреляты болуы мүмкін. Бакнелл аудиторлық бейнелеу баллы адамның дыбыс бейнелеуінің жарқындығын бағалайды және жоғарғы уақытша гирустың, сондай-ақ префронтальды қабықтың нейрондық белсенділігімен тікелей байланысты екені көрсетілді. Музыкалық оқыту дыбыс бейнелерінің жарқындығын жақсартпайды, алайда жарқындықты жақсартуға болатынын немесе жарқындыққа арналған тізбектердің болуы туралы деректер әлі нақты емес.
Түс көру
Түс көрушілерде пайда болатын есту түйсіктеріне қатысты бірнеше зерттеу жүргізілді. Адамдар жылдам қозғалысты ұйқыдан оянғанда түстерінде әртүрлі дыбыстарды естиді. Есту түйсіктері жылдам қозғалысты ұйқы кезінде жиі кездеседі, олардың көп бөлігі сөздер болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, түстегі соңғы естілген дыбыстар көбінесе түс ішіндегі өз кейіпінің айтқан сөздері болады. Ми зақымдалған науқастардың және балалардың түстеріне қатысты да зерттеулер жасалған, бірақ олар негізінен болжамды сипатта алады.
Нотациялық аудио
Музыкалық ноталарды оқу музыканттардың оқитын ноталардың дыбыстық бейнесін сезінуіне себеп болатынына көптеген мысалдар бар. Бұл құбылыс нотациялық аудиация деп аталады. Қазіргі зерттеулер көрсеткендей, музыкалық ноталарды оқи алатын музыканттардың тек бір бөлігі ғана ноталарды оқығанда әуенді еліктейтін ішкі дауысты ести алады, бұл мида ақпарат қалай кодталады екенін түсіну үшін қызықты зерттеу әдісі болып табылады. Музыканттардың нотациялық аудиация сезімі, бір сенсорлық каналға түсетін қайшы сигналдардың нәтижесінде, дауыс шығару кезіндегі алаңдатуларға байланысты айтарлықтай нашарлайды. Кейбір музыканттар, жақсы нота оқитындықтан, төменде келтірілген Моцарттың 40-шы симфониясынан үзіндіні оқығанда дыбыстық бейне сезімін бастан өткеруі мүмкін.
Шизофрения
Шизофрениямен ауыратын науқастардың шындыққа деген сезімі әлсірейді және оған қалай ден қою керектігін түсінулері қиындайды. Бұған қоса, шизофрениямен ауыратын науқастардың 60%-ы естілетін бейнелерді өте айқын сезінеді деген гипотеза бар. Қалыпты жағдайдагы адамдар мен шизофрениямен ауыратын науқастардан естілетін бейне жасау сұралғанда, шизофрениямен ауыратын науқастардың мидың артқы бөлігінің қабығы, гиппокамп, екі жақты линзикулярлық ядролар, оң таламус, орта және жоғарғы қабық, сондай-ақ сол жақ ядросының активтілігі нашар екені анықталды. Бұл аймақтар ішкі сөйлеу және ауызша өзін-өзі бақылау үшін маңызды, және шизофренияның есту галлюцинацияларын тудыру себебін түсіндіруге болады. Бұл есту галлюцинациялары әдетте бірінші жақта елестетілетін ішкі монологтан өзгеше. Ал галлюцинациялар екінші және үшінші жақта елестетіледі, бұл сол жақ алды қозғалыс қабығының, ортаңғы уақытша және төменгі париеталдық қабықтың, сондай-ақ қосымша қозғалыс аймағының активтілігінің күшеюіне байланысты деп есептеледі, екінші немесе үшінші жақта бейнелеу кезінде.
Салдары мен зерттеу бағыттары
Аудиторлық бейнелерді зерттеу «құлақтағы құрттар» деп аталатын қасақана келмейтін бейнелерді түсінуге көмектеседі. Аудиторлық бейнелік тәжірибелерді бақылауға арналған зерттеулердің бірі – өзін-өзі баяндау арқылы жүзеге асырылатын Бакнелл аудиторлық бейнелік шкаласы. Кез келген адам «құлақ құртының» әсерін сезінген болуы мүмкін, мысалы, жарнама әуені адамның басында тұрып қалуы. Дегенмен, обсессивтік-компульсивті бұзылысы бар кейбір адамдарда бұл құрттар жылдар бойы сақталуы мүмкін, ал аудиторлық бейнелерді зерттеу олардан құтылуға көмектеседі. Звягинцев жүргізген зерттеуде қатысушылардан таныс әуенді елестетулерін және МРТ кезінде оның айқындығын бағалауларын сұрады. Бұл жад пен қиялдың ажыратылуының қиын екенін көрсетті. Бұл зерттеулер адам жадының және музыкалық танымның қалай жұмыс істейтінін түсінгісі келетін психологтар үшін маңызды. Көптеген жад түрлері үшін адамдар күнделікті өмірінде фактілерді немесе идеяларды есте сақтамайды, егер олар ағымдағы жағдайға тікелей қатысты болмаса, бірақ аудиторлық бейнелер өздігінен және үнемі пайда болуы мүмкін. Сондықтан, бұл жад түрі басқалардан ерекшеленеді деген дәлелдер бар. Мысалы, есімізде қалған аудиторлық бейнелер әдетте 10–20 секундқа созылады, ал фактілерді немесе оқиғаларды есімізде сақтауда мұндай уақыт белгілері болмайды. Бұл түсінік музыка мен жад арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі. Аудиторлық бейнелерді тональды стимулдарды қолдану арқылы зерттеуге болады. Зерттеу барысында адамдардың өз бейнелерін жасау қабілеті бағаланады. Мысалы, олардан сынақ тонының биіктігіне сәйкес келіп-келмейтінін немесе жетіспейтін бөліктерді толықтыру үшін жалғастыруды қолдана алатындарын сұрауға болады. Сонымен қатар, музыканттар мен музыка оқытушылары аудиторлық дискриминация мен ұйымдастыруды жетілдіру арқылы физикалық жаттығуларға жұмсайтын уақытты қысқарта алады. Адамның «ішкі құлағын» және аудиторлық бейнелерді басқару қабілетін жақсарту арқылы олар музыканы аз күш жұмсап, қысқа мерзімде жақсырақ үйреніп, ойнай алады.